સુખં દુઃખં ચ મનસિ તિલે તૈલમ્ ઇવ સ્થિતમ્ । તદ્ દેશકાલવશતો ઘનં વા તનુ વા ભવેત્
સુખ અને દુઃખ મનમાં જ વસે છે, જેમ તલમાં તેલ રહેલું હોય છે; સ્થાન અને સમય પ્રમાણે એ ગાઢ પણ થઈ શકે અને સૂક્ષ્મ પણ રહી શકે.
તૈલં તિલસ્ય ચ ક્રાન્ત્યા સ્ફુટતામ્ એતિ શાશ્વતીમ્ । ચેતસો મનનાસઙ્ગાદ્ ઘનીભૂતે સુખાસુખે
જેમ તલમાંથી તેલ દબાવવાથી બહાર આવે છે અને તેલને ચિરકાળ માટે સ્પષ્ટતા મળે છે, તેમ મન સતત વિચાર કરીને સુખ-દુઃખને એકઠા કરે છે તો એ બંને સ્પષ્ટ દેખાય છે.
દેશકાલાભિધાનેન રામ સઙ્કલ્પ એવ હિ । કથ્યતે તદ્વશાદ્ યસ્માદ્ દેશકાલૌ સ્થિતિં ગતૌ
હે રામ, 'સ્થળ' અને 'સમય' જે કહેવાય છે એ ખરેખર મનની કલ્પના જ છે; કારણ કે મનની કલ્પનાથી જ સ્થાન અને સમયનું અસ્તિત્વ દેખાય છે.
પ્રશામ્યત્ય્ ઉલ્લસત્ય્ એતિ યાતિ નન્દતિ વલ્ગતિ । મનશ્ શરીરસઙ્કલ્પે ફલિતે ન શરીરકમ્
મન જ્યારે શરીરનું કલ્પન કરે છે ત્યારે એ શાંત પણ થાય છે, ઉછળે છે, ચાલે છે, આનંદ પામે છે અને ક્યારેક ઉછળી પણ પડે છે; પણ જ્યારે એ કલ્પના પૂર્ણ થાય છે ત્યારે ખરેખર કોઈ શરીર રહેતું નથી.
નાનાસ્ફાલસમુલ્લાસૈસ્ સ્વસઙ્કલ્પોપકલ્પિતૈઃ । મનો વલ્ગતિ દેહે ઽસ્મિન્ સ્વશ્વવાર ઇવાજિરે
આ શરીરમાં મન પોતાની કલ્પનાથી વિવિધ ઉલ્લાસ અને ઉછાળે ઉછળતું રહે છે, જેમ પોતાનાં વાડામાં ઘોડો દોડે છે તેમ મન પણ દોડે છે.
ચાપલે પ્રસરસ્ તસ્માદ્ અન્તર્ યેન ન દીયતે । મનો વિનયમ્ આધત્તે તસ્યાલાન ઇવ દ્વિપઃ
જ્યારે મનની ચંચળતા તરફ અંદરથી વશીભૂત થવામાં આવતું નથી, ત્યારે મન પોતે જ સંયમ પામે છે, જેમ કે દોરીથી બાંધેલો હાથી શાંત રહે છે.
ન સ્પન્દતે મનો યસ્ય શસ્ત્રસ્તમ્ભ ઇવોત્તમઃ । સદ્વસ્તુનો ઽસૌ પુરુષશ્ શિષ્ટાઃ કર્દમકીટકાઃ
જેનું મન અડગ રહે છે, તે સાચો મનુષ્ય છે; બાકીના બધા તો કાદવમાં રહેતા કીટક જેવા છે.
યસ્યાચાપલતાં યાતં મન એકત્ર સંસ્થિતમ્ । અનુત્તમપદેનાસૌ ધ્યાનેનાનુગતો ઽનઘઃ
જેનું મન પહેલાં ચંચળ હતું, પણ હવે એક જગ્યાએ સ્થિર થઈ ગયું છે, તે નિર્દોષ મનુષ્ય ધ્યાન દ્વારા સર્વોત્તમ અવસ્થાને પામે છે.
સંયમાન્ મનસશ્ શાન્તિમ્ એતિ સંસારસમ્ભ્રમઃ । મન્દરે ઽસ્પન્દતાં યાતે યથા ક્ષીરમહાર્ણવઃ
જ્યારે મનને સંયમમાં રાખવામાં આવે છે, ત્યારે સંસારની ગૂંચવણ શાંત થઈ જાય છે, જેમ કે મંદર પર્વત થંભી જાય ત્યારે ક્ષીરસાગર પણ શાંત થઈ જાય છે.
મનસો વૃદ્ધયો યા યા ભોગસઙ્કલ્પવિભ્રમૈઃ । સંસારવિષવૃક્ષસ્ય તા એવાઙ્કુરયોનયઃ
મનુષ્યના મનમાં ભોગવાસનાની ભ્રાંતિઓથી જે જે વૃદ્ધિ થાય છે, એ જ સંસારના ઝેરી વૃક્ષના અંકુરોનું મૂળ છે.
ચિત્તં ચલત્કુવલયં વલયન્ત એતે મૂઢા મહાજડજવે મદમોહમન્દાઃ । આવર્તવર્તિનિ વિલૂનવિશીર્ણચિત્તાશ્ ચક્રભ્રમે પુરુષદુર્ભ્રમરાઃ પતન્તિ
મન, જેમ કે ચંચળ કમળ, એમના આસપાસ આ ભ્રમિત, મોટાં મૂર્ખ, ઝડપથી મૂર્ખાઈમાં પડનારા, મદ અને મોહથી ધીમા એવા લોકો ઘેરી લે છે. એ લોકોના મન સંસારના ચક્રમાં ફાટી અને વિખેરાઈ જાય છે, અને એ લોકો ચક્રમાં ગુમ થયેલા મધમાખી જેવાં પડી જાય છે.
અસ્ય ચિત્તમહાવ્યાધેશ્ ચિકિત્સાયાં વરૌષધમ્ । સ્વાયત્તં શૃણુ યુક્ત્યાત્મસુસાધં સ્વાત્મનિ સ્થિતમ્
આ મનના મહારોગની ઉત્તમ દવા, જે સ્વયં પર આધારિત અને સરળતાથી અપનાવી શકાય છે, એ વિષે હવે સાંભળો—આ દવા પોતાના અંદર જ સ્થિત છે અને સમજદારીથી ઉપયોગ કરી શકાય છે.
સ્વેનૈવ પૌરુષેણાશુ સ્વસંવેદનરૂપિણા । યત્નેન ચિત્તવેતાલસ્ ત્યક્ત્વેષ્ટં વસ્તુ જીયતે
પોતાના જ પુરુષાર્થથી, ઝડપથી અને સીધી આત્માનુભૂતિની શક્તિથી, પ્રયત્નપૂર્વક મનના ભૂતને જીતવામાં આવે છે, અને ઇચ્છિત વસ્તુને ત્યાગી શકાય છે.
ત્યજન્ન્ અભિમતં વસ્તુ યસ્ તિષ્ઠતિ નિરામયઃ । જિતમ્ એવ મનસ્ તેન કુદાન્ત ઇવ દન્તિના
જે મનુષ્ય ઇચ્છિત વસ્તુ છોડી દે છે અને બીમારીથી મુક્ત રહે છે, એણે સાચે મન પર વિજય મેળવ્યો છે—જેમ હાથીને વશ કરનારને કુદાંત કહે છે.
સ્વસંવેદનયત્નેન પાલ્યતે ચિત્તબાલકઃ । અવસ્તુનો વસ્તુનિ ચ યોજ્યતે બોધ્યતે ઽપિ ચ
આત્મજ્ઞાનના પ્રયત્નથી મનના બાળકને સંભાળવું જોઈએ; ખોટામાંથી સાચામાં તેને જોડવું અને સમજાવવું જોઈએ.
શાસ્ત્રસઙ્ગમધીરેણ ચિન્તાતપ્તમ્ અતાપિના । છિન્દ્ધિ ત્વમ્ અયસેવાયો મનસૈવ મનો મુને
હે મુનિ, ચિંતાથી બળેલા અને શાસ્ત્રોમાં જકડાયેલા મનને, તું પોતાના મનથી જ—as લોખંડ લોખંડને કાપે છે તેમ—કાપી નાખ.
અયત્નેન યથા બાલ ઇતશ્ ચેતશ્ ચ યુજ્યતે । ભવ્યૈસ્ તથૈવ ચેતો ઽન્તઃ કિમ્ ઇવાત્રાતિદુષ્કરમ્
જેમ બાળકનું મન સહેલાઈથી અહીંથી ત્યાં વળી જાય છે, તેમ મનને પણ ભલાઈ તરફ અંદર ફેરવી શકાય છે—આમાં શું બહુ મુશ્કેલ છે?
સત્કર્મણિ સમાક્રાન્તમ્ ઉદર્કોદયદાયિનિ । સ્વપૌરુષેણૈવ મનશ્ ચેતનેન નિયોજયેત્
જ્યારે સારા કર્મોમાં લાગવું પડે, જે ભવિષ્યમાં ફળ આપે છે, ત્યારે મનને પોતાની મહેનત અને જાગૃતિથી જ યોગ્ય દિશામાં વાળવું જોઈએ.
સ્વાયત્તમ્ એકાન્તહિતં સ્વેપ્સિતત્યાગવેદનમ્ । યસ્ય દુષ્કરતાં યાતં ધિક્ તં પુરુષકીટકમ્
જેને પોતાના હિત માટે અને પોતાના હાથમાં રહેલું ત્યાગવું મુશ્કેલ લાગે, એ મનુષ્યને શરમ આવવી જોઈએ; એવો માણસ તો માણસોમાં કીડા જેવો છે.
અરમ્યં રમ્યરૂપેણ ભાવયિત્વા સ્વસંવિદા । મલ્લેનેવ શિશુશ્ ચિત્તમ્ અયત્નેનૈવ જીયતે
જ્યારે મનુષ્ય પોતાના સમજથી અપ્રિયને પણ સુખદ રૂપે વિચારે છે, ત્યારે મન બાળકને મલ્લે જેમ સરળતાથી વશ કરી શકાય છે.
પૌરુષેણ પ્રયત્નેન ચિત્તમ્ આશ્વ્ એવ જીયતે । અચિત્તેનાસપત્નેન પદં બ્રહ્મણિ ધીયતે
મહેનત અને પુરુષાર્થથી મનને ઘોડા જેવી રીતે વશ કરી શકાય છે; અને જ્યારે મન વિરોધી રહેતું નથી, ત્યારે પરમાત્માની સ્થિતિ પ્રાપ્ત થાય છે.
સ્વાયત્તં ચ સુસાધં ચ સ્વચિત્તાક્રાન્તિમાત્રકમ્ । શક્નુવન્તિ ન યે કર્તું ધિક્ તાન્ પુરુષજમ્બુકાન્
જે લોકો પોતાના હાથમાં હોય અને સહેલું હોય એવું, માત્ર પોતાના મન પર કાબૂ મેળવવાનું પણ કરી શકતા નથી, એવા લોકો પર શરમ આવે — એ લોકો માણસોમાં શિયાળ જેવા છે.
સ્વપૌરુષૈકસાધ્યેન સ્વેપ્સિતત્યાગરૂપિણા । મનઃપ્રશમમન્ત્રેણ વિનાસ્તિ ન શુભા ગતિઃ
માત્ર પોતાના પુરુષાર્થથી અને પોતાની ઇચ્છાઓનો ત્યાગ કરીને, મનને શાંત કરવાનો ઉપાય વિના, કોઈ શુભ ફળ મળતું નથી.
મનોમારણમાત્રેણ સાધ્યેન સ્વાત્મસંવિદા । નિસ્સપત્નમ્ અનાદ્યન્તમ્ અનિઙ્ગનમ્ ઇહોષ્યતામ્
માત્ર મનને જીતવાથી, જે પોતાની જ સમજથી શક્ય છે, અહીં વિઘ્નરહિત, આરંભ અને અંત વિના, નિર્મળ અને અખંડિત અવસ્થા પ્રાપ્ત થવી જોઈએ.
ઈપ્સિતાવેદનાઙ્ગ્યાં તુ મનઃપ્રશમનશ્રિયિ । ગુરૂપદેશશાસ્ત્રાર્થમન્ત્રાદ્યા યુક્તયસ્ તૃણમ્
જ્યારે મનને શાંત કરવાની મહિમા, જે ઇચ્છિત અનુભૂતિનો એક અંગ છે, પ્રાપ્ત થાય છે, ત્યારે ગુરુના ઉપદેશ, શાસ્ત્રો, મંત્રો અને અન્ય સાધનો બધું ઘાસફૂસ સમાન લાગે છે.
સર્વં સર્વગતં શાન્તં બ્રહ્મ સમ્પદ્યતે તદા । અસઙ્કલ્પનશસ્ત્રેણ ચ્છિન્નં ચિત્તગદં યદા
જ્યારે મનની બીમારી નિરાવલોકનના શસ્ત્રથી કાપી નાખવામાં આવે છે, ત્યારે બધું જ સર્વવ્યાપી અને શાંત બ્રહ્મરૂપ બની જાય છે.
સ્વસંવેદનસાધ્યે ઽસ્મિન્ સઙ્કલ્પાનર્થનાશને । શાન્તસ્યાચ્છાભ્રવપુષિ પુંસઃ કેવ કદર્થના
આ સ્વાનુભવથી પ્રાપ્ત થતી અને મનના ખોટા કલ્પનો નાશ પામે છે એવી અવસ્થામાં, જેનું સ્વરૂપ નિર્મળ વાદળ જેવું શાંત છે, તેને કોણ કશી રીતે વ્યાકુળ કરી શકે?
નૂનં દૈવમ્ અનાદૃત્ય મૂઢસઙ્કલ્પકલ્પિતમ્ । પુરુષાર્થેન સંવિત્ત્યા નય ચિત્તમ્ અચિત્તતામ્
નિઃશંકપણે, મૂર્ખ મનથી કલ્પિત થયેલા ભાગ્યને અવગણીને, પુરુષાર્થ અને જાગૃતિથી તારા મનને નિર્મન અવસ્થામાં લઈ જા.
તાં મહાપદવીમ્ એકાં કામ્ અપ્ય્ અનુસરંશ્ ચિરમ્ । ચિત્તં ચિદ્ભક્ષિતં કૃત્વા ચિત્ત્વાદ્ અપિ પરં ભવ
એ અનન્ય મહાન માર્ગને લાંબા સમય સુધી અનુસરી, મનને ચેતનામાં લીન કરી, મનપણાથી પણ પર થા.
ભવભાવનયા મુક્તો યુક્તઃ પરમયા ધિયા । ધારયાત્માનમ્ અવ્યગ્રો ઽગ્રસ્તચિત્તં ચિતઃ પરમ્
જન્મમરણના વિચારથી મુક્ત થઈ, શ્રેષ્ઠ સમજણમાં સ્થિર રહી, મનને ઊંચા ચેતનામાં લીન રાખી, નિડર અને અડગ બની પોતાને સંભાળ.