અપર્યાપ્તં હિ બાલત્વં બાલ્યં પિબતિ યૌવનમ્ । યૌવનં ચ જરા પશ્ચાત્ પશ્ય કર્કશતાં મિથઃ
બાળપણ પૂરતું નથી, યુવાની બાળપણને પી જાય છે, અને પછી યુવાની પછી વૃદ્ધાવસ્થા આવે છે. જુઓ, કેવી કઠોર રીતે એક પછી એક આવે છે.
હિમાશનિર્ ઇવામ્ભોજં વાત્યેવ શરદમ્બુદમ્ । દેહં જરા જરયતિ સરિત્ તીરતરું યથા
જેમ હિમકણ કમળને સુકવી નાખે છે, કે પવન શરદ ઋતુના વાદળોને ઉડાડી દે છે, એ જ રીતે વૃદ્ધાવસ્થા શરીરને ધીમે ધીમે ખાઈ જાય છે, જેમ નદી કાંઠે ઊભેલા વૃક્ષને ધીરે ધીરે ધોઈ નાખે છે.
શિથિલાદીર્ઘસર્વાઙ્ગં જરાજીર્ણકલેવરમ્ । સમં પશ્યન્તિ કામિન્યઃ પુરુષં કરભં તથા
જે પુરુષનું શરીર વૃદ્ધાવસ્થાથી ઢીલું અને લાંબું થઈ ગયું હોય, એવા પુરુષને સ્ત્રીઓ હાથીના બચ્ચા જેવો જ સમજે છે.
શ્વાસાયાસકદર્થિન્યા ગૃહીતે જરસા જને । પલાય્ય ગચ્છતિ પ્રજ્ઞા સપત્ન્યેવ હતાઙ્ગના
જ્યારે વૃદ્ધાવસ્થા માણસને શ્વાસની તકલીફ અને થાકથી પીડે છે, ત્યારે સમજણ પણ એના પાસેથી દૂર ભાગી જાય છે, જેમ હારી ગયેલી સહપત્ની ઘર છોડીને ચાલે જાય છે.
દાસાઃ પુત્રાસ્ સ્ત્રિયશ્ ચૈવ બાન્ધવાસ્ સુહૃદસ્ તથા । હસન્ત્ય્ ઉન્મત્તકમ્ ઇવ નરં વાર્દ્ધકકમ્પિતમ્
નોકર, દીકરા, પત્ની, સગા અને મિત્રો—all વૃદ્ધાવસ્થામાં કાંપતા માણસને જોઈને, જાણે કોઈ પાગલ હોય એમ, હસે છે.
દુષ્પ્રજ્ઞં જરઢં દીનં હીનં ગુણપરાક્રમૈઃ । ગૃધ્રો વૃક્ષમ્ ઇવાદીર્ઘં ગર્ધો હ્ય્ અભ્યેતિ વૃદ્ધતામ્
જે માણસે સમજ ગુમાવી છે, વૃદ્ધ છે, દુઃખી છે અને ગુણ કે બળથી ખાલી છે, એના પર વૃદ્ધાવસ્થા એ રીતે આવી ચડે છે જેમ ગિદ્ધ લાંબા સમયથી ઊભેલા વૃક્ષ પર બેસવા આવે.
દૈન્યદોષમયી દીર્ઘા હૃદિ દાહપ્રદાયિની । સર્વાપદામ્ એકસખી વર્ધતે વાર્દ્ધકે સ્પૃહા
વૃદ્ધાવસ્થામાં ઇચ્છા વધે છે, જે દુઃખ અને ખામીથી ભરેલી હોય છે, હૃદયમાં સળગાવે છે અને સૌ દુઃખોની એકમાત્ર સાથી બની જાય છે.
કર્તવ્યં કિં મયા કષ્ટં પરત્રેત્ય્ અતિદારુણમ્ । અપ્રતીકારયોગ્યં હિ વર્ધતે વાર્દ્ધકે ભયમ્
હવે પછી શું દુઃખદ કામ કરવું પડશે? આવું વિચારીને વૃદ્ધાવસ્થામાં ભય એટલું વધે છે કે એનો કોઈ ઉપાય જ રહેતો નથી.
કો ઽહં વરાકઃ કિમ્ ઇવ કરોમિ કથમ્ એવ વા । તિષ્ઠામિ મૌનમ્ એવેતિ દીનતોદેતિ વાર્દ્ધકે
હું કોણ છું, આટલો બિચારો બનીને? હું શું કરું છું, અને કેવી રીતે જીઉં છું? હવે તો હું માત્ર મૌન રહી જાઉં છું—એવી નિરાશા વૃદ્ધાવસ્થામાં ઉદ્ભવે છે.
ગર્ધો ઽભ્યુદેતિ સોલ્લાસમ્ ઉપભોક્તું ન શક્યતે । હૃદયં દહ્યતે નૂનં શક્તિદૌસ્સ્થ્યેન વાર્દ્ધકે
ભૂખ તો ઉત્સાહથી ઊઠે છે, પણ માણી શકાતું નથી; વૃદ્ધાવસ્થામાં શક્તિના સંપૂર્ણ અભાવે હૃદય ખરેખર સળગી ઊઠે છે.
જરાજીર્ણબકી યાવત્ કાસક્રેઙ્કારકારિણી । રૌતિ રોગોરગાકીર્ણા કાયદ્રુમશિરસ્સ્થિતા
જ્યાં સુધી વૃદ્ધાવસ્થાની જૂની, નબળી બગળી, જે ખાંસી અને કરકશ અવાજ કરે છે, રોગોના સાપોથી પીડાયેલી, શરીરરૂપી વૃક્ષના શિખરે બેઠેલી રડે છે—
તાવદ્ આગત એવાશુ કુતો ઽપિ પરિદૃશ્યતે । ઘનાન્ધતિમિરાકાઙ્ક્ષી મુને મરણકૌશિકઃ
ત્યાં સુધી, ક્યાંકથી, મરણનું ઘુવડ, ઘન અંધકારની ઈચ્છા રાખતું, તુરંત જ દેખાવા લાગે છે, હે મુનિ.
સાયંસન્ધ્યા પ્રજાતૈવ તમસ્ સમનુધાવતિ । જરા વપુષિ દૃષ્ટૈવ મૃતિં સમનુધાવતિ
જેમ સાંજ પડતાં જ અંધકાર પાછળથી દોડે છે, તેમ શરીરમાં વૃદ્ધાવસ્થા દેખાય ત્યારે મૃત્યુ પણ તેના પાછળ આવે છે.
જરાકુસુમિતં દેહદ્રુમં દૃષ્ટ્વૈવ દૂરતઃ । મૃતિભૃઙ્ગી દ્રુતં બ્રહ્મન્ નરસ્યાયાતિ સૂત્સુકા
હે બ્રાહ્મણ, જ્યારે શરીરરૂપી વૃક્ષ દૂરથી વૃદ્ધાવસ્થાના ફૂલો સાથે દેખાય છે, ત્યારે મૃત્યુરૂપી મધમાખી ઉત્સાહપૂર્વક અને ઝડપથી એ માણસ પાસે આવી પહોંચે છે.
શૂન્યં નગરમ્ આભાતિ ભાતિ ચ્છિન્નલતો દ્રુમઃ । ભાત્ય્ અનાવૃષ્ટિમાન્ દેશો ન જરાજર્જરં વપુઃ
ખાલી શહેર દેખાય છે, કાપેલી ડાળીઓવાળું વૃક્ષ દેખાય છે, વરસાદ વગરનું પ્રદેશ પણ દેખાય છે—પણ વૃદ્ધાવસ્થાથી તૂટી ગયેલું શરીર દેખાતું નથી.
ક્ષણાન્ નિગિરણાયૈવ કાસક્વણિતકારિણી । ગૃધ્રીવામિષમ્ આદત્તે તરસૈવ નરં જરા
વૃદ્ધાવસ્થા પળભરમાં, ઉઘાડો ઉઘાડો ઉધરસનો અવાજ કરતી, ગૃધ્ર જેવું જોરથી માણસને પકડીને ગળી જાય છે.
દૃષ્ટ્વૈવ સોત્સુકેવાશુ પ્રગૃહ્ય શિરસિ ક્ષણાત્ । પ્રલુનાતિ જરા દેહં કુમારી કૈરવં યથા
વૃદ્ધાવસ્થા શરીરને ઉત્સુકતાથી જોઈ, પળભરમાં માથું પકડી લે છે અને તરત જ શરીરને નાશ પામાડે છે, જેમ કોઈ યુવતી કુમુદનું ફૂલ તોડી લે છે.
સીત્કારકારિણી પાંસુપરુષા પરિજર્જરમ્ । શરીરં શાતયત્ય્ એષા વાત્યેવ તરુપલ્લવમ્
આ વૃદ્ધાવસ્થા ધૂળથી ભરેલી, સીટી વગાડતી આવે છે અને જૂના શરીરને ફાડી નાખે છે, જેમ તોફાની પવન વૃક્ષની નાજુક પાંદડીઓને ફાડી નાખે છે.
જરસોપહતો દેહો ધત્તે જર્જરતાં ગતઃ । તુષારનિકરાકીર્ણપરિમ્લાનામ્બુજશ્રિયમ્
વૃદ્ધાવસ્થાથી પીડાયેલું શરીર બરબાદ થઈ જાય છે, બરફ અને તુષ્ણાંથી ઢંકાયેલા, કુમળા અને કાંઈક મરઝાયેલી કમળની જેમ દેખાય છે.
જરાજ્યોત્સ્નોદિતૈવેયં શિરશ્શિખરિપૃષ્ઠતઃ । વિકાસયતિ સંરબ્ધવાતાં કાસકુમુદ્વતીમ્
આ વૃદ્ધાવસ્થા ચાંદનીની જેમ માથાના શિખર પરથી ફેલાય છે અને ઉગ્ર ઉશ્કેરાયેલા ઉધરસના પવનને ફેલાવે છે, જેમ રાતે ખીલતું કુમુદ ફૂલ ફેલાય છે.
પરિપક્વં સમાલોક્ય જરાક્ષારવિધૂસરમ્ । શિરઃકુષ્માણ્ડકં ભુઙ્ક્તે પુંસઃ કાલઃ કિલેશ્વરઃ
સમય, જે દુઃખોનો સ્વામી છે, જ્યારે વૃદ્ધાવસ્થાની રાખથી ધૂંધળી થયેલી અને પાકી કુમળા જેવી માથું જુએ છે, ત્યારે એ માથું ગળી જાય છે.
જરાજહ્નુસુતોદ્યુક્તા મૂલાન્ય્ અસ્ય નિકૃન્તતિ । શરીરતીરવૃક્ષસ્ય ચલસ્યાયૂંષિ સત્વરમ્
વૃદ્ધાવસ્થા, નદીની દીકરી (મૃત્યુદેવી)ની સાથે મળી, શરીરરૂપી વૃક્ષની મૂળને ઝડપથી કાપી નાખે છે, જેથી જીવનશક્તિ ડગમગી ઉઠે છે.
જરામાર્જારિકા ભુક્તયૌવનાખુતયૈધિતા । પરમ્ ઉલ્લાસમ્ આયાતિ શરીરામિષગર્ધિની
યૌવનને ભળી ગયેલી અને દુઃખની અગ્નિ પ્રગટાવનાર વૃદ્ધાવસ્થા, શરીરના માંસ માટે લાલચી બની, આખરે ખૂબ આનંદ અનુભવે છે.
કાચિદ્ અસ્તિ જગત્ય્ અસ્મિન્ નામઙ્ગલકરી તથા । યથા જરાક્રોશકરી દેહજઙ્ગલજમ્બુકી
આ જગતમાં વૃદ્ધાવસ્થા જેટલી અશુભ બીજી કોઈ વસ્તુ નથી; એ શરીર-વનમાં રડતી શિયાળ જેવી છે.
કાસશ્વાસસસીત્કારા દુઃખધૂમતમોમયી । જરાજ્વાલા જ્વલત્ય્ એષા યયાસૌ દગ્ધ એવ હિ
ઉધરસ, શ્વાસ ચઢવો અને ઊંડી આહ ભરવી — આ બધું દુઃખના ધૂમાડા અને અંધકાર સાથે આવે છે. વૃદ્ધાવસ્થાની આ જ્વાળા એવી છે કે, એમાં માણસ ખરેખર સળગી જાય છે.
જરસા વક્રતામ્ એતિ શુક્લાવયવપલ્લવા । તાત તન્વી તનુર્ નૄણાં લતા પુષ્પાનતા યથા
હે પુત્ર, જેમ ફૂલોથી ભરેલી વેલ નીચે વળી જાય છે, એ જ રીતે, ક્યારેક સફેદ અને કોમળ દેખાતી માનવીની પાતળી કાયાને વૃદ્ધાવસ્થા વાંકડી કરી નાખે છે.
જરાકર્પૂરધવલં દેહકર્પૂરપાદપમ્ । મુને મરણમાતઙ્ગો નૂનમ્ ઉદ્ધરતિ ક્ષણાત્
વૃદ્ધાવસ્થાના કંપૂર જેવું સફેદ બનેલું શરીર, હે મુનિ, મૃત્યુરૂપી હાથી એક પળમાં ઉઠાવી લઈ જાય છે.
મરણસ્ય મુને રાજ્ઞો જરાધવલચામરા । આગચ્છતો ઽગ્રે નિર્યાતિ સ્વાધિવ્યાધિપતાકિની
મૃત્યુ એ રાજા છે, હે મુનિ. વૃદ્ધાવસ્થાનું સફેદ ચામર તેની આગળ-આગળ ફરકે છે અને રોગોની ધ્વજ પણ તેની આવણીએ આગળ જાય છે.
ન જિતાશ્ શત્રુભિસ્ સઙ્ખ્યે યે નિષ્પિષ્ટાદ્રિકોટયઃ । તે જરાજીર્ણરાક્ષસ્યા પશ્યાશુ વિજિતા મુને
જેવી રીતે યુદ્ધમાં દુશ્મનો દ્વારા ન જીતાયેલા, જેઓના પર્વતો જેવા કિલ્લા પણ તૂટી ગયા, એ પણ અંતે વૃદ્ધાવસ્થાની રાક્ષસી દ્વારા તરત જ હરાઈ જાય છે, એ જો, હે મુનિ.
જરાતુષારધવલે શરીરસદનાન્તરે । શક્નુવન્ત્ય્ અક્ષશિશવસ્ સ્પન્દિતું ન મનાગ્ અપિ
વૃદ્ધાવસ્થાના તુષારથી સફેદ થયેલા શરીરના ઘર અંદર, આંખોની પોપટીઓ પણ જરા પણ હલાવી શકતી નથી.