અથ ચણ્ડાલકન્યાયાં વિશ્રાન્તાયાં તરોસ્ તલે । સુપ્તાયાં શીતલચ્છાયે દ્વૌ સમાલિઙ્ગ્ય દારકૌ
પછી, જ્યારે ચંડાળાની દીકરી વૃક્ષ નીચે ઠંડા છાંયામાં આરામ કરી ઊંઘી રહી હતી, ત્યારે બે બાળકો તેને ચુંબડીને સૂઈ ગયા.
થુત્થકો નામ તનયો મમૈકઃ પુરતસ્ સ્થિતઃ । અત્યન્તવલ્લભો ઽસ્માકં કનીયાન્ કાન્તિમાન્ ઇતિ
મારો એક પુત્ર હતો, તેનું નામ થુથ્થક હતું. એ મારા સામે ઊભો રહ્યો. એ અમારા માટે બહુ જ પ્રિય અને સૌથી નાનો હતો, અને તેનો દેખાવ પણ ખૂબ તેજસ્વી હતો.
સ મામ્ ઉવાચ દીનાત્મા બાષ્પપૂર્ણવિલોચનઃ । આપ્ત દેહ્ય્ આશુ મે માંસં પાનં ચ રુધિરં ક્ષણાત્
એ દુઃખી મનથી અને આંખોમાં આંસુ ભરાઈને મને કહ્યું: 'મને તરત માંસ આપો અને એક ક્ષણમાં લોહી પીવા દો.'
પુનઃ પુનર્ વદન્ન્ એવં સ બાલસ્ તનયો મમ । પ્રાણાન્તિકીં દશાં પ્રાપ્તસ્ સાક્રન્દો હિ પુનઃ ક્ષુધા
મારો એ નાનો પુત્ર વારંવાર આવું જ કહેતો રહ્યો, અને ભૂખથી રડતો રડતો મૃત્યુની નજીક આવી ગયો.
તસ્યોક્તં હિ મયા પુત્ર માંસં નાસ્તીતિ ભૂરિશઃ । તથાપિ માંસં દેહીતિ વદત્ય્ એવ સુદુર્મતિઃ
મેં તેને વારંવાર કહ્યું: 'પુત્ર, અહીં માંસ નથી.' છતાં, એ મૂર્ખતામાં સતત કહેતો રહ્યો: 'મને તારા શરીરનું માંસ આપ.'
અથ વાત્સલ્યમૂઢેન મયા દુઃખાતિભારિણા । તસ્યોક્તં પુત્ર મન્માંસં પક્વં સમ્ભુજ્યતામ્ ઇતિ
પછી, માતૃત્વના પ્રેમમાં અને ભારે દુઃખથી વ્યાકુળ થઈને મેં મારા પુત્રને કહ્યું, 'બેટા, મારું રાંધેલું માંસ ખાઈ લે.'
તદ્ અપ્ય્ અઙ્ગીકૃતં તેન દેહીતિ વદતા પુનઃ । મન્માંસભક્ષણં ક્ષીણવૃત્તિના શ્લથકૃત્તિના
એણે એ પણ સ્વીકારી લીધું અને ફરીથી કહ્યું, 'મને તું તારો માંસ આપ.' પછી પોતાની તાકાત ખૂટી ગઈ હતી અને શરીર ઢીલું પડી ગયું હતું, છતાં એણે મારું માંસ ખાધું.
સર્વદુઃખાપનોદાય સ્નેહકારુણ્યમોહિતઃ । મરણાયાત્તમિત્રાય તતો ઽહં સહસોત્થિતઃ
બધા દુઃખ દૂર કરવા માટે, પ્રેમ અને દયા વડે મોહિત થઈને, મૃત્યુની નજીક આવેલા મારા પુત્ર માટે હું તરત જ ઊભો થયો.
ગ્રીષ્મતાપોપતપ્તાનિ કાષ્ઠાન્ય્ આહૃત્ય જઙ્ગલાત્ । મરણાયાત્મનસ્ તત્ર ચિતા વિરચિતા મયા
ઉનાળાની તાપમાં બળી ગયેલું લાકડું જંગલમાંથી લાવીને, મેં ત્યાં મારા માટે ચિતા તૈયાર કરી, મૃત્યુ માટે તૈયાર થયો.
લેલિહાનાનલજ્વાલા ચિતા પ્રજ્વાલિતાથ સા । ક્ષણાચ્ ચટચટાસ્ફોટૈસ્ સ્થિતા મદભિકાઙ્ક્ષિણી
પછી ચિતાની જ્વાળા ઉપર ચડી રહી હતી, અને થોડી જ વારમાં એ ચિતા તડતડ અવાજ સાથે ઉભી રહી, મારી દેહની રાહ જોઈ રહી હતી.
મયોક્તં તનયાસ્યાં તુ ચિતાયાં પતિતાત્ પુનઃ । ઉત્કૃત્યોત્કૃત્ય ભોક્તવ્યં મત્તો માંસં ક્ષણાત્ ત્વયા
મારી દીકરીએ મને કહ્યું: 'જ્યારે તું આ ચિતામાં પડીશ, ત્યારે તારે તરત જ પોતાનું માંસ કાપી કાપીને ખાવું પડશે.'
ઇત્ય્ ઉક્ત્વા યાવદ્ આત્માનં સ્વં ચિતાયાં ક્ષિપામ્ય્ અહમ્ । લુઠિતો ઽસ્મિ જવાત્ તાવદ્ અસ્માત્ સિંહાસનાન્ નૃપઃ
આવું કહીને, જ્યારે હું પોતાને ચિતામાં ફેંકવા જઈ રહ્યો હતો, એ જ સમયે, રાજા, હું આ સિંહાસન પરથી અચાનક નીચે પડી ગયો.
તતસ્ તૂર્યનિનાદેન જયશબ્દેન ચાભિતઃ । ભૃશમ્ એવ પ્રબુદ્ધો ઽહં સ્મૃત્યા ચ વલિતસ્ સ્થિતઃ
પછી તુરીયાંના અવાજ અને જયના નારા વચ્ચે, હું જોરથી જાગી ગયો અને મને બધું યાદ આવી ગયું, હું સાચવાઈને બેઠો હતો.
ઇતિ શામ્બરિકેણેહ મોહ ઉત્પાદિતો મમ । અજ્ઞાનેનેવ જીવસ્ય દશાશતસમન્વિતઃ
શાંબરિકની શક્તિથી મને ભ્રમમાં મૂકી દીધો હતો, જેમ અજ્ઞાન જીવને અનેક હાલતમાં ફસાવી દે છે.
આત્મોદન્તં ભવત્સ્વ્ ઇત્થમ્ એનં કથિતવાન્ અહમ્ । માર્કાણ્ડેય ઇવાનન્તં કલ્પદુઃખં સુરાજસુ
હું તમને મારી જાતની વાત આવી રીતે કહી છે, જેમ માર્કંડેયે દેવતાઓના રાજાઓને અનંત કલ્પના દુઃખોની વાર્તા કહી હતી.
ઇત્ય્ ઉક્તવતિ રાજેન્દ્રે લવણે ભૂરિતેજસિ । અન્તર્ધાનં જગામાસૌ તત્ર શામ્બરિકઃ ક્ષણાત્
જ્યારે તેજસ્વી રાજા લવણે આ રીતે કહ્યું, ત્યારે શાંબરિક તરત જ ત્યાંથી અદૃશ્ય થઈ ગયો.
અથેદમ્ ઊચુસ્ તે સભ્યા વિસ્મયાકુલચેતસઃ । અન્યોઽન્યાલોકનવ્યગ્રપદ્મપત્ત્રનિભેક્ષણાઃ
પછી ત્યાં બેઠેલા બધા સભ્યો આશ્ચર્યથી ભરાયેલા મનથી એકબીજાને કમળના પાંદડાં જેવી પહોળી આંખે જોઈને બોલ્યા:
અહો નુ ખલુ ચિત્રેયં માયા નનુ વિલક્ષણા । કો નુ શામ્બરિકો નામ ક્વ ચાસાવ્ અગ્રતો ગતઃ
અરે, આ માયા કેટલી અજાયબી અને અનોખી છે! આ所谓 શાંબરિક કોણ છે, અને એ ક્યાં આગળ ગયો?
સર્વશક્તેર્ વિચિત્રા હિ શક્તયશ્ શતશો વિધેઃ । યદ્ વિવેકિમનો ઽપ્ય્ એષ વિમોહયતિ માયયા
બ્રહ્માની શક્તિઓ કેટલી અદભુત અને અનેક પ્રકારની છે! કારણ કે, સમજદાર મન પણ આ માયાથી ભ્રમાઈ જાય છે.
વિજ્ઞાતલોકવૃત્તાન્તઃ ક્વ નામાયં મહીપતિઃ । ક્વ સામાન્યમનોવૃત્તિયોગ્યા વિપુલસમ્ભ્રમાઃ
જે રાજા દુનિયાના કામકાજ જાણે છે, એ હવે ક્યાં છે? અને એ મોટી મૂંઝવણો, જે સામાન્ય મન માટે જ યોગ્ય છે, એ ક્યાં ગઈ?
ન ચ શામ્બરિકોત્થેયં માયા મનસિ મોહની । અર્થસ્ય ગૃધ્નવો હ્ય્ એતે નિત્યં શામ્બરિકાઃ કિલ
આ શાંબરિકથી ઉદ્ભવેલી માયા મનમાં ભ્રમ પેદા કરતી નથી; કારણ કે所谓 શાંબરિકો હંમેશા ફાયદાની જ શોધમાં હોય છે.
યત્નેન પ્રાર્થયન્તે ઽર્થં નાન્તર્ધાનં વ્રજન્તિ તે । ઇતિ સન્દેહદોલાયાં સંસ્થિતૌ લુઠિતા વયમ્
લોકો ધન મેળવવા માટે બહુ મહેનત કરે છે, છતાં એ ધન અચાનક ગુમ થતું નથી; એ રીતે અમે પણ શંકાની દોલમાં ઊભા રહીને હલાઈએ છીએ.
સભાયામ્ અવસં તસ્યામ્ અહં રામ તદા કિલ । તેન પ્રત્યક્ષતો દૃષ્ટં મયૈતન્ નાપ્તતશ્ શ્રૂતમ્
હે રામ, એ સમયે હું એ સભામાં હાજર હતો; જે કંઈ મેં જોયું, એ મેં પોતાની આંખે જોયું, બીજાની વાત સાંભળી નહોતી.
અતિબહુકલનાવિવર્ધિતાઙ્ગં નય નિજચિત્તમ્ ઇદં શમં મહાત્મન્ । શમમ્ ઉપગમિતે પરં સ્વભાવે પરમમ્ ઉપૈષ્યસિ પાવનં પદં તત્
હે મહાન આત્મા, તું જે મન બહુ કલ્પનાઓથી ફૂલી ગયું છે, તેને શાંતિ તરફ વાળો; જ્યારે તું પોતાના સાચા સ્વરૂપમાં શાંતિ પામશે, ત્યારે તું એ સર્વોચ્ચ પવિત્ર અવસ્થાને પ્રાપ્ત કરશો.
પરસ્માત્ કારણાદ્ આદૌ ચિચ્ ચેત્યપદપાતિની । કલનાપદમ્ આસાદ્ય કલઙ્કકલનાન્તરમ્
શરૂઆતમાં, કોઈ પરમ કારણથી ચેતના વિષય-વિષયી રૂપે પડીને કલ્પનાની અવસ્થામાં જાય છે, અને ત્યાંથી કલંકરૂપ કલ્પનાઓ ઊભી થાય છે.
અસત્સ્વ્ એવ વિમોહેષુ રામૈવમ્પ્રાયવૃત્તિષુ । ઘનેષુ તુચ્છતામ્ એત્ય ચિરાય પરિમજ્જતિ
હે રામ, અસત્ય અને મોહમાં મન આવી રીતે વર્તે છે કે, ઘન મોહમાં તે બહુ લાંબા સમય સુધી અપ્રમુખ બની જાય છે.
અસદ્ એવ મનોવૃત્તિર્ મ્લાના વિસ્તારયત્ય્ અલમ્ । દુઃખં દોષસહસ્રેણ વેતાલમ્ ઇવ બાલકઃ
મન જ્યારે અસત્ય તરફ વળે છે ત્યારે તે નિર્વળ અને કમજોર બને છે, પણ તેમ છતાં અનેક દુઃખો અને અણગમતાં દોષો સાથે વ્યાપક રીતે ફેલાય છે, જાણે બાળક સાથે વેતાળ હોય એમ.
સદ્ એવ હિ મહાદુઃખમ્ અસત્તાં નયતિ ક્ષણમ્ । નિષ્કલઙ્કા મનોવૃત્તિર્ અન્ધકારમ્ ઇવાર્કરુક્
યથાર્થ પણ ક્ષણમાત્ર માટે અસત્ય તરફ લઈ જાય છે ત્યારે તે મહાન દુઃખ આપે છે; જ્યારે મન શુદ્ધ અને નિષ્કલંક હોય ત્યારે તે સૂર્યની જેમ અંધકાર દૂર કરી દે છે.
નયદ્ અભ્યાશતાં દૂરમ્ અભ્યાશં દૂરતાં નયત્ । મનો વલ્ગતિ ભૂતેષુ બાલો બાલખગેષ્વ્ ઇવ
મન નજીકની વસ્તુને દૂર અને દૂરની વસ્તુને નજીક કરી દે છે; તે જીવોમાં એ રીતે ઉછળે છે જેમ બાળક નાના પક્ષીઓમાં રમે છે.
અભયં ભયમ્ અજ્ઞસ્ય ચેતસો વાસનાવતઃ । દૂરતો મુગ્ધપાન્થસ્ય સ્થાણુર્ યાતિ પિશાચતામ્
અજ્ઞાનથી ભરેલા મનવાળા માણસને, જ્યાં કોઈ ભય નથી ત્યાં પણ ભય દેખાય છે; જેમ અજાણ્યા રસ્તે ભટકતો મુસાફર દૂર ઊભેલા વૃક્ષને ભૂત સમજે છે.