પ્રતિભાસવશાદ્ એવ ત્રિજગન્તિ મહાન્તિ ચ । મુહૂર્તમાત્રેણોત્પાદ્ય ધત્તે ગ્રાસીકરોતિ ચ
માત્ર દેખાવની શક્તિથી જ આ ત્રણેય વિશાળ લોકને પળમાં ઊભા કરે છે, પોષે છે અને પછી બધું ગળી જાય છે.
મુહૂર્તો વત્સરશ્રેણી લવણસ્યાનયા કૃતા । રાત્રિર્ દ્વાદશવર્ષાણિ હરિશ્ચન્દ્રસ્ય નિર્મિતા
આના કારણે એક પળ વર્ષોની શ્રેણી બની જાય છે; હરિશ્ચંદ્ર માટે બાર વર્ષની રાત પણ આ જ રીતે સર્જાઈ હતી.
વિયોગિનામ્ અથાન્યેષાં કાન્તાવિરહશાલિનામ્ । રાત્રિર્ વત્સરવદ્ દીર્ઘા ભવત્ય્ અસ્યાઃ પ્રસાદતઃ
જે લોકો પોતાના પ્રિયજનથી વિયોગમાં છે, જેમને વિયોગનું દુઃખ છે, તેમના માટે આના પ્રભાવથી એક રાત પણ વર્ષ જેટલી લાંબી લાગે છે.
સુખિતસ્યાલ્પતામ્ એતિ દુઃખિતસ્યૈતિ દીર્ઘતામ્ । કાલો હ્ય્ અસ્યાઃ પ્રસાદેન વિપર્યાસૈકશાલિના
જેને આનંદ હોય છે તેને સમય ટૂંકો લાગે છે, અને જેને દુઃખ હોય તેને સમય લાંબો લાગે છે. આ જ કારણથી સમયનું સ્વરૂપ હંમેશા ઉલટું જ દેખાય છે.
અસ્યાસ્ સ્વસત્તામાત્રેણ કર્તૃતૈતાસુ વૃત્તિષુ । દીપસ્યાલોકકાર્યાણાં યથા તદ્વન્ ન વસ્તુતઃ
માત્ર તેની હાજરીથી જ તે આ બધાં કાર્યોમાં કરનાર જેવું લાગે છે, જેમ દીવો પ્રકાશ ફેલાવવાનો કરનાર લાગે છે, પણ હકીકતમાં એવું નથી.
સનિતમ્બસ્તના ચિત્રે ન સ્ત્રી સ્ત્રીધર્મિણી યથા । તથૈવાકારધીરેયં કર્તું યોગ્યા ન કિઞ્ચન
જેમ ચિત્રમાં કટિ અને સ્તન હોય તો પણ એ સાચી સ્ત્રી કે સ્ત્રીપણું નથી, એ જ રીતે આ દેખાતું સ્વરૂપ પણ ખરેખર કંઈ કરવાને યોગ્ય નથી.
મનોરાજ્યમ્ ઇવાકારભાસ્વરા સત્યવર્જિતા । સહસ્રશતશાખાપિ ન કિઞ્ચિત્ પરમાર્થતઃ
જેમ મનમાં કલ્પેલું રાજય દેખાવમાં સુંદર હોય પણ સાચું નથી, એ જ રીતે આ અનેક શાખાઓ ધરાવતું સ્વરૂપ પણ હકીકતમાં કંઈ નથી.
અરણ્યે મૃગતૃષ્ણેવ મિથ્યૈવાડમ્બરાન્વિતા । વિડમ્બયતિ તાન્ મુગ્ધમૃગાન્ એવ ન માનુષાન્
જંગલમાં મૃગજળ જેવું, ખોટી ચમકથી ભરેલું, એ માત્ર ભુલાયેલા હરણોને જ છેતરે છે, માનવોને નહિ.
ફેનમાલેવ સઞ્જાતધ્વસ્તા વિચ્છેદવર્જિતા । જડૈવ ચઞ્ચલાકારા ગૃહ્યમાના ન કિઞ્ચન
જેમ ફેન ઊભો થાય છે અને તરત જ વિખેરાઈ જાય છે, એમ જ એ અલગ દેખાય છે પણ ખરેખર અલગ નથી; દેખાવમાં ચંચળ લાગે છે પણ અંદરથી નિષ્ક્રિય છે, અને પકડીએ તો કંઈ પણ હાથમાં નથી આવતું.
અનન્યા ચેતનસ્યાપિ નૂનમ્ અન્યેવ ચ સ્થિતા । ક્રિમિતન્તુર્ ઇવાદીર્ઘા જડૈવાપ્ય્ અજડાશ્રિતા
જ્યાં સુધી ચેતનાથી અલગ નથી, ત્યાં સુધી પણ એ કંઈક જુદી જ લાગે છે; જેમ કેટકાની નાની દોરી, એ નિષ્ક્રિય છે પણ જીવંતમાંથી જ આધાર લે છે.
કલુષોડ્ડામરકારા રજઃપ્રસરધૂસરા । ચલા કલ્પાન્તવાત્યેવ સ્વાક્રાન્તભુવનાન્તરા
મેલથી ભરેલી, ઘમંડથી દેખાતી, રજોગુણના ધૂળથી ધૂંધળી, એ અસ્થિર છે અને યુગના અંતે આવતી વાવાઝોડા જેવી છે, પોતાનું જગત ઘેરી લે છે.
ધૂમાલીવાઙ્ગસંલગ્ના દાહસ્વેદપ્રદાયિની । ગર્ભીકૃતરસાક્રમ્ય જગન્તિ પરિવર્તતે
ધૂમની લાઈ જેમ અંગો સાથે ચોંટી રહે છે અને દાઝ તથા પસીનો લાવે છે, એ રીતે એ જગતના રસને પોતાના અંદર લઈ, બધાં જગતોમાં ફરતી રહે છે.
ધારા જલધરસ્યેવ સુદીર્ઘા જડનિર્મિતા । અસારસઙ્ઘાતદૃઢરજ્જુસ્ તૃણગણૈર્ ઇવ
એની ધારા વાદળમાંથી પડતા વરસાદ જેવી લાંબી છે, જે જડતાથી બનેલી છે; એની દોરી ઘાસના તણાંથી વણાયેલી મજબૂત દોરી જેવી છે, છતાં અંદરથી ખાલી છે.
તરઙ્ગોત્પલમાલેવ કલ્પનામાત્રવર્ણિતા । મૃણાલીવ બહુચ્છિદ્રા પઙ્કપ્રૌઢા જડાત્મિકા
એ માત્ર કલ્પનાથી વર્ણવાય છે, જેમ તરંગ કે કમળ; કમળના ડાંઠ જેવી અનેક છિદ્રવાળી, કાદવથી ભરેલી અને જડતાથી બનેલી છે.
જ્વાલેવ દૃશ્યતે વૃદ્ધિતત્પરા ન ચ વર્ધતે । વિષાસ્વાદ ઇવાપાતમધુરાન્તે સુદારુણા
એ જ્વાળાની જેમ દેખાય છે, સતત વધવા ઇચ્છે છે પણ ક્યારેય વધતી નથી; ઝેરના સ્વાદ જેવી શરૂઆતમાં મીઠી લાગે છે, પણ અંતે ખૂબ જ કઠિન અને દુખદાયી બને છે.
નષ્ટા દીપશિખેવૈષા ન જાને ક્વેહ ગચ્છતિ । મિહિકેવાગ્રદૃષ્ટાપિ ગૃહ્યમાણા ન કિઞ્ચન
જેમ દીવો બુઝાઈ જાય છે, એમ એ અદૃશ્ય થઈ જાય છે—મને ખબર નથી કે એ કયા જાય છે; દૂરથી દેખાતી ધુમ્મસ જેવી, હાથમાં લેતાં તો એ કંઈ જ નથી.
પાંસુમુષ્ટિર્ ઇવાસ્તીર્ય પ્રેક્ષિતા પારમાણવી । આકાશનીલિમેવૈષા નિર્નિમિત્તૈવ દૃશ્યતે
માટેની માટીની મુઠી ફેલાવીએ તેમ, એ નાનકડા કણ જેવી દેખાય છે; આકાશમાં ફેલાયેલી ધૂંધ જેવી, એ કોઈ કારણ વિના દેખાય છે.
દ્વિચન્દ્રમોહવજ્ જાતા સ્વપ્નવદ્ વિહિતભ્રમા । યથા નૌયાયિનસ્ સ્થાણુસ્પન્દસ્ તદ્વદ્ ઇહોત્થિતા
જેમ બે ચાંદ જોવા ભ્રમ થાય, અથવા સ્વપ્નમાં ભ્રમણા થાય, તેમ એ ઊભી થાય છે; જેમ હલતી નાવમાં બેઠેલા લોકોને ઊભી વસ્તુ પણ હલતી લાગે, એમ એ અહીં દેખાય છે.
અનયોપહતે ચિત્તે દીર્ઘકાલમ્ ઇવાકુલૈઃ । જનૈર્ આલક્ષ્યતે દીર્ઘસ્ સંસારસ્વપ્નવિભ્રમઃ
જ્યારે મન એના કારણે પીડાય છે, ત્યારે લોકો લાંબા સમય સુધી ઉલઝણ અને બેચેનીથી ભરેલો સંસારનો સ્વપ્નભ્રમ અનુભવતા રહે છે.
મનોજ્ઞમ્ અપિ સત્યં ચ દૃશ્યતે સદ્ અસત્તયા । અમનોજ્ઞમ્ અસત્યં ચ દૃશ્યતે ઽસચ્ ચ સત્તયા
આપણે જે મનને ગમતું અને સાચું લાગે છે, એ ક્યારેક સાચું લાગે છે તો ક્યારેક ખોટું પણ લાગે છે; અને જે મનને ન ગમતું અને ખોટું હોય છે, એ પણ ક્યારેક ખોટું લાગે છે તો ક્યારેક સાચું પણ લાગે છે.
અનયોપહતે ત્વ્ અસ્મિંશ્ ચિત્રાશ્ ચેતસિ વિભ્રમાઃ । ઉત્પદ્યન્તે વિનશ્યન્તે તરઙ્ગાસ્ તોયધેર્ ઇવ
આવી ભ્રાંતિઓથી મન ગડબડાય છે ત્યારે, તેમાં અનેક પ્રકારની ભ્રમણાઓ ઉદ્ભવે છે અને અદૃશ્ય પણ થઈ જાય છે, એ તો દરિયાની સપાટી પર ઊઠતા અને ઓગળતા તરંગો જેવી છે.
પદાર્થરથમ્ આરૂઢા ભાવનૈષા બલાન્વિતા । આક્રામતિ મનઃ ક્ષિપ્રં વિહગં વાગુરા યથા
આ કલ્પના, જેમાં બળ હોય છે, વસ્તુઓના રથ પર ચડીને મનને ઝડપથી કબજે કરી લે છે, જેમ જાળ પંખીને પકડી લે છે.
કારુણ્યાત્ સ્પન્દમાનાક્ષીં સ્રવત્ક્ષીરલવસ્તનીમ્ । નયત્ય્ ઉલ્લાસિતાનન્દં જનનીં ગૃહિણીપદમ્
માતા, જેણે દયાથી ભરપૂર આંખો અને દૂધથી ભીંજાયેલા સ્તન ધરાવ્યા છે, એ પોતાના બાળકના આનંદમાં ખુશ થઈને ગૃહિણીનું સ્થાન ગ્રહણ કરે છે.
વિષીકરોતિ નિષ્ષ્યન્દસન્તર્પિતજગત્ત્રયમ્ । સુધા સાર્દ્રમ્ અપિ ક્ષિપ્રં પ્રવૃદ્ધા બિમ્બમ્ ઐન્દવમ્
ચાંદ્રમા ભલે અમૃતથી ભરેલો અને ભીનો હોય, પણ જો એ બહુ મોટો થઈ જાય તો તરત જ ઝેર બનીને ત્રણેય લોકને હાનિ પહોંચાડે છે.
ઉન્મત્તવરવેતાલવર્તનારમ્ભસમ્ભ્રમમ્ । સ્થાણવસ્ સમ્પ્રયચ્છન્તિ મૂકમ્ અપ્ય્ એતિ યદ્ ધિયા
ક્યારેક મનમાં ઉથલપાથલ થાય ત્યારે પથ્થર જેવું સ્થિર મનુષ્ય પણ પાગલ, ભૂતગ્રસ્ત કે મધ્યપાન કરનારની જેમ ગભરાઈને વર્તે છે, અને મૌન રહેનાર પણ બોલવા લાગે છે.
સન્ધ્યાદિષુ ચ કાલેષુ લોષ્ટપાષાણભિત્તયઃ । અસ્યાઃ પ્રસાદાદ્ દૃશ્યન્તે સર્પા જગતિ દૃષ્ટિભિઃ
સાંજના સમયે કે આવા અન્ય સમયે, મનની અસરથી લોકો માટીના ઢગલા, પથ્થર કે દિવાલ પર પણ સાપ દેખાઈ જાય છે.
એકો ઽપિ દ્વિતયોદેતિ યથા દ્વિશશિદર્શને । દૂરમ્ અભ્યાશતાં યાતિ સ્વપ્ને ઽબ્ધિતરણં યથા
જેમ એક ચાંદ્રમા બે દેખાય છે જ્યારે આંખે ભ્રમ થાય, અથવા સપનામાં દૂરનું કિનારું નજીક લાગે છે, એ જ રીતે મન પણ આવી ભ્રમણા ઊભી કરે છે.
આદીર્ઘઃ ક્ષણતામ્ એતિ કાલસ્ સેષ્ટા યથા નિશા । ક્ષણો વર્ષમ્ ઇવાભાતિ કાન્તાવિરહિણામ્ ઇવ
લાંબો સમય પણ ક્યારેક પળ જેટલો ટૂંકો લાગી જાય છે, જેમ લાંબી રાત પણ તરત પસાર થઈ જાય છે; અને ક્યારેક એક પળ પણ વર્ષ જેટલી લાંબી લાગે છે, જેમ પ્રેમીથી વિયોગમાં રહેનારને અનુભવાય છે.
ન તદ્ અસ્તિ ન યન્ નામ ન કરોતીયમ્ ઉદ્ધતા । અસ્યાસ્ ત્વ્ અકિઞ્ચનાયાસ્ તુ શક્તતાં પશ્ય રાઘવ
આ ચંચળ મન એવું કંઈ નથી કે જેનું નામ ન રાખે કે સર્જન ન કરે; પણ હે રાઘવ, જ્યારે આ મન પાસે કંઈ જ નથી, ત્યારે એની બેકસી જોઈ લે.
સંરોધયેત્ પ્રયત્નેન સંવિદૈવાશુ સંવિદમ્ । સંવિત્સ્રોતોનિરોધેન શુષ્યત્ય્ એષા મનોનદી
મનને મનથી જ પ્રયત્નપૂર્વક રોકવું જોઈએ; જ્ઞાનના પ્રવાહને અટકાવવાથી મનની આ નદી સુકાઈ જાય છે.