અન્તશ્શૂન્યાપિ સર્વત્ર દૃશ્યતે ઽસારસુન્દરી । ન ક્વચિત્ સંસ્થિતાપીહ સર્વત્રૈવોપલક્ષ્યતે
અંદરથી ખાલી હોવા છતાં સર્વત્ર નિરર્થક સુંદરતા તરીકે દેખાય છે; ક્યાંય સ્થિર નથી છતાં બધે જ જોવા મળે છે.
જડૈવ ચિન્મયીવાસાવ્ અન્યસ્પન્દોપજીવિની । નિમેષમ્ અપ્ય્ અતિષ્ઠન્તી સ્થૈર્યાશઙ્કાં પ્રયચ્છતિ
જડ હોવા છતાં, એ જાણે ચેતન હોય એમ લાગે છે અને બીજાની હલચલથી જીવતી હોય છે; એક પળ પણ ટકી શકતી નથી, છતાં સ્થિરતા હોય એવી ભ્રાંતિ ઊભી કરે છે.
જ્વાલેવ શુદ્ધવર્ણાપિ મષીમલિનકોટરા । વલ્ગત્ય્ અન્યપ્રસાદેન ક્ષીયતે તદવીક્ષિતા
જ્યોત જેવી, રંગે શુદ્ધ છતાં અંદરથી કાળી અને કાજળથી મલિન; બીજાની કૃપાથી લહેરાય છે અને જો કોઈ ધ્યાન ન આપે તો ધીમે ધીમે ઓળી જાય છે.
આલોકે વિમલે મ્લાના તમસ્ય્ અતિવિરાજતે । મૃગતૃષ્ણેવ સુસ્ફારા નાનાવર્ણવિલાસિની
પારદર્શક પ્રકાશમાં ફિક્કી લાગે છે, પણ અંધકારમાં ખૂબ તેજસ્વી દેખાય છે; મૃગમરીચિકા જેવી, ભરપૂર અને ભવ્ય દેખાય છે અને અનેક રંગો છલકાવે છે.
વક્રા વિષમયી તન્વી મૃદ્વી કણ્ટકકર્કશા । લલના ચઞ્ચલા ક્ષુદ્ધા તૃષ્ણા જિહ્વેવ ભોગિનઃ
વાંકી, જોખમી, પાતળી, નરમ છતાં કાંટાળું અને ખડકાળ; ચંચળ અને ભૂખી યુવતી જેવી—આ તૃષ્ણા, જાણે સાપની જીભ જેવી છે.
સ્વયં દીપશિખેવાશુ ક્ષીયતે સ્નેહસઙ્ક્ષયે । સિન્દૂરધૂલિલેખેવ વિના રાગં ન રઞ્જતે
જેમ દીવો તેલ ખૂટી જાય ત્યારે તરત બળી જતો નથી, અથવા સિંદૂરની ધૂળમાં રંગ ન હોય તો એ ચમકે નહીં, એ જ રીતે આસક્તિ વિના કંઈ પણ તેજસ્વી રહેતું નથી.
ક્ષણપ્રકાશા તરલા કૃતસંસ્થા જડાશયે । મુગ્ધાનાં ત્રાસજનની વક્રા વિદ્યુદ્ ઇવોદિતા
આ પ્રકાશ ક્ષણભંગુર અને અસ્થિર છે, જે જડતામાં સ્થાયી થાય છે; નિર્દોષોને ડરાવતી, વાંકી વીજળી જેમ અચાનક દેખાય છે.
યત્નાદ્ ગૃહીત્વા દહતિ ભૂત્વા ભૂત્વા પ્રલીયતે । લભ્યતે ઽપિ ચ નાન્વિષ્ટા વિદ્યુદ્વદ્ અતિભઙ્ગુરા
મહેનતે પકડવામાં આવે તો પણ એ બળે છે અને વારંવાર અદૃશ્ય થઈ જાય છે; મળે તો પણ શોધવામાં નથી આવતી, વીજળી જેટલી નાજુક છે.
અપ્રાર્થિતૈવોપનતા રમણીયાપ્ય્ અનર્થદા । અકાલપુષ્પમાલેવ શ્રેયસે નાભિનન્દિતા
માગ્યા વિના આવી જાય છે, સુંદર હોવા છતાં દુઃખ આપે છે; સમયથી પહેલાં ખીલેલા ફૂલ જેવું, કલ્યાણ માટે એ સ્વીકાર્ય નથી.
અત્યન્તવિસ્મૃતૈવાતિસુખાય ભ્રમદાયિની । દુસ્સ્વપ્નકલનેવેયમ્ અનર્થાયૈવ સૂત્થિતા
આ સંપૂર્ણ રીતે ભૂલાઈ જાય છે ત્યારે અત્યંત આનંદ આપે છે, પણ ખરાબ સ્વપ્ન જેવું દુઃખદાયક પરિણામ જ લાવે છે.
પ્રતિભાસવશાદ્ એવ ત્રિજગન્તિ મહાન્તિ ચ । મુહૂર્તમાત્રેણોત્પાદ્ય ધત્તે ગ્રાસીકરોતિ ચ
માત્ર દેખાવની શક્તિથી જ આ ત્રણેય વિશાળ લોકને પળમાં ઊભા કરે છે, પોષે છે અને પછી બધું ગળી જાય છે.
મુહૂર્તો વત્સરશ્રેણી લવણસ્યાનયા કૃતા । રાત્રિર્ દ્વાદશવર્ષાણિ હરિશ્ચન્દ્રસ્ય નિર્મિતા
આના કારણે એક પળ વર્ષોની શ્રેણી બની જાય છે; હરિશ્ચંદ્ર માટે બાર વર્ષની રાત પણ આ જ રીતે સર્જાઈ હતી.
વિયોગિનામ્ અથાન્યેષાં કાન્તાવિરહશાલિનામ્ । રાત્રિર્ વત્સરવદ્ દીર્ઘા ભવત્ય્ અસ્યાઃ પ્રસાદતઃ
જે લોકો પોતાના પ્રિયજનથી વિયોગમાં છે, જેમને વિયોગનું દુઃખ છે, તેમના માટે આના પ્રભાવથી એક રાત પણ વર્ષ જેટલી લાંબી લાગે છે.
સુખિતસ્યાલ્પતામ્ એતિ દુઃખિતસ્યૈતિ દીર્ઘતામ્ । કાલો હ્ય્ અસ્યાઃ પ્રસાદેન વિપર્યાસૈકશાલિના
જેને આનંદ હોય છે તેને સમય ટૂંકો લાગે છે, અને જેને દુઃખ હોય તેને સમય લાંબો લાગે છે. આ જ કારણથી સમયનું સ્વરૂપ હંમેશા ઉલટું જ દેખાય છે.
અસ્યાસ્ સ્વસત્તામાત્રેણ કર્તૃતૈતાસુ વૃત્તિષુ । દીપસ્યાલોકકાર્યાણાં યથા તદ્વન્ ન વસ્તુતઃ
માત્ર તેની હાજરીથી જ તે આ બધાં કાર્યોમાં કરનાર જેવું લાગે છે, જેમ દીવો પ્રકાશ ફેલાવવાનો કરનાર લાગે છે, પણ હકીકતમાં એવું નથી.
સનિતમ્બસ્તના ચિત્રે ન સ્ત્રી સ્ત્રીધર્મિણી યથા । તથૈવાકારધીરેયં કર્તું યોગ્યા ન કિઞ્ચન
જેમ ચિત્રમાં કટિ અને સ્તન હોય તો પણ એ સાચી સ્ત્રી કે સ્ત્રીપણું નથી, એ જ રીતે આ દેખાતું સ્વરૂપ પણ ખરેખર કંઈ કરવાને યોગ્ય નથી.
મનોરાજ્યમ્ ઇવાકારભાસ્વરા સત્યવર્જિતા । સહસ્રશતશાખાપિ ન કિઞ્ચિત્ પરમાર્થતઃ
જેમ મનમાં કલ્પેલું રાજય દેખાવમાં સુંદર હોય પણ સાચું નથી, એ જ રીતે આ અનેક શાખાઓ ધરાવતું સ્વરૂપ પણ હકીકતમાં કંઈ નથી.
અરણ્યે મૃગતૃષ્ણેવ મિથ્યૈવાડમ્બરાન્વિતા । વિડમ્બયતિ તાન્ મુગ્ધમૃગાન્ એવ ન માનુષાન્
જંગલમાં મૃગજળ જેવું, ખોટી ચમકથી ભરેલું, એ માત્ર ભુલાયેલા હરણોને જ છેતરે છે, માનવોને નહિ.
ફેનમાલેવ સઞ્જાતધ્વસ્તા વિચ્છેદવર્જિતા । જડૈવ ચઞ્ચલાકારા ગૃહ્યમાના ન કિઞ્ચન
જેમ ફેન ઊભો થાય છે અને તરત જ વિખેરાઈ જાય છે, એમ જ એ અલગ દેખાય છે પણ ખરેખર અલગ નથી; દેખાવમાં ચંચળ લાગે છે પણ અંદરથી નિષ્ક્રિય છે, અને પકડીએ તો કંઈ પણ હાથમાં નથી આવતું.
અનન્યા ચેતનસ્યાપિ નૂનમ્ અન્યેવ ચ સ્થિતા । ક્રિમિતન્તુર્ ઇવાદીર્ઘા જડૈવાપ્ય્ અજડાશ્રિતા
જ્યાં સુધી ચેતનાથી અલગ નથી, ત્યાં સુધી પણ એ કંઈક જુદી જ લાગે છે; જેમ કેટકાની નાની દોરી, એ નિષ્ક્રિય છે પણ જીવંતમાંથી જ આધાર લે છે.
કલુષોડ્ડામરકારા રજઃપ્રસરધૂસરા । ચલા કલ્પાન્તવાત્યેવ સ્વાક્રાન્તભુવનાન્તરા
મેલથી ભરેલી, ઘમંડથી દેખાતી, રજોગુણના ધૂળથી ધૂંધળી, એ અસ્થિર છે અને યુગના અંતે આવતી વાવાઝોડા જેવી છે, પોતાનું જગત ઘેરી લે છે.
ધૂમાલીવાઙ્ગસંલગ્ના દાહસ્વેદપ્રદાયિની । ગર્ભીકૃતરસાક્રમ્ય જગન્તિ પરિવર્તતે
ધૂમની લાઈ જેમ અંગો સાથે ચોંટી રહે છે અને દાઝ તથા પસીનો લાવે છે, એ રીતે એ જગતના રસને પોતાના અંદર લઈ, બધાં જગતોમાં ફરતી રહે છે.
ધારા જલધરસ્યેવ સુદીર્ઘા જડનિર્મિતા । અસારસઙ્ઘાતદૃઢરજ્જુસ્ તૃણગણૈર્ ઇવ
એની ધારા વાદળમાંથી પડતા વરસાદ જેવી લાંબી છે, જે જડતાથી બનેલી છે; એની દોરી ઘાસના તણાંથી વણાયેલી મજબૂત દોરી જેવી છે, છતાં અંદરથી ખાલી છે.
તરઙ્ગોત્પલમાલેવ કલ્પનામાત્રવર્ણિતા । મૃણાલીવ બહુચ્છિદ્રા પઙ્કપ્રૌઢા જડાત્મિકા
એ માત્ર કલ્પનાથી વર્ણવાય છે, જેમ તરંગ કે કમળ; કમળના ડાંઠ જેવી અનેક છિદ્રવાળી, કાદવથી ભરેલી અને જડતાથી બનેલી છે.
જ્વાલેવ દૃશ્યતે વૃદ્ધિતત્પરા ન ચ વર્ધતે । વિષાસ્વાદ ઇવાપાતમધુરાન્તે સુદારુણા
એ જ્વાળાની જેમ દેખાય છે, સતત વધવા ઇચ્છે છે પણ ક્યારેય વધતી નથી; ઝેરના સ્વાદ જેવી શરૂઆતમાં મીઠી લાગે છે, પણ અંતે ખૂબ જ કઠિન અને દુખદાયી બને છે.
નષ્ટા દીપશિખેવૈષા ન જાને ક્વેહ ગચ્છતિ । મિહિકેવાગ્રદૃષ્ટાપિ ગૃહ્યમાણા ન કિઞ્ચન
જેમ દીવો બુઝાઈ જાય છે, એમ એ અદૃશ્ય થઈ જાય છે—મને ખબર નથી કે એ કયા જાય છે; દૂરથી દેખાતી ધુમ્મસ જેવી, હાથમાં લેતાં તો એ કંઈ જ નથી.
પાંસુમુષ્ટિર્ ઇવાસ્તીર્ય પ્રેક્ષિતા પારમાણવી । આકાશનીલિમેવૈષા નિર્નિમિત્તૈવ દૃશ્યતે
માટેની માટીની મુઠી ફેલાવીએ તેમ, એ નાનકડા કણ જેવી દેખાય છે; આકાશમાં ફેલાયેલી ધૂંધ જેવી, એ કોઈ કારણ વિના દેખાય છે.
દ્વિચન્દ્રમોહવજ્ જાતા સ્વપ્નવદ્ વિહિતભ્રમા । યથા નૌયાયિનસ્ સ્થાણુસ્પન્દસ્ તદ્વદ્ ઇહોત્થિતા
જેમ બે ચાંદ જોવા ભ્રમ થાય, અથવા સ્વપ્નમાં ભ્રમણા થાય, તેમ એ ઊભી થાય છે; જેમ હલતી નાવમાં બેઠેલા લોકોને ઊભી વસ્તુ પણ હલતી લાગે, એમ એ અહીં દેખાય છે.
અનયોપહતે ચિત્તે દીર્ઘકાલમ્ ઇવાકુલૈઃ । જનૈર્ આલક્ષ્યતે દીર્ઘસ્ સંસારસ્વપ્નવિભ્રમઃ
જ્યારે મન એના કારણે પીડાય છે, ત્યારે લોકો લાંબા સમય સુધી ઉલઝણ અને બેચેનીથી ભરેલો સંસારનો સ્વપ્નભ્રમ અનુભવતા રહે છે.
મનોજ્ઞમ્ અપિ સત્યં ચ દૃશ્યતે સદ્ અસત્તયા । અમનોજ્ઞમ્ અસત્યં ચ દૃશ્યતે ઽસચ્ ચ સત્તયા
આપણે જે મનને ગમતું અને સાચું લાગે છે, એ ક્યારેક સાચું લાગે છે તો ક્યારેક ખોટું પણ લાગે છે; અને જે મનને ન ગમતું અને ખોટું હોય છે, એ પણ ક્યારેક ખોટું લાગે છે તો ક્યારેક સાચું પણ લાગે છે.