મા ચાકર્તા ભવ પ્રાજ્ઞ કિમ્ અકર્તૃતયેહ તે । સાધ્યં સાધ્યમ્ ઉપાદેયં તસ્માત્ સ્વસ્થો ભવાનઘ
હે વિવેકી, તમે અક્રિય ન બનો—અક્રિય રહેવાનો તમને શું લાભ? જે કરવાનું છે, તે કરો; તેથી, શાંત અને નિર્દોષ રહો.
કર્તા સંસ્ ત્વમ્ અસક્તત્વાદ્ ભવાકર્તા રઘૂદ્વહ । અસક્તત્વાદ્ અકર્તાપિ કર્તૃવત્ સ્પન્દનં કુરુ
તમે કરનાર છો, પણ અલગાવટના કારણે કરનાર નથી, હે રઘુવંશી. અલગાવટથી, અક્રિય હોવા છતાં, કરનારની જેમ કામ કરો.
સત્યં ચેત્ સ્યાદ્ ઉપાદેયં મિથ્યા સ્યાદ્ ધેયમ્ એવ તત્ । ઉપાદેયૈકસક્તત્વાદ્ યુક્તા સક્તિર્ હિ કર્મણિ
સત્ય હોય તો સ્વીકારવું, ખોટું હોય તો ત્યાગવું. સ્વીકારવાને જ લગાવ રાખવો યોગ્ય છે, કેમ કે કામમાં જ લગાવ યોગ્ય છે.
યત્રેન્દ્રજાલમ્ અખિલં માયામયમ્ અવસ્તુકમ્ । તત્ર કાસ્ તાઃ કથં રામ હેયોપાદેયદૃષ્ટયઃ
રામા, જ્યાં બધું જ માયાની જાદુઈ રમત છે, અને કશુંય વાસ્તવિક નથી, ત્યાં સ્વીકાર અને ત્યાગની વિચારો કેવી રીતે ઉદ્ભવે અને એનો અર્થ શું?
સંસારબીજકણિકા યૈષાવિદ્યા રઘૂદ્વહ । એષા હ્ય્ અવિદ્યમાનૈવ સતીવ સ્ફારતાં ગતા
રઘુવંશી, આ અજ્ઞાન જ સંસારનું નાનકડું બીજ છે; એ ખરેખર અસ્તિત્વમાં નથી, છતાં એ સાચું લાગે છે અને પ્રગટ થાય છે.
યેયમ્ આભોગિનિસ્સારસંસારારમ્ભચક્રિકા । વિજ્ઞેયા વાસનૈષા સા ચૈતસી મોહદાયિની
આ ભોગમાંથી ઊભેલી સંસારની ગતિશીલ ચક્રને વાસના તરીકે સમજવી જોઈએ; એ મનની છે અને ભ્રમ પેદા કરે છે.
ચારુવંશલતેવાન્તશ્શૂન્યનિસ્સારકોટરા । સરિત્તરઙ્ગમાલેવ ન વ્યુચ્છિન્ના વિનશ્વરી
સુંદર વાંસલતાની અંદર ખાલી અને નિષ્ફળ ગુફા હોય છે, અથવા નદીની તરંગ જે કદી તૂટી નથી પણ અંતે નાશ પામે છે, એ રીતે આ બધું છે.
ગૃહ્યમાણાપિ હસ્તેન ગ્રહીતું નૈવ યુજ્યતે । મૃદ્વ્ય્ અપ્ય્ અત્યન્તતીક્ષ્ણાગ્રા નિર્ઝરોર્મિર્ ઇવોત્થિતા
હાથમાં પકડવામાં આવે તો પણ સાચે પકડાઈ શકતી નથી; નરમ હોવા છતાં એની ટોચ બહુ તીક્ષ્ણ છે, જેમ કે ઝરણાની લહેર ઊભી થાય છે તેવી.
દૃશ્યતે પ્રકટાભાસા સદર્થે નોપયુજ્યતે । તરઙ્ગિણી તરઙ્ગાભાસ્વ્ આકારપરિનિષ્ઠિતા
એ સ્પષ્ટ દેખાય છે, પણ વાસ્તવમાં કોઈ કામની નથી; નદીની લહેર જેવી, ફક્ત લહેરના સ્વરૂપમાં જ ટકી છે.
ક્વચિદ્ વક્રા ક્વચિદ્ ઋજ્વી દીર્ઘા ખર્વા સ્થિરા ચલા । યત્પ્રસાદોદ્ભવા તસ્માદ્ વ્યતિરેકમ્ ઉપાગતા
ક્યારેક વાંકી, ક્યારેક સીધી, લાંબી કે ટૂંકી, સ્થિર કે અસ્થિર — પોતાનાં અનુકંપાથી ઉપજેલી, એમાંથી અલગ દેખાય છે.
અન્તશ્શૂન્યાપિ સર્વત્ર દૃશ્યતે ઽસારસુન્દરી । ન ક્વચિત્ સંસ્થિતાપીહ સર્વત્રૈવોપલક્ષ્યતે
અંદરથી ખાલી હોવા છતાં સર્વત્ર નિરર્થક સુંદરતા તરીકે દેખાય છે; ક્યાંય સ્થિર નથી છતાં બધે જ જોવા મળે છે.
જડૈવ ચિન્મયીવાસાવ્ અન્યસ્પન્દોપજીવિની । નિમેષમ્ અપ્ય્ અતિષ્ઠન્તી સ્થૈર્યાશઙ્કાં પ્રયચ્છતિ
જડ હોવા છતાં, એ જાણે ચેતન હોય એમ લાગે છે અને બીજાની હલચલથી જીવતી હોય છે; એક પળ પણ ટકી શકતી નથી, છતાં સ્થિરતા હોય એવી ભ્રાંતિ ઊભી કરે છે.
જ્વાલેવ શુદ્ધવર્ણાપિ મષીમલિનકોટરા । વલ્ગત્ય્ અન્યપ્રસાદેન ક્ષીયતે તદવીક્ષિતા
જ્યોત જેવી, રંગે શુદ્ધ છતાં અંદરથી કાળી અને કાજળથી મલિન; બીજાની કૃપાથી લહેરાય છે અને જો કોઈ ધ્યાન ન આપે તો ધીમે ધીમે ઓળી જાય છે.
આલોકે વિમલે મ્લાના તમસ્ય્ અતિવિરાજતે । મૃગતૃષ્ણેવ સુસ્ફારા નાનાવર્ણવિલાસિની
પારદર્શક પ્રકાશમાં ફિક્કી લાગે છે, પણ અંધકારમાં ખૂબ તેજસ્વી દેખાય છે; મૃગમરીચિકા જેવી, ભરપૂર અને ભવ્ય દેખાય છે અને અનેક રંગો છલકાવે છે.
વક્રા વિષમયી તન્વી મૃદ્વી કણ્ટકકર્કશા । લલના ચઞ્ચલા ક્ષુદ્ધા તૃષ્ણા જિહ્વેવ ભોગિનઃ
વાંકી, જોખમી, પાતળી, નરમ છતાં કાંટાળું અને ખડકાળ; ચંચળ અને ભૂખી યુવતી જેવી—આ તૃષ્ણા, જાણે સાપની જીભ જેવી છે.
સ્વયં દીપશિખેવાશુ ક્ષીયતે સ્નેહસઙ્ક્ષયે । સિન્દૂરધૂલિલેખેવ વિના રાગં ન રઞ્જતે
જેમ દીવો તેલ ખૂટી જાય ત્યારે તરત બળી જતો નથી, અથવા સિંદૂરની ધૂળમાં રંગ ન હોય તો એ ચમકે નહીં, એ જ રીતે આસક્તિ વિના કંઈ પણ તેજસ્વી રહેતું નથી.
ક્ષણપ્રકાશા તરલા કૃતસંસ્થા જડાશયે । મુગ્ધાનાં ત્રાસજનની વક્રા વિદ્યુદ્ ઇવોદિતા
આ પ્રકાશ ક્ષણભંગુર અને અસ્થિર છે, જે જડતામાં સ્થાયી થાય છે; નિર્દોષોને ડરાવતી, વાંકી વીજળી જેમ અચાનક દેખાય છે.
યત્નાદ્ ગૃહીત્વા દહતિ ભૂત્વા ભૂત્વા પ્રલીયતે । લભ્યતે ઽપિ ચ નાન્વિષ્ટા વિદ્યુદ્વદ્ અતિભઙ્ગુરા
મહેનતે પકડવામાં આવે તો પણ એ બળે છે અને વારંવાર અદૃશ્ય થઈ જાય છે; મળે તો પણ શોધવામાં નથી આવતી, વીજળી જેટલી નાજુક છે.
અપ્રાર્થિતૈવોપનતા રમણીયાપ્ય્ અનર્થદા । અકાલપુષ્પમાલેવ શ્રેયસે નાભિનન્દિતા
માગ્યા વિના આવી જાય છે, સુંદર હોવા છતાં દુઃખ આપે છે; સમયથી પહેલાં ખીલેલા ફૂલ જેવું, કલ્યાણ માટે એ સ્વીકાર્ય નથી.
અત્યન્તવિસ્મૃતૈવાતિસુખાય ભ્રમદાયિની । દુસ્સ્વપ્નકલનેવેયમ્ અનર્થાયૈવ સૂત્થિતા
આ સંપૂર્ણ રીતે ભૂલાઈ જાય છે ત્યારે અત્યંત આનંદ આપે છે, પણ ખરાબ સ્વપ્ન જેવું દુઃખદાયક પરિણામ જ લાવે છે.
પ્રતિભાસવશાદ્ એવ ત્રિજગન્તિ મહાન્તિ ચ । મુહૂર્તમાત્રેણોત્પાદ્ય ધત્તે ગ્રાસીકરોતિ ચ
માત્ર દેખાવની શક્તિથી જ આ ત્રણેય વિશાળ લોકને પળમાં ઊભા કરે છે, પોષે છે અને પછી બધું ગળી જાય છે.
મુહૂર્તો વત્સરશ્રેણી લવણસ્યાનયા કૃતા । રાત્રિર્ દ્વાદશવર્ષાણિ હરિશ્ચન્દ્રસ્ય નિર્મિતા
આના કારણે એક પળ વર્ષોની શ્રેણી બની જાય છે; હરિશ્ચંદ્ર માટે બાર વર્ષની રાત પણ આ જ રીતે સર્જાઈ હતી.
વિયોગિનામ્ અથાન્યેષાં કાન્તાવિરહશાલિનામ્ । રાત્રિર્ વત્સરવદ્ દીર્ઘા ભવત્ય્ અસ્યાઃ પ્રસાદતઃ
જે લોકો પોતાના પ્રિયજનથી વિયોગમાં છે, જેમને વિયોગનું દુઃખ છે, તેમના માટે આના પ્રભાવથી એક રાત પણ વર્ષ જેટલી લાંબી લાગે છે.
સુખિતસ્યાલ્પતામ્ એતિ દુઃખિતસ્યૈતિ દીર્ઘતામ્ । કાલો હ્ય્ અસ્યાઃ પ્રસાદેન વિપર્યાસૈકશાલિના
જેને આનંદ હોય છે તેને સમય ટૂંકો લાગે છે, અને જેને દુઃખ હોય તેને સમય લાંબો લાગે છે. આ જ કારણથી સમયનું સ્વરૂપ હંમેશા ઉલટું જ દેખાય છે.
અસ્યાસ્ સ્વસત્તામાત્રેણ કર્તૃતૈતાસુ વૃત્તિષુ । દીપસ્યાલોકકાર્યાણાં યથા તદ્વન્ ન વસ્તુતઃ
માત્ર તેની હાજરીથી જ તે આ બધાં કાર્યોમાં કરનાર જેવું લાગે છે, જેમ દીવો પ્રકાશ ફેલાવવાનો કરનાર લાગે છે, પણ હકીકતમાં એવું નથી.
સનિતમ્બસ્તના ચિત્રે ન સ્ત્રી સ્ત્રીધર્મિણી યથા । તથૈવાકારધીરેયં કર્તું યોગ્યા ન કિઞ્ચન
જેમ ચિત્રમાં કટિ અને સ્તન હોય તો પણ એ સાચી સ્ત્રી કે સ્ત્રીપણું નથી, એ જ રીતે આ દેખાતું સ્વરૂપ પણ ખરેખર કંઈ કરવાને યોગ્ય નથી.
મનોરાજ્યમ્ ઇવાકારભાસ્વરા સત્યવર્જિતા । સહસ્રશતશાખાપિ ન કિઞ્ચિત્ પરમાર્થતઃ
જેમ મનમાં કલ્પેલું રાજય દેખાવમાં સુંદર હોય પણ સાચું નથી, એ જ રીતે આ અનેક શાખાઓ ધરાવતું સ્વરૂપ પણ હકીકતમાં કંઈ નથી.
અરણ્યે મૃગતૃષ્ણેવ મિથ્યૈવાડમ્બરાન્વિતા । વિડમ્બયતિ તાન્ મુગ્ધમૃગાન્ એવ ન માનુષાન્
જંગલમાં મૃગજળ જેવું, ખોટી ચમકથી ભરેલું, એ માત્ર ભુલાયેલા હરણોને જ છેતરે છે, માનવોને નહિ.
ફેનમાલેવ સઞ્જાતધ્વસ્તા વિચ્છેદવર્જિતા । જડૈવ ચઞ્ચલાકારા ગૃહ્યમાના ન કિઞ્ચન
જેમ ફેન ઊભો થાય છે અને તરત જ વિખેરાઈ જાય છે, એમ જ એ અલગ દેખાય છે પણ ખરેખર અલગ નથી; દેખાવમાં ચંચળ લાગે છે પણ અંદરથી નિષ્ક્રિય છે, અને પકડીએ તો કંઈ પણ હાથમાં નથી આવતું.
અનન્યા ચેતનસ્યાપિ નૂનમ્ અન્યેવ ચ સ્થિતા । ક્રિમિતન્તુર્ ઇવાદીર્ઘા જડૈવાપ્ય્ અજડાશ્રિતા
જ્યાં સુધી ચેતનાથી અલગ નથી, ત્યાં સુધી પણ એ કંઈક જુદી જ લાગે છે; જેમ કેટકાની નાની દોરી, એ નિષ્ક્રિય છે પણ જીવંતમાંથી જ આધાર લે છે.