હિમવત્કન્દરોદ્ગીર્ણાશ્ ચણ્ડા હેમન્તવાયવઃ । અઙ્ગે નિરમ્બરે સોઢા મૃત્યુમુક્તા ઇવેષવઃ
હિમાલયની ગુફાઓમાંથી ફૂંકાયેલા તીવ્ર શિયાળાના પવન, ઉઘાડી દેહે સહન કરેલા, જાણે મૃત્યુમાંથી છૂટેલા બાણો જેવા લાગતા હતા.
જરજ્જરઢમૂઢેન મૂલાનિ ક્ષીણભૂરુહામ્ । સુકૃતાનામ્ ઇવૈકેન સમુત્ખાતાનિ ભૂરિશઃ
વૃદ્ધ અને મૂર્ખ માણસે સુકાઈ ગયેલા વૃક્ષોની મૂળ વારંવાર ખોદી કાઢી, જાણે સારા કર્મોનું એક એક કરીને ખોદી કાઢવું હોય એમ.
શરાવકેષ્વ્ અટવ્યાં ચ પલલં પક્વમ્ આદરાત્ । અમૃષ્ટેન જનૈર્ ભુક્તં કુકલત્રવતા મયા
જંગલમાં નાના વાસણોમાં, લોકોના ધોઈયા વિના, રસપૂર્વક પકવેલું કાદવ મેં ખાધું, જાણે દુષ્ટ પત્ની સાથે જીવવું પડે એમ.
ગ્રહીતૃતેજઃક્ષતયે બહુવક્ત્રવિકારિણા । ભાગધેયમ્ ઇવાત્મીયં વિક્રીતં પણ્યમ્ અન્યતઃ
ખાવનારની તાકાત ઘટે એ માટે, મારા પોતાના ભાગ્યને, ઘણા મોઢા અને વાંકા ચહેરાવાળાએ, બીજે ક્યાંક વેચી નાખ્યું છે — જાણે એ મારી પોતાની કમાણી હોય.
પ્રાણ્યઙ્ગવપુષસ્ સ્વસ્ય પ્રોત્કૃત્યોત્કૃત્ય પેશયઃ । આયુષઃ પરિ વિક્રીતા વિન્ધ્યપક્કણભૂમિષુ
મારા જીવતા શરીરનું માંસ, વારંવાર કાપીને, વિંધ્ય પર્વત પાસેના અછૂત લોકોની જમીન પર, જાણે મારી જ આયુષ્યની કિંમતમાં, વેચાઈ ગયું છે.
જન્માન્તરસહસ્રોત્થં સ્વં પાપમ્ ઇવ વૃદ્ધયે । અવકીર્ણં ચ સઙ્કીર્ણં મણ્ડલારામભૂમિષુ
હજારો જન્મોથી વધતું આવ્યું એવું મારું પાપ જાણે, ઉદ્યાનો અને બાગોમાં છૂટું અને ભેળાઈને ફેલાઈ ગયું છે.
દૃષ્ટં કુદ્દાલકં દૃષ્ટ્યા ઋજ્વ્યા સ્નેહસમુત્કયા । રૌરવાપતિતેનેવ તત્કાકસ્ સ્નિગ્ધતાં ગતઃ
મેં કुदાળને સીધી અને પ્રેમભરી નજરે જોયું; જાણે રૌરવ નર્કમાં પડેલો હોય, એ કાગડો પણ એ સમયે મમતા ભરાઈ ગયો.
વિન્ધ્યકન્દરગુલ્માનાં બન્ધુત્વમ્ ઇવ ગચ્છતા । પુલિન્દવપુષા પત્ત્રપઙ્ક્તયો ઽઙ્ગે સમર્પિતાઃ
વિંધ્યના જંગલમાં ઝાડીઓ અને ઝાડખંભ વચ્ચે ફરતાં, તેની દેહ પર પાંદડાની પાંખીઓ એ રીતે મૂકાઈ ગઈ હતી, જાણે જંગલના વનવાસીઓ સાથે કોઈ સંબંધ બંધાયો હોય.
તર્પિતા લગુડાસ્ફાલજિતકૌલેયરંહસા । પુત્રદારાઃ કદન્નેન ગ્રામ્યકાદ્ યાચિતેન ચ
ગામડાંમાંથી માગીને કે લાકડીના જોરે મેળવેલા ખાદ્યથી, તેની પત્ની અને બાળકો કઠણ ભોજનથી તૃપ્ત થતા.
ધારાસારરણત્પત્ત્રશુષ્કતાલતલે નિશાઃ । નીતા રણિતદન્તેન સાર્ધં વિપિનવાનરૈઃ
વરસાદી રાતે, સુકાઈ ગયેલી તાડપાન પર, વનના વાંદરો સાથે અને જંગલના પ્રાણીઓના અવાજ વચ્ચે, ઠંડીથી દાંત કંપતાં, રાતો કાપી હતી.
રોમભિઃ કોટિષુ પ્રોચ્ચૈશ્ શીતેનોદ્ધૃષિતસ્ય મે । વર્ષાસુ મુક્તાકણવદ્ ધૃતાસ્ સલિલબિન્દવઃ
મારા શરીર પર ભારે ઠંડીમાં વાળ ઊભા થઈ જતા અને વરસાદના દિવસોમાં પાણીના ટીપાં, મોતીની માળા જેવી લટકતા.
અજાજિમૂલખણ્ડાર્થં ક્ષુત્ક્ષોભક્ષીણકુક્ષિણા । કલત્રેણ મહાટવ્યાં કૃતઃ કલહ આકુલઃ
મહાન જંગલમાં, જ્યારે ભૂખથી મારી પત્નીનું પેટ સુકાઈ ગયું હતું, ત્યારે માત્ર અજમો કે આદુના એક ટુકડા માટે અમારી વચ્ચે ભારે ઝઘડો થયો.
વને રણિતદન્તેન શીતકેકરચક્ષુષા । મષીમલિનગાત્રેણ વેતાલસ્વજનાયિતમ્
જંગલમાં, ઠંડીથી દાંત કટકટાવતા, આંખો પહોળી થઈ ગઈ હતી અને શરીર કાળાં દાગોથી મલિન હતું, એ રીતે હું મારા જ પરિવારજનોને ભૂત જેવો લાગતો હતો.
સરિત્તીરેષુ મત્સ્યાર્થં ભ્રાન્તં બડિશધારિણા । કલ્પે જગત્સુ ભૂતાર્થં કૃતાન્તેનેવ પાશિના
નદીના કાંઠે, હું માછલી માટે વાંસળી લઈને ભટકતો હતો, જેમ યમરાજ પોતાના ફાંસાથી જીવ શોધવા માટે જગતમાં ફરતો હોય છે.
પીતં બહૂપવાસેન સમ્યક્કૃત્તાન્ મૃગોરસઃ । તત્કાલકોષ્ણં રુધિરં માતુસ્ સ્તનપયો યથા
ઘણા ઉપવાસ પછી, મેં તાજું કાપેલું અને ગરમ પશુનું લોહી એવું પીધું, જેમ બાળક પોતાની માતાનું દૂધ પીવે છે.
શ્મશાનસંસ્થિતાન્ મત્તો રક્તરક્તાત્ પલાશિનઃ । વિદ્રુતા વનવેતાલાશ્ ચણ્ડિકાભિદ્રુતા ઇવ
શ્મશાનમાં રહેતા, રક્તમાં લથપથ અને પલાશના પાંદડા ઓઢેલા, નશામાં ચૂર એવા લોકો, જાણે કોઈ ભયાનક દેવીના ત્રાસથી ડરાઈને જંગલના ભૂતોની જેમ ભાગી ગયા.
વાગુરા વિપિને વ્યુપ્તા બન્ધાર્થં મૃગપક્ષિણામ્ । આશા ઇવ વિવૃદ્ધ્યર્થં પુત્રદારકલત્રજાઃ
જંગલમાં પ્રાણીઓ અને પક્ષીઓને પકડવા માટે જાળ પાથરાય છે, એ જ રીતે સંતાન, પત્ની અને કુટુંબ દ્વારા વધારાની આશા ફેલાય છે.
મયા માયામયૈર્ લોકાસ્ સૂત્રજાલમયૈઃ ખગાઃ । જાલૈર્ જર્જરતાં નીતા દિશશ્ ચ સુકૃતાયુષામ્
મારા દ્વારા માયાથી બનેલા લોક, સૂત્રથી બનેલા પક્ષી અને જાળ—allને હું નાશ પામ્યા છે, જેમ સારા કર્મવાળા લોકોની દિશાઓ પણ ક્ષીણ થઈ જાય છે.
તત્રાતિદત્તપ્રસરે મનસો દુષ્કૃતોદયે । આશા પ્રસારિતા દૂરં પ્રાવૃષીવ તરઙ્ગિણી
જ્યાં મન દુષ્કર્મોની તરફ અતિશય દોડે છે, ત્યાં આશા પણ વરસાદની નદીની જેમ દૂર સુધી ફેલાઈ જાય છે.
કરભ્યા ઇવ સર્પેણ વિદ્રુતં દૂરતો હ્રિયા । દૂરે ત્યક્તા દયા દેહાદ્ ભુજઙ્ગેનેવ કઞ્ચુકમ્
જેમ સાપ પોતાના હાથ-પગમાંથી ચામડી ઉતારીને દૂર ફેંકી દે છે, તેમ દયા પણ શરીરમાંથી શરમથી દૂર ફેંકાઈ જાય છે.
ક્રૌર્યં મુખરસંરમ્ભિ શરવર્ષિ નિનાદિ ચ । અઙ્ગીકૃતં નિદાઘાન્તે નભસેવાસિતામ્બુદઃ
ક્રૂરતા, ઉગ્ર ગુસ્સો અને તીક્ષ્ણ વાણીઓનો વરસાદ, આ બધું એ રીતે અપનાવાયું છે જેમ ઉનાળાના અંતે આકાશમાં ઘેરા વાદળો છવાઈ જાય.
વિકાસિન્યો ઽક્ષતાકારા દૂરં પરિહૃતા જનૈઃ । શ્વભ્રેણેવ કુમઞ્જર્યશ્ ચિરમ્ ઊઢા મયાપદઃ
જે લોકો સુખી અને અખંડિત રહે છે, એ લોકોને લોકો દૂરથી ટાળી લે છે, જેમ કે હું લાંબા સમયથી દુર્ભાગ્યને ખાડામાં છુપાવી રાખ્યું છે.
શ્વકાકાકુલકોણાસુ નરકોડ્ડારભૂમિષુ । ઉપ્તા દુષ્કૃતબીજાનાં મુષ્ટયો મોહવૃષ્ટયઃ
જ્યાં કૂતરા અને કાગડા ભેગા થાય છે, એવી ખૂણાઓમાં અને માનવ દુઃખની જમીનમાં, દુષ્કર્મોના બીજ મોભની વરસાદથી વાવવામાં આવે છે.
વાગુરાસિમતા વિન્ધ્યકન્દરસ્થેન નિર્દયમ્ । ભૂતેષ્વ્ ઇવ કૃતાન્તેન મૃગેષુ પરિવલ્ગિતમ્
વિંધ્યપર્વતની ગુફામાં નિર્દય શિકારી જેમ પોતાનું જાળ ફેંકે છે, એમ હું પણ પ્રાણીઓમાં મૃત્યુ જેવો નિર્ભય ફરી રહ્યો હતો.
પામરીકણ્ઠકુડ્યેષુ વિશ્રાન્તશિરસા મયા । સુપ્તમ્ અસ્તવિવેકેન શેષાઙ્ગેષ્વ્ ઇવ શૌરિણા
ગામડીઓના કાચા ઘરની દિવાલ પાસે થાકેલા માથું રાખીને, હું અજ્ઞાનમાં સૂતો રહ્યો, જેમ શેષનાગ ભગવાન વિષ્ણુના સુતા શરીર પર આરામ કરે છે.
વિલોલપર્ણામ્બરયા શરાવોલ્લાસિધૂમયા । મમ તન્વા સનીહારવિન્ધ્યકચ્છગુહાયિતમ્
હલનચાલન કરતી પાંદડાની વસ્ત્રમાં અને તીરોની ઝાંખી ધૂમ્રતા સાથે, મારી દેહ વિંધ્યપર્વતના ઠંડા કિનારા અને ગુફાઓમાં રહેતી હતી.
કૃષ્ણદેહેન યૌકાઢ્યા કન્થા સ્કન્ધે મયા ચિરમ્ । ગ્રીષ્મેષૂઢા બલોદ્ભૂતા વરાહેણ યથોર્વરા
લાંબા સમય સુધી મેં કાળાં રંગની જૂની, ફાટેલી અને ગંદકીથી ભરેલી ચાદર ખભા પર પહેરી હતી, જેમ પૃથ્વી ઉનાળામાં જંગલી વરાહનું ભારણ સહન કરે છે.
બહુશો ઽહં વનોત્થાગ્નિનિર્દગ્ધપ્રાણિમણ્ડલઃ । કલ્પાગ્નિભુક્તજગતઃ કાલસ્યાનુકૃતિં ગતઃ
અनेक વખત હું જંગલમાંથી ઊગેલા અગ્નિ જેવો થયો છું, જે પ્રાણીઓના સમૂહને ભસ્મ કરી નાખે છે; અને કાળ જે રીતે આખી દુનિયાને ભસ્મ કરે છે, એમ હું પણ બધું નાશ કરતો રહ્યો છું.
લોહલિઙ્ગા યથા રોગાન્ અનર્થાન્ ઇવ દુર્ગ્રહાઃ । પ્રસૂતાસ્ તત્ર મે દારા દુઃખાન્ય્ અપિ સુતાન્ અપિ
એ ત્યાં મારી પત્નીઓ અને સંતાનો જન્મ્યા, જે લોખંડની જાંઝર જેવી કે દુઃખદ આપત્તિ જેવી સંભાળવામાં અઘરી હતી, અને જે દુઃખ લાવનારી હતી.
ત્રિબાલપુત્રિકેણૈકતનયેન તદા મયા । નીતા નીરન્ધ્રદોષેણ ષષ્ટિઃ કલ્પસમાસ્ સમાઃ
ત્યાં મને માત્ર એક નાનકડો દીકરો હતો, અને એ સાથે મેં ત્યાં સાઠ ટૂંકા વર્ષો વિતાવ્યા, જે સતત સુધરતા ન હતા એવા દોષોથી પીડાતો રહ્યો.