યસ્મિન્ ઘનનવસ્નેહં મુખે પત્ત્રાઙ્કુરશ્રિયઃ । કાન્તેન રચિતા બ્રહ્મઞ્ શીર્યતે તત્ તુ જઙ્ગલે
જે ચહેરા પર પ્રિયજને તાજા લપસણ અને કૂંપળ જેવી હોઠોની શોભા સજાવી હતી, હે બ્રાહ્મણ, એ ચહેરો પણ જંગલમાં ધીમે ધીમે ક્ષય પામે છે.
કેશાશ્ શ્મશાનવૃક્ષેષુ યાન્તિ ચામરલેશતામ્ । અસ્થીન્ય્ ઉડુવદ્ આભાન્તિ દિનૈર્ અવનિમણ્ડલે
કબ્રસ્તાનના વૃક્ષો પર વાળ યાકના પૂંછડી જેવા થઈ જાય છે; હાડકાં થોડા જ દિવસોમાં ધરતી પર તારાઓ જેવી ઝગમગે છે.
પિબન્તિ પાંસવો રક્તં ક્રવ્યાદાશ્ ચાપ્ય્ અનેકશઃ । ચર્માનલશિખા ભુઙ્ક્તે ખં યાન્તિ પ્રાણવાયવઃ
ધૂળ લોહી પી જાય છે, અનેક પ્રકારના માંસખોરો તેને ખાઈ જાય છે; ત્વચા અગ્નિની જ્વાળામાં ભસ્મ થઈ જાય છે અને શ્વાસ આકાશમાં વિલીન થઈ જાય છે.
ઇત્ય્ એષા લલનાઙ્ગાનામ્ અચિરેણૈવ ભાવિની । સ્થિતિર્ મયા વઃ કથિતા કિં ભ્રાન્તિમ્ અનુધાવથ
આ રીતે, શરીરનું જે થવાનું છે તે હું તમને સમજાવ્યું છે; તો પછી તમે કેમ મોહ પાછળ દોડો છો?
ભૂતપઞ્ચકસઙ્ઘટ્ટસંસ્થાનં લલનાભિધમ્ । રસાદ્ અભિવહત્વ્ એતત્ કથં નામ ધિયાન્વિતઃ
પાંચ તત્વોના મિલનથી બનેલું અને માત્ર સ્વાદ વહન કરતું આ શરીર, તેને બુદ્ધિથી ભરેલું કેમ માનવું?
શાખાવિતાનગહના કટ્વમ્લફલશાલિની । પ્રતાનોત્તાલતામ્ એતિ ચિન્તા કાન્તાનુસારિણી
ઇચ્છા પાછળ ચાલતી ચિંતા, ડાળીઓથી ભરેલા વૃક્ષ જેવી ઊંચી અને ઘણી થાય છે, અને તે કડવા-ખાટા ફળ આપે છે.
ક્વચિદ્ ભૂતતયા ચેતો ધનગર્ધાન્ધમ્ આકુલમ્ । પરં મોહમ્ ઉપાદત્તે યૂથભ્રષ્ટો મૃગો યથા
ક્યારેક મન ધનની લાલચમાં અંધ બની, ખૂબ ચિંતા અને મોહમાં પડી જાય છે, જેમ ઝુંડથી વિખૂટો પડેલો હરણ ભટકી જાય છે.
શોચ્યતાં પરમામ્ એતિ તરુણસ્ તરુણીરતઃ । નિબદ્ધઃ કરિણીલોભાદ્ વિન્ધ્યખાતે યથા દ્વિપઃ
યુવાન જ્યારે યુવતી સાથે ભોગમાં મગ્ન રહે છે, ત્યારે તે અત્યંત દયનીય બની જાય છે, જાણે વિંધ્ય પર્વતની ખાડામાં ફસાયેલો હાથી માદી માટે બંધાઈ ગયો હોય.
યસ્ય સ્ત્રી તસ્ય ભોગેચ્છા નિસ્સ્ત્રીકસ્ય ન ભોગભૂઃ । સ્ત્રિયં ત્યક્ત્વા જગત્ ત્યક્તં જગત્ ત્યક્ત્વા સુખી ભવેત્
જેને સ્ત્રી છે તેને ભોગની ઈચ્છા થાય છે, અને જેને સ્ત્રી નથી તેને ભોગનો આધાર જ નથી. સ્ત્રીનો ત્યાગ કરવાથી આખું જગત ત્યાગી શકાય છે, અને જગતનો ત્યાગ કરવાથી સાચું સુખ મળે છે.
આપાતમાત્રરમણેષુ દુરન્તરેષુ ભોગેષુ નાહમ્ અલિપક્ષતિપેલવેષુ । બ્રહ્મન્ રમે મરણરોગજરાદિભીત્યા શામ્યામ્ય્ અહં પરમ્ ઉપૈમિ વનં પ્રયત્નાત્
હું ક્ષણિક અને મુશ્કેલ ભોગોમાં કે મધમાખીના નાજુક પાંખોમાં આનંદ માનતો નથી. હે બ્રાહ્મણ, મૃત્યુ, રોગ અને વૃદ્ધાવસ્થાની ભયથી હું આનંદ શોધું છું અને પ્રયત્નપૂર્વક વનમાં પરમ શાંતિ પ્રાપ્ત કરું છું.
અપર્યાપ્તં હિ બાલત્વં બાલ્યં પિબતિ યૌવનમ્ । યૌવનં ચ જરા પશ્ચાત્ પશ્ય કર્કશતાં મિથઃ
બાળપણ પૂરતું નથી, યુવાની બાળપણને પી જાય છે, અને પછી યુવાની પછી વૃદ્ધાવસ્થા આવે છે. જુઓ, કેવી કઠોર રીતે એક પછી એક આવે છે.
હિમાશનિર્ ઇવામ્ભોજં વાત્યેવ શરદમ્બુદમ્ । દેહં જરા જરયતિ સરિત્ તીરતરું યથા
જેમ હિમકણ કમળને સુકવી નાખે છે, કે પવન શરદ ઋતુના વાદળોને ઉડાડી દે છે, એ જ રીતે વૃદ્ધાવસ્થા શરીરને ધીમે ધીમે ખાઈ જાય છે, જેમ નદી કાંઠે ઊભેલા વૃક્ષને ધીરે ધીરે ધોઈ નાખે છે.
શિથિલાદીર્ઘસર્વાઙ્ગં જરાજીર્ણકલેવરમ્ । સમં પશ્યન્તિ કામિન્યઃ પુરુષં કરભં તથા
જે પુરુષનું શરીર વૃદ્ધાવસ્થાથી ઢીલું અને લાંબું થઈ ગયું હોય, એવા પુરુષને સ્ત્રીઓ હાથીના બચ્ચા જેવો જ સમજે છે.
શ્વાસાયાસકદર્થિન્યા ગૃહીતે જરસા જને । પલાય્ય ગચ્છતિ પ્રજ્ઞા સપત્ન્યેવ હતાઙ્ગના
જ્યારે વૃદ્ધાવસ્થા માણસને શ્વાસની તકલીફ અને થાકથી પીડે છે, ત્યારે સમજણ પણ એના પાસેથી દૂર ભાગી જાય છે, જેમ હારી ગયેલી સહપત્ની ઘર છોડીને ચાલે જાય છે.
દાસાઃ પુત્રાસ્ સ્ત્રિયશ્ ચૈવ બાન્ધવાસ્ સુહૃદસ્ તથા । હસન્ત્ય્ ઉન્મત્તકમ્ ઇવ નરં વાર્દ્ધકકમ્પિતમ્
નોકર, દીકરા, પત્ની, સગા અને મિત્રો—all વૃદ્ધાવસ્થામાં કાંપતા માણસને જોઈને, જાણે કોઈ પાગલ હોય એમ, હસે છે.
દુષ્પ્રજ્ઞં જરઢં દીનં હીનં ગુણપરાક્રમૈઃ । ગૃધ્રો વૃક્ષમ્ ઇવાદીર્ઘં ગર્ધો હ્ય્ અભ્યેતિ વૃદ્ધતામ્
જે માણસે સમજ ગુમાવી છે, વૃદ્ધ છે, દુઃખી છે અને ગુણ કે બળથી ખાલી છે, એના પર વૃદ્ધાવસ્થા એ રીતે આવી ચડે છે જેમ ગિદ્ધ લાંબા સમયથી ઊભેલા વૃક્ષ પર બેસવા આવે.
દૈન્યદોષમયી દીર્ઘા હૃદિ દાહપ્રદાયિની । સર્વાપદામ્ એકસખી વર્ધતે વાર્દ્ધકે સ્પૃહા
વૃદ્ધાવસ્થામાં ઇચ્છા વધે છે, જે દુઃખ અને ખામીથી ભરેલી હોય છે, હૃદયમાં સળગાવે છે અને સૌ દુઃખોની એકમાત્ર સાથી બની જાય છે.
કર્તવ્યં કિં મયા કષ્ટં પરત્રેત્ય્ અતિદારુણમ્ । અપ્રતીકારયોગ્યં હિ વર્ધતે વાર્દ્ધકે ભયમ્
હવે પછી શું દુઃખદ કામ કરવું પડશે? આવું વિચારીને વૃદ્ધાવસ્થામાં ભય એટલું વધે છે કે એનો કોઈ ઉપાય જ રહેતો નથી.
કો ઽહં વરાકઃ કિમ્ ઇવ કરોમિ કથમ્ એવ વા । તિષ્ઠામિ મૌનમ્ એવેતિ દીનતોદેતિ વાર્દ્ધકે
હું કોણ છું, આટલો બિચારો બનીને? હું શું કરું છું, અને કેવી રીતે જીઉં છું? હવે તો હું માત્ર મૌન રહી જાઉં છું—એવી નિરાશા વૃદ્ધાવસ્થામાં ઉદ્ભવે છે.
ગર્ધો ઽભ્યુદેતિ સોલ્લાસમ્ ઉપભોક્તું ન શક્યતે । હૃદયં દહ્યતે નૂનં શક્તિદૌસ્સ્થ્યેન વાર્દ્ધકે
ભૂખ તો ઉત્સાહથી ઊઠે છે, પણ માણી શકાતું નથી; વૃદ્ધાવસ્થામાં શક્તિના સંપૂર્ણ અભાવે હૃદય ખરેખર સળગી ઊઠે છે.
જરાજીર્ણબકી યાવત્ કાસક્રેઙ્કારકારિણી । રૌતિ રોગોરગાકીર્ણા કાયદ્રુમશિરસ્સ્થિતા
જ્યાં સુધી વૃદ્ધાવસ્થાની જૂની, નબળી બગળી, જે ખાંસી અને કરકશ અવાજ કરે છે, રોગોના સાપોથી પીડાયેલી, શરીરરૂપી વૃક્ષના શિખરે બેઠેલી રડે છે—
તાવદ્ આગત એવાશુ કુતો ઽપિ પરિદૃશ્યતે । ઘનાન્ધતિમિરાકાઙ્ક્ષી મુને મરણકૌશિકઃ
ત્યાં સુધી, ક્યાંકથી, મરણનું ઘુવડ, ઘન અંધકારની ઈચ્છા રાખતું, તુરંત જ દેખાવા લાગે છે, હે મુનિ.
સાયંસન્ધ્યા પ્રજાતૈવ તમસ્ સમનુધાવતિ । જરા વપુષિ દૃષ્ટૈવ મૃતિં સમનુધાવતિ
જેમ સાંજ પડતાં જ અંધકાર પાછળથી દોડે છે, તેમ શરીરમાં વૃદ્ધાવસ્થા દેખાય ત્યારે મૃત્યુ પણ તેના પાછળ આવે છે.
જરાકુસુમિતં દેહદ્રુમં દૃષ્ટ્વૈવ દૂરતઃ । મૃતિભૃઙ્ગી દ્રુતં બ્રહ્મન્ નરસ્યાયાતિ સૂત્સુકા
હે બ્રાહ્મણ, જ્યારે શરીરરૂપી વૃક્ષ દૂરથી વૃદ્ધાવસ્થાના ફૂલો સાથે દેખાય છે, ત્યારે મૃત્યુરૂપી મધમાખી ઉત્સાહપૂર્વક અને ઝડપથી એ માણસ પાસે આવી પહોંચે છે.
શૂન્યં નગરમ્ આભાતિ ભાતિ ચ્છિન્નલતો દ્રુમઃ । ભાત્ય્ અનાવૃષ્ટિમાન્ દેશો ન જરાજર્જરં વપુઃ
ખાલી શહેર દેખાય છે, કાપેલી ડાળીઓવાળું વૃક્ષ દેખાય છે, વરસાદ વગરનું પ્રદેશ પણ દેખાય છે—પણ વૃદ્ધાવસ્થાથી તૂટી ગયેલું શરીર દેખાતું નથી.
ક્ષણાન્ નિગિરણાયૈવ કાસક્વણિતકારિણી । ગૃધ્રીવામિષમ્ આદત્તે તરસૈવ નરં જરા
વૃદ્ધાવસ્થા પળભરમાં, ઉઘાડો ઉઘાડો ઉધરસનો અવાજ કરતી, ગૃધ્ર જેવું જોરથી માણસને પકડીને ગળી જાય છે.
દૃષ્ટ્વૈવ સોત્સુકેવાશુ પ્રગૃહ્ય શિરસિ ક્ષણાત્ । પ્રલુનાતિ જરા દેહં કુમારી કૈરવં યથા
વૃદ્ધાવસ્થા શરીરને ઉત્સુકતાથી જોઈ, પળભરમાં માથું પકડી લે છે અને તરત જ શરીરને નાશ પામાડે છે, જેમ કોઈ યુવતી કુમુદનું ફૂલ તોડી લે છે.
સીત્કારકારિણી પાંસુપરુષા પરિજર્જરમ્ । શરીરં શાતયત્ય્ એષા વાત્યેવ તરુપલ્લવમ્
આ વૃદ્ધાવસ્થા ધૂળથી ભરેલી, સીટી વગાડતી આવે છે અને જૂના શરીરને ફાડી નાખે છે, જેમ તોફાની પવન વૃક્ષની નાજુક પાંદડીઓને ફાડી નાખે છે.
જરસોપહતો દેહો ધત્તે જર્જરતાં ગતઃ । તુષારનિકરાકીર્ણપરિમ્લાનામ્બુજશ્રિયમ્
વૃદ્ધાવસ્થાથી પીડાયેલું શરીર બરબાદ થઈ જાય છે, બરફ અને તુષ્ણાંથી ઢંકાયેલા, કુમળા અને કાંઈક મરઝાયેલી કમળની જેમ દેખાય છે.
જરાજ્યોત્સ્નોદિતૈવેયં શિરશ્શિખરિપૃષ્ઠતઃ । વિકાસયતિ સંરબ્ધવાતાં કાસકુમુદ્વતીમ્
આ વૃદ્ધાવસ્થા ચાંદનીની જેમ માથાના શિખર પરથી ફેલાય છે અને ઉગ્ર ઉશ્કેરાયેલા ઉધરસના પવનને ફેલાવે છે, જેમ રાતે ખીલતું કુમુદ ફૂલ ફેલાય છે.