જ્વલદનલજટાલવૃક્ષષણ્ડઃ પ્રસૃતમરુત્પ્રસરાપનુન્નલોકઃ । જ્વલનતપનભાસ્કરાત્મજાનાં રમણગૃહાનુકૃતિં જગામ દેશઃ
એ જંગલમાં વૃક્ષો જાણે જ્વાળાઓથી ધધકી રહ્યાં હતાં, અને વંટોળ જેવી હવા બધું ઉડાવી રહી હતી. એ પ્રદેશ એવું લાગતો હતો જાણે સૂર્યપુત્રોના દહકતા મહેલો બની ગયા હોય.
તસ્મિંસ્ તદા વર્તમાને કષ્ટે વિધિવિપર્યયે । અકાલોલ્બણકલ્પાન્તે નિતાન્તાતપદાયિનિ
એ સમયે, એ પ્રદેશમાં, અતિ દુઃખદ અને ઉલટપાટ ભરેલા સંજોગોમાં, કલિયુગના અંતે, અસહ્ય તાપમાન સતત પડતું હતું.
જનાઃ કેચન નિષ્ક્રમ્ય સકલત્રસુહૃજ્જનાઃ । ગતા દેશાન્તરં વ્યોમ્નશ્ શરદીવ પયોધરાઃ
કેટલાક લોકો પોતાનાં પત્ની અને મિત્રો સાથે એ પ્રદેશ છોડીને બીજા દેશમાં ચાલ્યા ગયા, જેમ શરદ ઋતુમાં વાદળો આકાશમાંથી વિખૂટા પડી જાય છે.
દેહાવયવસંલીનપુત્રદારાગ્ર્યબાન્ધવાઃ । શીર્ણાઃ કેચન તત્રૈવ ચ્છિન્ના ઇવ વને દ્રુમાઃ
કેટલાંક પોતાના શરીર, અંગો, સંતાન, પત્ની અને નજીકના સગાં સાથે જ ત્યાં જ મરી ગયા, જાણે જંગલમાં કાપી નાખેલા વૃક્ષો હોય.
ભુક્તાઃ કેચન દિગ્વ્યાઘ્રૈર્ નિર્ગચ્છન્તસ્ સ્વમન્દિરાત્ । અજાતપક્ષકાશ્ શ્યેનૈઃ ખગા નીડોદ્ગતા ઇવ
કેટલાંક વનના વાઘવાઘડિયાંઓએ ઘર છોડતા જ ખાઈ લીધા, જેમ કે ઘોંઘાટમાંથી નીકળતાં નાનાં પક્ષી શ્યેન દ્વારા પકડાઈ જાય છે.
પ્રવિષ્ટાઃ કેચિદ્ અનલં જ્વલિતં શલભા ઇવ । કેચિચ્ છ્વભ્રેષુ પતિતાશ્ શિલાશ્ શૈલચ્યુતા ઇવ
કેટલાંક જ્વલંત અગ્નિમાં પતંગિયાંની જેમ જઈ પડ્યા, અને કેટલાંક પહાડ પરથી ખસી પડેલી પથ્થર જેવી ખીણમાં ખાબકી ગયા.
અહં તુ તાન્ પરિત્યજ્ય શ્વશુરાદીન્ સ્વકાઞ્ જનાન્ । કલત્રમાત્રમ્ આદાય કૃચ્છ્રાદ્ દેશાદ્ વિનિર્ગતઃ
પણ હું, મારા શ્વશુર અને બીજા સગાંઓને છોડી, ફક્ત પત્નીને લઈને અને બહુ મુશ્કેલીથી એ દેશમાંથી બહાર નીકળી ગયો.
અનલાન્ અનિલાંશ્ ચૈવ રક્ષકાન્ ભક્ષકાન્ અપિ । વઞ્ચયિત્વા ભયાન્ મૃત્યોસ્ સદારો ઽહં વિનિર્ગતઃ
અગ્નિ, પવન, રક્ષકો અને ભયાનક જાનવરોને ટાળી, હું મારી પત્ની સાથે મૃત્યુના ભયમાંથી બચી બહાર નીકળી ગયો.
પ્રાપ્ય તદ્દેશપર્યન્તં તત્ર તાલતરોસ્ તલે । અવરોપ્ય સુતાન્ સ્કન્ધાત્ તાન્ અનર્થાન્ ઇવોલ્બણાન્
તે દેશની સીમાએ પહોંચીને, એક તાડના વૃક્ષ નીચે, મેં મારા બાળકોને ખભા પરથી નીચે ઉતાર્યા, જાણે ભારે દુઃખો ઉતારી મૂક્યા હોય.
વિશ્રાન્તો ઽસ્મિ ચિરશ્રાન્તો રૌરવાદ્ ઇવ નિર્ગતઃ । ગ્રીષ્મદાવનિદાઘાર્તો ગ્રીષ્મે પદ્મ ઇવાજલઃ
લાંબા સમયથી થાકેલો હતો, તેથી હું આરામ કરવા બેઠો, જાણે રૌરવ નરકમાંથી છૂટી ગયો હોઉં, કે ઉનાળાની જંગલની આગમાં બળી ગયેલો હોઉં, કે પાણી વગરનું કમળ ઉનાળામાં સુકાઈ જાય તેમ.
અથ ચણ્ડાલકન્યાયાં વિશ્રાન્તાયાં તરોસ્ તલે । સુપ્તાયાં શીતલચ્છાયે દ્વૌ સમાલિઙ્ગ્ય દારકૌ
પછી, જ્યારે ચંડાળાની દીકરી વૃક્ષ નીચે ઠંડા છાંયામાં આરામ કરી ઊંઘી રહી હતી, ત્યારે બે બાળકો તેને ચુંબડીને સૂઈ ગયા.
થુત્થકો નામ તનયો મમૈકઃ પુરતસ્ સ્થિતઃ । અત્યન્તવલ્લભો ઽસ્માકં કનીયાન્ કાન્તિમાન્ ઇતિ
મારો એક પુત્ર હતો, તેનું નામ થુથ્થક હતું. એ મારા સામે ઊભો રહ્યો. એ અમારા માટે બહુ જ પ્રિય અને સૌથી નાનો હતો, અને તેનો દેખાવ પણ ખૂબ તેજસ્વી હતો.
સ મામ્ ઉવાચ દીનાત્મા બાષ્પપૂર્ણવિલોચનઃ । આપ્ત દેહ્ય્ આશુ મે માંસં પાનં ચ રુધિરં ક્ષણાત્
એ દુઃખી મનથી અને આંખોમાં આંસુ ભરાઈને મને કહ્યું: 'મને તરત માંસ આપો અને એક ક્ષણમાં લોહી પીવા દો.'
પુનઃ પુનર્ વદન્ન્ એવં સ બાલસ્ તનયો મમ । પ્રાણાન્તિકીં દશાં પ્રાપ્તસ્ સાક્રન્દો હિ પુનઃ ક્ષુધા
મારો એ નાનો પુત્ર વારંવાર આવું જ કહેતો રહ્યો, અને ભૂખથી રડતો રડતો મૃત્યુની નજીક આવી ગયો.
તસ્યોક્તં હિ મયા પુત્ર માંસં નાસ્તીતિ ભૂરિશઃ । તથાપિ માંસં દેહીતિ વદત્ય્ એવ સુદુર્મતિઃ
મેં તેને વારંવાર કહ્યું: 'પુત્ર, અહીં માંસ નથી.' છતાં, એ મૂર્ખતામાં સતત કહેતો રહ્યો: 'મને તારા શરીરનું માંસ આપ.'
અથ વાત્સલ્યમૂઢેન મયા દુઃખાતિભારિણા । તસ્યોક્તં પુત્ર મન્માંસં પક્વં સમ્ભુજ્યતામ્ ઇતિ
પછી, માતૃત્વના પ્રેમમાં અને ભારે દુઃખથી વ્યાકુળ થઈને મેં મારા પુત્રને કહ્યું, 'બેટા, મારું રાંધેલું માંસ ખાઈ લે.'
તદ્ અપ્ય્ અઙ્ગીકૃતં તેન દેહીતિ વદતા પુનઃ । મન્માંસભક્ષણં ક્ષીણવૃત્તિના શ્લથકૃત્તિના
એણે એ પણ સ્વીકારી લીધું અને ફરીથી કહ્યું, 'મને તું તારો માંસ આપ.' પછી પોતાની તાકાત ખૂટી ગઈ હતી અને શરીર ઢીલું પડી ગયું હતું, છતાં એણે મારું માંસ ખાધું.
સર્વદુઃખાપનોદાય સ્નેહકારુણ્યમોહિતઃ । મરણાયાત્તમિત્રાય તતો ઽહં સહસોત્થિતઃ
બધા દુઃખ દૂર કરવા માટે, પ્રેમ અને દયા વડે મોહિત થઈને, મૃત્યુની નજીક આવેલા મારા પુત્ર માટે હું તરત જ ઊભો થયો.
ગ્રીષ્મતાપોપતપ્તાનિ કાષ્ઠાન્ય્ આહૃત્ય જઙ્ગલાત્ । મરણાયાત્મનસ્ તત્ર ચિતા વિરચિતા મયા
ઉનાળાની તાપમાં બળી ગયેલું લાકડું જંગલમાંથી લાવીને, મેં ત્યાં મારા માટે ચિતા તૈયાર કરી, મૃત્યુ માટે તૈયાર થયો.
લેલિહાનાનલજ્વાલા ચિતા પ્રજ્વાલિતાથ સા । ક્ષણાચ્ ચટચટાસ્ફોટૈસ્ સ્થિતા મદભિકાઙ્ક્ષિણી
પછી ચિતાની જ્વાળા ઉપર ચડી રહી હતી, અને થોડી જ વારમાં એ ચિતા તડતડ અવાજ સાથે ઉભી રહી, મારી દેહની રાહ જોઈ રહી હતી.
મયોક્તં તનયાસ્યાં તુ ચિતાયાં પતિતાત્ પુનઃ । ઉત્કૃત્યોત્કૃત્ય ભોક્તવ્યં મત્તો માંસં ક્ષણાત્ ત્વયા
મારી દીકરીએ મને કહ્યું: 'જ્યારે તું આ ચિતામાં પડીશ, ત્યારે તારે તરત જ પોતાનું માંસ કાપી કાપીને ખાવું પડશે.'
ઇત્ય્ ઉક્ત્વા યાવદ્ આત્માનં સ્વં ચિતાયાં ક્ષિપામ્ય્ અહમ્ । લુઠિતો ઽસ્મિ જવાત્ તાવદ્ અસ્માત્ સિંહાસનાન્ નૃપઃ
આવું કહીને, જ્યારે હું પોતાને ચિતામાં ફેંકવા જઈ રહ્યો હતો, એ જ સમયે, રાજા, હું આ સિંહાસન પરથી અચાનક નીચે પડી ગયો.
તતસ્ તૂર્યનિનાદેન જયશબ્દેન ચાભિતઃ । ભૃશમ્ એવ પ્રબુદ્ધો ઽહં સ્મૃત્યા ચ વલિતસ્ સ્થિતઃ
પછી તુરીયાંના અવાજ અને જયના નારા વચ્ચે, હું જોરથી જાગી ગયો અને મને બધું યાદ આવી ગયું, હું સાચવાઈને બેઠો હતો.
ઇતિ શામ્બરિકેણેહ મોહ ઉત્પાદિતો મમ । અજ્ઞાનેનેવ જીવસ્ય દશાશતસમન્વિતઃ
શાંબરિકની શક્તિથી મને ભ્રમમાં મૂકી દીધો હતો, જેમ અજ્ઞાન જીવને અનેક હાલતમાં ફસાવી દે છે.
આત્મોદન્તં ભવત્સ્વ્ ઇત્થમ્ એનં કથિતવાન્ અહમ્ । માર્કાણ્ડેય ઇવાનન્તં કલ્પદુઃખં સુરાજસુ
હું તમને મારી જાતની વાત આવી રીતે કહી છે, જેમ માર્કંડેયે દેવતાઓના રાજાઓને અનંત કલ્પના દુઃખોની વાર્તા કહી હતી.
ઇત્ય્ ઉક્તવતિ રાજેન્દ્રે લવણે ભૂરિતેજસિ । અન્તર્ધાનં જગામાસૌ તત્ર શામ્બરિકઃ ક્ષણાત્
જ્યારે તેજસ્વી રાજા લવણે આ રીતે કહ્યું, ત્યારે શાંબરિક તરત જ ત્યાંથી અદૃશ્ય થઈ ગયો.
અથેદમ્ ઊચુસ્ તે સભ્યા વિસ્મયાકુલચેતસઃ । અન્યોઽન્યાલોકનવ્યગ્રપદ્મપત્ત્રનિભેક્ષણાઃ
પછી ત્યાં બેઠેલા બધા સભ્યો આશ્ચર્યથી ભરાયેલા મનથી એકબીજાને કમળના પાંદડાં જેવી પહોળી આંખે જોઈને બોલ્યા:
અહો નુ ખલુ ચિત્રેયં માયા નનુ વિલક્ષણા । કો નુ શામ્બરિકો નામ ક્વ ચાસાવ્ અગ્રતો ગતઃ
અરે, આ માયા કેટલી અજાયબી અને અનોખી છે! આ所谓 શાંબરિક કોણ છે, અને એ ક્યાં આગળ ગયો?
સર્વશક્તેર્ વિચિત્રા હિ શક્તયશ્ શતશો વિધેઃ । યદ્ વિવેકિમનો ઽપ્ય્ એષ વિમોહયતિ માયયા
બ્રહ્માની શક્તિઓ કેટલી અદભુત અને અનેક પ્રકારની છે! કારણ કે, સમજદાર મન પણ આ માયાથી ભ્રમાઈ જાય છે.
વિજ્ઞાતલોકવૃત્તાન્તઃ ક્વ નામાયં મહીપતિઃ । ક્વ સામાન્યમનોવૃત્તિયોગ્યા વિપુલસમ્ભ્રમાઃ
જે રાજા દુનિયાના કામકાજ જાણે છે, એ હવે ક્યાં છે? અને એ મોટી મૂંઝવણો, જે સામાન્ય મન માટે જ યોગ્ય છે, એ ક્યાં ગઈ?