રોમભિઃ કોટિષુ પ્રોચ્ચૈશ્ શીતેનોદ્ધૃષિતસ્ય મે । વર્ષાસુ મુક્તાકણવદ્ ધૃતાસ્ સલિલબિન્દવઃ
મારા શરીર પર ભારે ઠંડીમાં વાળ ઊભા થઈ જતા અને વરસાદના દિવસોમાં પાણીના ટીપાં, મોતીની માળા જેવી લટકતા.
અજાજિમૂલખણ્ડાર્થં ક્ષુત્ક્ષોભક્ષીણકુક્ષિણા । કલત્રેણ મહાટવ્યાં કૃતઃ કલહ આકુલઃ
મહાન જંગલમાં, જ્યારે ભૂખથી મારી પત્નીનું પેટ સુકાઈ ગયું હતું, ત્યારે માત્ર અજમો કે આદુના એક ટુકડા માટે અમારી વચ્ચે ભારે ઝઘડો થયો.
વને રણિતદન્તેન શીતકેકરચક્ષુષા । મષીમલિનગાત્રેણ વેતાલસ્વજનાયિતમ્
જંગલમાં, ઠંડીથી દાંત કટકટાવતા, આંખો પહોળી થઈ ગઈ હતી અને શરીર કાળાં દાગોથી મલિન હતું, એ રીતે હું મારા જ પરિવારજનોને ભૂત જેવો લાગતો હતો.
સરિત્તીરેષુ મત્સ્યાર્થં ભ્રાન્તં બડિશધારિણા । કલ્પે જગત્સુ ભૂતાર્થં કૃતાન્તેનેવ પાશિના
નદીના કાંઠે, હું માછલી માટે વાંસળી લઈને ભટકતો હતો, જેમ યમરાજ પોતાના ફાંસાથી જીવ શોધવા માટે જગતમાં ફરતો હોય છે.
પીતં બહૂપવાસેન સમ્યક્કૃત્તાન્ મૃગોરસઃ । તત્કાલકોષ્ણં રુધિરં માતુસ્ સ્તનપયો યથા
ઘણા ઉપવાસ પછી, મેં તાજું કાપેલું અને ગરમ પશુનું લોહી એવું પીધું, જેમ બાળક પોતાની માતાનું દૂધ પીવે છે.
શ્મશાનસંસ્થિતાન્ મત્તો રક્તરક્તાત્ પલાશિનઃ । વિદ્રુતા વનવેતાલાશ્ ચણ્ડિકાભિદ્રુતા ઇવ
શ્મશાનમાં રહેતા, રક્તમાં લથપથ અને પલાશના પાંદડા ઓઢેલા, નશામાં ચૂર એવા લોકો, જાણે કોઈ ભયાનક દેવીના ત્રાસથી ડરાઈને જંગલના ભૂતોની જેમ ભાગી ગયા.
વાગુરા વિપિને વ્યુપ્તા બન્ધાર્થં મૃગપક્ષિણામ્ । આશા ઇવ વિવૃદ્ધ્યર્થં પુત્રદારકલત્રજાઃ
જંગલમાં પ્રાણીઓ અને પક્ષીઓને પકડવા માટે જાળ પાથરાય છે, એ જ રીતે સંતાન, પત્ની અને કુટુંબ દ્વારા વધારાની આશા ફેલાય છે.
મયા માયામયૈર્ લોકાસ્ સૂત્રજાલમયૈઃ ખગાઃ । જાલૈર્ જર્જરતાં નીતા દિશશ્ ચ સુકૃતાયુષામ્
મારા દ્વારા માયાથી બનેલા લોક, સૂત્રથી બનેલા પક્ષી અને જાળ—allને હું નાશ પામ્યા છે, જેમ સારા કર્મવાળા લોકોની દિશાઓ પણ ક્ષીણ થઈ જાય છે.
તત્રાતિદત્તપ્રસરે મનસો દુષ્કૃતોદયે । આશા પ્રસારિતા દૂરં પ્રાવૃષીવ તરઙ્ગિણી
જ્યાં મન દુષ્કર્મોની તરફ અતિશય દોડે છે, ત્યાં આશા પણ વરસાદની નદીની જેમ દૂર સુધી ફેલાઈ જાય છે.
કરભ્યા ઇવ સર્પેણ વિદ્રુતં દૂરતો હ્રિયા । દૂરે ત્યક્તા દયા દેહાદ્ ભુજઙ્ગેનેવ કઞ્ચુકમ્
જેમ સાપ પોતાના હાથ-પગમાંથી ચામડી ઉતારીને દૂર ફેંકી દે છે, તેમ દયા પણ શરીરમાંથી શરમથી દૂર ફેંકાઈ જાય છે.
ક્રૌર્યં મુખરસંરમ્ભિ શરવર્ષિ નિનાદિ ચ । અઙ્ગીકૃતં નિદાઘાન્તે નભસેવાસિતામ્બુદઃ
ક્રૂરતા, ઉગ્ર ગુસ્સો અને તીક્ષ્ણ વાણીઓનો વરસાદ, આ બધું એ રીતે અપનાવાયું છે જેમ ઉનાળાના અંતે આકાશમાં ઘેરા વાદળો છવાઈ જાય.
વિકાસિન્યો ઽક્ષતાકારા દૂરં પરિહૃતા જનૈઃ । શ્વભ્રેણેવ કુમઞ્જર્યશ્ ચિરમ્ ઊઢા મયાપદઃ
જે લોકો સુખી અને અખંડિત રહે છે, એ લોકોને લોકો દૂરથી ટાળી લે છે, જેમ કે હું લાંબા સમયથી દુર્ભાગ્યને ખાડામાં છુપાવી રાખ્યું છે.
શ્વકાકાકુલકોણાસુ નરકોડ્ડારભૂમિષુ । ઉપ્તા દુષ્કૃતબીજાનાં મુષ્ટયો મોહવૃષ્ટયઃ
જ્યાં કૂતરા અને કાગડા ભેગા થાય છે, એવી ખૂણાઓમાં અને માનવ દુઃખની જમીનમાં, દુષ્કર્મોના બીજ મોભની વરસાદથી વાવવામાં આવે છે.
વાગુરાસિમતા વિન્ધ્યકન્દરસ્થેન નિર્દયમ્ । ભૂતેષ્વ્ ઇવ કૃતાન્તેન મૃગેષુ પરિવલ્ગિતમ્
વિંધ્યપર્વતની ગુફામાં નિર્દય શિકારી જેમ પોતાનું જાળ ફેંકે છે, એમ હું પણ પ્રાણીઓમાં મૃત્યુ જેવો નિર્ભય ફરી રહ્યો હતો.
પામરીકણ્ઠકુડ્યેષુ વિશ્રાન્તશિરસા મયા । સુપ્તમ્ અસ્તવિવેકેન શેષાઙ્ગેષ્વ્ ઇવ શૌરિણા
ગામડીઓના કાચા ઘરની દિવાલ પાસે થાકેલા માથું રાખીને, હું અજ્ઞાનમાં સૂતો રહ્યો, જેમ શેષનાગ ભગવાન વિષ્ણુના સુતા શરીર પર આરામ કરે છે.
વિલોલપર્ણામ્બરયા શરાવોલ્લાસિધૂમયા । મમ તન્વા સનીહારવિન્ધ્યકચ્છગુહાયિતમ્
હલનચાલન કરતી પાંદડાની વસ્ત્રમાં અને તીરોની ઝાંખી ધૂમ્રતા સાથે, મારી દેહ વિંધ્યપર્વતના ઠંડા કિનારા અને ગુફાઓમાં રહેતી હતી.
કૃષ્ણદેહેન યૌકાઢ્યા કન્થા સ્કન્ધે મયા ચિરમ્ । ગ્રીષ્મેષૂઢા બલોદ્ભૂતા વરાહેણ યથોર્વરા
લાંબા સમય સુધી મેં કાળાં રંગની જૂની, ફાટેલી અને ગંદકીથી ભરેલી ચાદર ખભા પર પહેરી હતી, જેમ પૃથ્વી ઉનાળામાં જંગલી વરાહનું ભારણ સહન કરે છે.
બહુશો ઽહં વનોત્થાગ્નિનિર્દગ્ધપ્રાણિમણ્ડલઃ । કલ્પાગ્નિભુક્તજગતઃ કાલસ્યાનુકૃતિં ગતઃ
અनेक વખત હું જંગલમાંથી ઊગેલા અગ્નિ જેવો થયો છું, જે પ્રાણીઓના સમૂહને ભસ્મ કરી નાખે છે; અને કાળ જે રીતે આખી દુનિયાને ભસ્મ કરે છે, એમ હું પણ બધું નાશ કરતો રહ્યો છું.
લોહલિઙ્ગા યથા રોગાન્ અનર્થાન્ ઇવ દુર્ગ્રહાઃ । પ્રસૂતાસ્ તત્ર મે દારા દુઃખાન્ય્ અપિ સુતાન્ અપિ
એ ત્યાં મારી પત્નીઓ અને સંતાનો જન્મ્યા, જે લોખંડની જાંઝર જેવી કે દુઃખદ આપત્તિ જેવી સંભાળવામાં અઘરી હતી, અને જે દુઃખ લાવનારી હતી.
ત્રિબાલપુત્રિકેણૈકતનયેન તદા મયા । નીતા નીરન્ધ્રદોષેણ ષષ્ટિઃ કલ્પસમાસ્ સમાઃ
ત્યાં મને માત્ર એક નાનકડો દીકરો હતો, અને એ સાથે મેં ત્યાં સાઠ ટૂંકા વર્ષો વિતાવ્યા, જે સતત સુધરતા ન હતા એવા દોષોથી પીડાતો રહ્યો.
આક્રુષ્ટમ્ ઉદ્ધતરવં રુદિતં વિપત્સુ ભુક્તં કદન્નમ્ ઉષિતં હતપક્કણેષુ । કાલાન્તરં બહુ મયોપહતેન તત્ર દુર્વાસનાનિગડબન્ધગતેન સભ્યાઃ
સારા લોકો, ત્યાં હું ખરાબ વૃત્તિઓની જાંઝરમાં બંધાઈને ઘણું સહન કરવું પડ્યું: કોઈના બૂમો સાંભળ્યા, કડવા શબ્દો સહન કર્યા, દુઃખમાં રડવું પડ્યું, ખરાબ ભોજન ખાવું પડ્યું અને તૂટી ગયેલા ઝૂંપડામાં ઊંઘવું પડ્યું.
અથ ગચ્છતિ કાલે ઽત્ર જરાજર્જરિતાયુષિ । તુષારપૂર્ણશષ્પૌઘસમશ્મશ્રુધૃતે મયિ
પછી, સમય પસાર થવાથી, વૃદ્ધાવસ્થામાં મારું આયુષ્ય ક્ષીણ થઈ ગયું છે, મારા વાળ તુષાર જેવી સફેદ થઈ ગયા છે અને શરીર ઘાસમાં પડેલા ઓસની જેમ નબળું થઈ ગયું છે.
કર્મવાતાવનુન્નેષુ સરસેષ્વ્ અરસેષ્વ્ અપિ । પતત્સુ વાસરૌઘેષુ શીર્ણપર્ણગણેષ્વ્ ઇવ
કર્મના પવનમાં મારા કર્મો ઉડતા રહે છે, જેમ કે સ્પષ્ટ અને કાદવાળાં સરોવરોમાં, અને દિવસો સુકાઈ ગયેલા પાંદડાની ગૂંચ જેવી રીતે એક પછી એક પડી જાય છે.
આજાવ્ ઇવ શરૌઘેષુ સુખદુઃખેષ્વ્ અનારતમ્ । કલહેષ્વ્ અથ કાર્યેષુ આગચ્છત્સુ વ્રજત્સુ ચ
જેમ યુદ્ધના મેદાનમાં તીરોની ગૂંચ જમા થાય છે, તેમ સુખ અને દુઃખ સતત આવે છે, ઝઘડા અને ફરજ પણ આવી જાય છે અને પછી ચાલ્યા જાય છે.
વિકલ્પકલનાવર્તવર્તિનીવ જગદ્ભ્રમે । સમુદ્ર ઇવ કલ્લોલભરે ભ્રમતિ ચેતસિ
વિચારોની ભમર જેવી જગતની મોહમાયામાં મન પણ ભટકે છે, જેમ કે દરિયો તરંગોથી ભરેલો હોય અને સતત ગોળો ફેરવે છે.
ચલં ચિન્તાચિતં ચક્રમ્ આરૂઢે ભ્રાન્ત આત્મનિ । પ્રોહ્યમાને તૃણ ઇવ સાવર્તે કાલસાગરે
ચિંતાની ચિંતા વડે બનેલું વિચારોનું ચંચળ ચક્ર, ભટકતા મનમાં સતત ફરતું રહે છે, જેમ સમયના મહાસાગરમાં ઘાસનું તણું વાવાઝોડામાં ઉછળતું હોય તેમ.
વિન્ધ્યોર્વીવ્રણકીટસ્ય ગ્રામૈકશરણસ્ય ચ । દ્વિબાહોર્ ગર્દભસ્યાત્ર ક્ષીણ ઇત્થં સમાગણે
વિંધ્ય પર્વતની ચીરમાં રહેતા કીડા જેવી, કે બે પગવાળા ગધેડા જેવી, અથવા એક જ ગામમાં આશરો લેનારા માણસ જેવી, એવી રીતે હું પણ અહીં આ સભામાં નબળો પડી ગયો છું.
વિસ્મૃતે મમ ભૂપત્વે શવસ્યેવ મહાજ્વરે । ચણ્ડાલત્વે સ્થિરીભૂતે છિન્નપક્ષ ઇવાચલે
મારું રાજપદ ભૂલી ગયો છું, જેમ કોઈ મૃતદેહ ભારે તાવમાં પડેલો હોય, અને જેમ કોઈ ચંડાળની સ્થિતિમાં સ્થિર થઈ ગયો હોય, કે જેમ પર્વત પર તૂટેલા પાંખવાળું પક્ષી પડ્યું હોય તેમ.
સંસારમ્ ઇવ કલ્પાન્તો દાવાગ્નિર્ ઇવ કાનનમ્ । સાગરોર્મિસ્ તટમ્ ઇવ શુષ્કવૃક્ષમ્ ઇવાશનિઃ
જેમ જગત માટે યુગનો અંત આવે, કે જંગલમાં આગ ફાટી નીકળે, કે સુકાઈ ગયેલું વૃક્ષ વીજળીથી તૂટી પડે, અથવા દરિયાની લહેર કિનારે અથડાય, તેમ હું પણ છું.
અકાણ્ડમરણોડ્ડીનચણ્ડચણ્ડાલમણ્ડલમ્ । નિરન્નતૃણપત્ત્રામ્બુ વિન્ધ્યકચ્છં તદા યયૌ
પછી વિંધ્ય પ્રદેશ એકલદોકલ, ભયાનક અને મૃત્યુના ઘેરાવથી ઘેરાયેલો બની ગયો, જ્યાં ક્યાંય પણ ખોરાક, ઘાસ, પાંદડા કે પાણી મળતું નહોતું.