જાડ્યાનુસન્ધાનહૃતં જાડ્યાત્મકતયેદ્ધયા । ચેતો જડત્વમ્ આયાતિ દૃઢાભ્યાસવશેન હિ
જ્યારે મન નિર્જીવતા સાથે જોડાઈ જાય છે અને એ નિર્જીવતા મનને પકડી લે છે, ત્યારે મજબૂત આદતના કારણે મન સંપૂર્ણ નિર્જીવ બની જાય છે.
વિવેકૈકાનુસન્ધાનાચ્ ચિદંશાત્મતયા મનઃ । ચિતૈકતામ્ ઉપાયાતિ દૃઢાભ્યાસવશાત્ સ્થિરમ્
વિવેકની સતત શોધથી, અને ચેતનતાની સાથે મન પોતાને ઓળખે છે, ત્યારે મજબૂત અભ્યાસના કારણે મન સ્થિર અને શુદ્ધ ચેતન બની જાય છે.
પૌરુષેણ પ્રયત્નેન યસ્મિન્ન્ એવ પદે મનઃ । પાત્યતે તત્ પદં પ્રાપ્ય ભવત્ય્ અભ્યાસલોહિતમ્
મનુષ્યના પ્રયત્ન અને સતત અભ્યાસથી, મનને જે સ્થિતિમાં રાખવામાં આવે છે, એ સ્થિતિ પ્રાપ્ત થયા પછી મન એ અભ્યાસથી રંગાઈ જાય છે.
અતઃ પૌરુષમ્ આશ્રિત્ય ચિત્તમ્ આક્રમ્ય ચેતસા । વિશોકં પદમ્ આશ્રિત્ય નિરાશઙ્કસ્ સ્થિરો ભવ
અત્યારે તું પોતાના પ્રયત્ન પર આધાર રાખીને, પોતાના ચિત્તને જાગૃતિથી કાબૂમાં લઈ, દુ:ખમુક્ત અવસ્થામાં આશ્રય લઈ, નિર્ભય અને સ્થિર રહી.
ભવભાવનયા ભગ્નં મનસૈવ ન ચેન્ મનઃ । બલાદ્ ઉત્તાર્યતે રામ તદ્ ઉપાયો ઽસ્તિ નેતરઃ
જ્યારે મન સંસારની વિચારોથી તૂટી જાય છે, ત્યારે એ મનને મનથી જ ઉપાડવામાં ન આવે, તો, હે રામ, એ મનને જબરદસ્તી ઉપાડવું પડે છે; બીજો કોઈ ઉપાય નથી.
મન એવ સમર્થં વૈ મનસો દૃઢનિગ્રહે । અરાજા કસ્ સમર્થસ્ સ્યાદ્ રાજ્ઞો રાઘવ નિગ્રહે
મન પોતે જ પોતાને મજબૂત રીતે કાબૂમાં રાખી શકે છે; હે રાઘવ, રાજાને કાબૂમાં લેવા માટે બીજું કોણ સમર્થ છે, સિવાય બીજા રાજા?
તૃષ્ણાગ્રાહગૃહીતાનાં સંસારાર્ણવરંહસિ । આવર્તૈર્ ઉહ્યમાનાનાં દૂરં સ્વમન એવ નૌઃ
જે લોકો તૃષ્ણાના મગરમાં ફસાઈ ગયા છે અને સંસારના સમુદ્રમાં ઘૂમતા રહે છે, તેમના માટે પોતાનું મન જ એ નાવ છે, જે તેમને દૂર લઈ જઈ શકે છે.
મનસૈવ મનશ્ છિત્ત્વા પાશં પરમબન્ધનમ્ । ઉન્મોચિતો ન યેનાત્મા નાસાવ્ અન્યેન મોક્ષ્યતે
મન દ્વારા જ મનના બંધનનો પાશ કાપી, જો કોઈ પોતે જ પોતાને મુક્ત ન કરે, તો બીજું કોઈ તેને મુક્ત કરી શકે નહીં.
યા યોદેતિ મનોનામ્ની વાસના વાસિતાન્તરા । તાં તાં પરિહરેત્ પ્રાજ્ઞસ્ તતો ઽવિદ્યાક્ષયો ભવેત્
મન નામે જે જે વાસનાઓ ઊભી થાય છે, દરેક પોતાની છાપથી રંગાયેલી હોય છે, બુદ્ધિશાળી એ બધાને ત્યજી દે; પછી અજ્ઞાનનો અંત આવે છે.
ભોગૌઘવાસનાં ત્યક્ત્વા ત્યજ ત્વં ખેદવાસનામ્ । ભાવાભાવૌ તતસ્ ત્યક્ત્વા નિર્વિકલ્પસ્ સુખી ભવ
ભોગની વાસના ત્યજી, દુઃખની વાસનાને પણ ત્યજી દે; પછી ભાવ અને અભાવ બંને છોડીને, નિર્વિકલ્પ સ્થિતિમાં સુખી રહે.
અભાવનં ભાવનાયાસ્ ત્વ્ એતાવાન્ ભાવનાક્ષયઃ । એષ એવ મનોનાશસ્ ત્વ્ અવિદ્યાનાશ ઉચ્યતે
કલ્પના ન કરવી એ જ કલ્પનાનો અંત છે; આ જ મનનો નાશ અને અજ્ઞાનનો નાશ કહેવાય છે.
યદ્ યત્ સંવેદ્યતે કિઞ્ચિત્ તત્રાસંવેદનં વરમ્ । અસંવિત્તિસ્ તુ નિર્વાણં દુઃખં સંવેદનાદ્ ભવેત્
જે જ્યાં કંઈ અનુભવાય છે, ત્યાં એ અનુભવ ન થવો વધુ સારું છે; અજ્ઞાન એ મુક્તિ છે, અને અનુભવથી દુઃખ થાય છે.
સ્વેનૈવ તત્ પ્રયત્નેન પુંસસ્ સમ્પદ્યતે ક્ષણાત્ । ભાવસ્યાભાવનં ભૂત્યૈ તત્ તસ્માન્ નિત્યમ્ આહરેત્
માણસ પોતાનાં પ્રયત્નથી આ તરત જ પ્રાપ્ત કરી શકે છે; મનનાં વિચારોનો અભાવ સુખ માટે છે, તેથી હંમેશા એ અભાવ લાવવો જોઈએ.
રાગાદયો યે મનસેપ્સિતાસ્ તે બુદ્ધ્વૈવ તાંસ્ તાંસ્ ત્વમ્ અવસ્તુભૂતાન્ । ત્યક્ત્વા તદાસ્થાઙ્કુરમ્ અસ્તબીજં મા હર્ષશોકૌ સમુપૈષિ તૃપ્તઃ
મન જે રાગાદિ ઇચ્છે છે, એ બધાં અસલી નથી એમ સમજવી; એનાં મૂળ, એટલે આસક્તિ, છોડી દે અને બીજ વગરની સ્થિતિમાં તું આનંદ કે દુઃખ અનુભવશે નહીં, પણ સંતોષમાં રહેશે.
એષા હિ વાસના નિત્યમ્ અસત્ય્ એવ યદ્ ઉત્થિતા । દ્વિચન્દ્રભ્રાન્તિવત્ તેન ત્યક્તું રાઘવ યુજ્યતે
આ વાસના હંમેશા અસત્યમાં જ ઊભી થાય છે; બે ચંદ્ર દેખાય એવી ભ્રાંતિ જેવી છે, તેથી રાઘવ, એ છોડવી યોગ્ય છે.
અવિદ્યાવિદ્યમાનૈવ નષ્ટપ્રજ્ઞસ્ય વિદ્યતે । નામ્નૈવાઙ્ગીકૃતાભાવા સમ્યક્પ્રજ્ઞસ્ય સા કુતઃ
અજ્ઞાન તો માત્ર એ જ વ્યક્તિ માટે છે, જેની બુદ્ધિ ગુમ થઈ ગઈ છે; એ નામરૂપે સ્વીકારવામાં આવે છે, તો સંપૂર્ણ બુદ્ધિવાળા માટે એ કેવી રીતે હોઈ શકે?
મા ભવાજ્ઞો ભવ પ્રાજ્ઞસ્ સમ્યગ્ રામ વિચારય । નાસ્ત્ય્ એવેન્દુર્ દ્વિતીયઃ ખે ભ્રાન્ત્યા સંલક્ષ્યતે મુધા
અજ્ઞાન ન રહો, બુદ્ધિશાળી બનો; સાચી રીતે વિચાર કરો, રામા. આકાશમાં સચોટ રીતે બીજું ચંદ્ર નથી, ભ્રમથી જ એ દેખાય છે.
નાત્મતત્ત્વાદ્ ઋતે કિઞ્ચિદ્ વિદ્યતે વસ્ત્વ્ અવસ્તુ વા । ઊર્મિમાલિનિ વિસ્તીર્ણે વારિપૂરાદ્ ઋતે યથા
આત્માના તત્વ સિવાય કંઈયું પણ નથી, સાચું કે ખોટું — જેમ કે વિશાળ તરંગોમાં પાણી સિવાય બીજું કંઈયું નથી.
સ્વવિકલ્પકૃતાન્ એતાન્ ભાવાભાવાન્ અસન્મયાન્ । નિત્યે તતે સિતે શુદ્ધે મા સમારોપયાત્મનિ
તમારી કલ્પનાથી ઊભા થયેલા, અસ્તિત્વ અને અનસ્તિત્વના ખોટા ભાવો, શાશ્વત, શુદ્ધ અને નિર્મળ આત્મા પર લાદો નહીં.
નાસિ કર્તા કિમ્ એતાસુ ક્રિયાસુ મમતા તવ । એકસ્મિન્ વિદ્યમાને હિ કિં કેન ક્રિયતે કથમ્
તમે કરનાર નથી—આ કામોમાં તમારો શું અધિકાર છે? એક જ સત્ય હોય ત્યારે, શું થાય છે, કોણ કરે છે અને કેવી રીતે થાય છે?
મા ચાકર્તા ભવ પ્રાજ્ઞ કિમ્ અકર્તૃતયેહ તે । સાધ્યં સાધ્યમ્ ઉપાદેયં તસ્માત્ સ્વસ્થો ભવાનઘ
હે વિવેકી, તમે અક્રિય ન બનો—અક્રિય રહેવાનો તમને શું લાભ? જે કરવાનું છે, તે કરો; તેથી, શાંત અને નિર્દોષ રહો.
કર્તા સંસ્ ત્વમ્ અસક્તત્વાદ્ ભવાકર્તા રઘૂદ્વહ । અસક્તત્વાદ્ અકર્તાપિ કર્તૃવત્ સ્પન્દનં કુરુ
તમે કરનાર છો, પણ અલગાવટના કારણે કરનાર નથી, હે રઘુવંશી. અલગાવટથી, અક્રિય હોવા છતાં, કરનારની જેમ કામ કરો.
સત્યં ચેત્ સ્યાદ્ ઉપાદેયં મિથ્યા સ્યાદ્ ધેયમ્ એવ તત્ । ઉપાદેયૈકસક્તત્વાદ્ યુક્તા સક્તિર્ હિ કર્મણિ
સત્ય હોય તો સ્વીકારવું, ખોટું હોય તો ત્યાગવું. સ્વીકારવાને જ લગાવ રાખવો યોગ્ય છે, કેમ કે કામમાં જ લગાવ યોગ્ય છે.
યત્રેન્દ્રજાલમ્ અખિલં માયામયમ્ અવસ્તુકમ્ । તત્ર કાસ્ તાઃ કથં રામ હેયોપાદેયદૃષ્ટયઃ
રામા, જ્યાં બધું જ માયાની જાદુઈ રમત છે, અને કશુંય વાસ્તવિક નથી, ત્યાં સ્વીકાર અને ત્યાગની વિચારો કેવી રીતે ઉદ્ભવે અને એનો અર્થ શું?
સંસારબીજકણિકા યૈષાવિદ્યા રઘૂદ્વહ । એષા હ્ય્ અવિદ્યમાનૈવ સતીવ સ્ફારતાં ગતા
રઘુવંશી, આ અજ્ઞાન જ સંસારનું નાનકડું બીજ છે; એ ખરેખર અસ્તિત્વમાં નથી, છતાં એ સાચું લાગે છે અને પ્રગટ થાય છે.
યેયમ્ આભોગિનિસ્સારસંસારારમ્ભચક્રિકા । વિજ્ઞેયા વાસનૈષા સા ચૈતસી મોહદાયિની
આ ભોગમાંથી ઊભેલી સંસારની ગતિશીલ ચક્રને વાસના તરીકે સમજવી જોઈએ; એ મનની છે અને ભ્રમ પેદા કરે છે.
ચારુવંશલતેવાન્તશ્શૂન્યનિસ્સારકોટરા । સરિત્તરઙ્ગમાલેવ ન વ્યુચ્છિન્ના વિનશ્વરી
સુંદર વાંસલતાની અંદર ખાલી અને નિષ્ફળ ગુફા હોય છે, અથવા નદીની તરંગ જે કદી તૂટી નથી પણ અંતે નાશ પામે છે, એ રીતે આ બધું છે.
ગૃહ્યમાણાપિ હસ્તેન ગ્રહીતું નૈવ યુજ્યતે । મૃદ્વ્ય્ અપ્ય્ અત્યન્તતીક્ષ્ણાગ્રા નિર્ઝરોર્મિર્ ઇવોત્થિતા
હાથમાં પકડવામાં આવે તો પણ સાચે પકડાઈ શકતી નથી; નરમ હોવા છતાં એની ટોચ બહુ તીક્ષ્ણ છે, જેમ કે ઝરણાની લહેર ઊભી થાય છે તેવી.
દૃશ્યતે પ્રકટાભાસા સદર્થે નોપયુજ્યતે । તરઙ્ગિણી તરઙ્ગાભાસ્વ્ આકારપરિનિષ્ઠિતા
એ સ્પષ્ટ દેખાય છે, પણ વાસ્તવમાં કોઈ કામની નથી; નદીની લહેર જેવી, ફક્ત લહેરના સ્વરૂપમાં જ ટકી છે.
ક્વચિદ્ વક્રા ક્વચિદ્ ઋજ્વી દીર્ઘા ખર્વા સ્થિરા ચલા । યત્પ્રસાદોદ્ભવા તસ્માદ્ વ્યતિરેકમ્ ઉપાગતા
ક્યારેક વાંકી, ક્યારેક સીધી, લાંબી કે ટૂંકી, સ્થિર કે અસ્થિર — પોતાનાં અનુકંપાથી ઉપજેલી, એમાંથી અલગ દેખાય છે.