કલત્રચિન્તાહતયા ધિયા સન્દહ્યમાનયા । દૃષ્ટાઃ કષ્ટસમારમ્ભા દિશઃ પ્રજ્વલિતા ઇવ
પત્નીની ચિંતા વડે મન અંદરથી સળગતું હતું, અને દુઃખદાયી પ્રયત્નોથી ભરેલી દિશાઓ મને જાણે અગ્નિથી ધધકતી દેખાઈ.
ક્ષૌમાનેકસમાક્ષીણપટખણ્ડકધારિણા । કાષ્ઠભારો વને વ્યૂઢો યો મૂર્તમ્ ઇવ દુષ્કૃતમ્
એ many પાટલા જોડીને બનાવેલી જૂની વસ્ત્ર પહેરીને, જંગલમાં લાકડાંનો ભાર ઉઠાવતો હતો, અને એવું લાગતું હતું કે દુર્ભાગ્ય પોતે જ અવતરી આવ્યું હોય.
યૌકકીર્ણજરક્લિન્નગન્ધિકૌપીનવાસસા । આઢ્યાસ્પદવલીકાનાં તલે નીતા ઘનાગમાઃ
વૃદ્ધાવસ્થાના કાદવ અને દુર્ગંધથી ભીંજાયેલા ફાટેલા લંગોટ પહેરીને, એ ધનવાન લોકોના મકાનની નીચે, જ્યાં ઘનઘોર વાદળો ભેગા થાય છે, ત્યાં લઈ જવામાં આવ્યો હતો.
કલત્રાપૂરણોત્કેન જર્જરેણ હિમાનિલૈઃ । હેમન્તે દુર્દુરેણેવ નિલીનં વનકુક્ષિષુ
પત્ની સાથે, ઠંડીની કડક પવનમાં કાંપતો અને થાકેલો, એ શિયાળાની વેરાન જગ્યામાં, જંગલની અંદર ક્યાંક છુપાઈ ગયો હતો.
નાનાકલહકલ્લોલતાપપ્રસરવિદ્રુતાઃ । બાષ્પવ્યાજેન નિર્મુક્તા નેત્રાભ્યાં રક્તબિન્દવઃ
વિવિધ ઝઘડાઓ અને મનમોટાની ગરમીથી ત્રસ્ત થઈને, એની આંખોમાંથી આંસુના બહાને લોહીના ટીપાં વહેવા લાગ્યા.
યામિન્યો વિપિને ક્લિન્નવરાહામિષભોજિના । શિલાતલકુટીકોણે નીતા જલદવિપ્લુતાઃ
સ્ત્રીઓ, જંગલમાં ભીંજાઈને જંગલી શૂકરનું માંસ ખાતી, પથ્થરની ઝૂંપડીઓના ખૂણામાં વરસાદથી પલળી ગઈ હતી.
કાલે ક્ષયં ગતે સ્નેહે કલત્રે ઽઘનતાં ગતે । અસૌહાર્દેન બન્ધૂનાં કલહૈશ્ ચાતિસન્તતૈઃ
સમય જતાં પ્રેમ ઓગળી ગયો અને પત્ની પણ ઉદાસીન બની ગઈ; સગાંઓમાં મૈત્રી ન રહી અને સતત ઝઘડાઓ થવા લાગ્યા.
સર્વત્ર જાતશઙ્કેન કુલીલામુખરાર્ભકે । મયા કૃપણચિત્તેન નીતાઃ પરગૃહે સમાઃ
દરેક જગ્યાએ શંકા છવાઈ ગઈ, અને બાળકો પંખીના છોકરાં જેવું કિલબિલ કરતા; હું દુઃખી મનથી વર્ષો સુધી પરગૃહમાં જીવ્યો.
ચણ્ડાલીકલહોદ્વિગ્નચણ્ડચણ્ડાલતર્જનૈઃ । મુખં જર્જરતાં યાતમ્ ઇન્દૂ રાહુરદૈર્ ઇવ
ચંડાળ સ્ત્રીઓના ઝઘડાં અને તેમનાં કડક ધમકીઓથી હું હેરાન થઈ ગયો; મારું ચહેરું રાહુના દાંતથી ઘાયલ થયેલા ચાંદ્રમાની જેમ થાકી ગયું.
ચર્વિતાઃ ખર્વિતોષ્ઠેન દ્વીપીપિશિતપેશયઃ । નરકાહૃતવિક્રીતા નારક્યો રસના ઇવ
કચડાયેલા હોઠે ચાવેલું ચિત્તા નું માંસ, જાણે નરકવાસીઓની જીભ જેવી, નરકમાં ખરીદી ને ખાધેલું હોય એમ લાગતું હતું.
હિમવત્કન્દરોદ્ગીર્ણાશ્ ચણ્ડા હેમન્તવાયવઃ । અઙ્ગે નિરમ્બરે સોઢા મૃત્યુમુક્તા ઇવેષવઃ
હિમાલયની ગુફાઓમાંથી ફૂંકાયેલા તીવ્ર શિયાળાના પવન, ઉઘાડી દેહે સહન કરેલા, જાણે મૃત્યુમાંથી છૂટેલા બાણો જેવા લાગતા હતા.
જરજ્જરઢમૂઢેન મૂલાનિ ક્ષીણભૂરુહામ્ । સુકૃતાનામ્ ઇવૈકેન સમુત્ખાતાનિ ભૂરિશઃ
વૃદ્ધ અને મૂર્ખ માણસે સુકાઈ ગયેલા વૃક્ષોની મૂળ વારંવાર ખોદી કાઢી, જાણે સારા કર્મોનું એક એક કરીને ખોદી કાઢવું હોય એમ.
શરાવકેષ્વ્ અટવ્યાં ચ પલલં પક્વમ્ આદરાત્ । અમૃષ્ટેન જનૈર્ ભુક્તં કુકલત્રવતા મયા
જંગલમાં નાના વાસણોમાં, લોકોના ધોઈયા વિના, રસપૂર્વક પકવેલું કાદવ મેં ખાધું, જાણે દુષ્ટ પત્ની સાથે જીવવું પડે એમ.
ગ્રહીતૃતેજઃક્ષતયે બહુવક્ત્રવિકારિણા । ભાગધેયમ્ ઇવાત્મીયં વિક્રીતં પણ્યમ્ અન્યતઃ
ખાવનારની તાકાત ઘટે એ માટે, મારા પોતાના ભાગ્યને, ઘણા મોઢા અને વાંકા ચહેરાવાળાએ, બીજે ક્યાંક વેચી નાખ્યું છે — જાણે એ મારી પોતાની કમાણી હોય.
પ્રાણ્યઙ્ગવપુષસ્ સ્વસ્ય પ્રોત્કૃત્યોત્કૃત્ય પેશયઃ । આયુષઃ પરિ વિક્રીતા વિન્ધ્યપક્કણભૂમિષુ
મારા જીવતા શરીરનું માંસ, વારંવાર કાપીને, વિંધ્ય પર્વત પાસેના અછૂત લોકોની જમીન પર, જાણે મારી જ આયુષ્યની કિંમતમાં, વેચાઈ ગયું છે.
જન્માન્તરસહસ્રોત્થં સ્વં પાપમ્ ઇવ વૃદ્ધયે । અવકીર્ણં ચ સઙ્કીર્ણં મણ્ડલારામભૂમિષુ
હજારો જન્મોથી વધતું આવ્યું એવું મારું પાપ જાણે, ઉદ્યાનો અને બાગોમાં છૂટું અને ભેળાઈને ફેલાઈ ગયું છે.
દૃષ્ટં કુદ્દાલકં દૃષ્ટ્યા ઋજ્વ્યા સ્નેહસમુત્કયા । રૌરવાપતિતેનેવ તત્કાકસ્ સ્નિગ્ધતાં ગતઃ
મેં કुदાળને સીધી અને પ્રેમભરી નજરે જોયું; જાણે રૌરવ નર્કમાં પડેલો હોય, એ કાગડો પણ એ સમયે મમતા ભરાઈ ગયો.
વિન્ધ્યકન્દરગુલ્માનાં બન્ધુત્વમ્ ઇવ ગચ્છતા । પુલિન્દવપુષા પત્ત્રપઙ્ક્તયો ઽઙ્ગે સમર્પિતાઃ
વિંધ્યના જંગલમાં ઝાડીઓ અને ઝાડખંભ વચ્ચે ફરતાં, તેની દેહ પર પાંદડાની પાંખીઓ એ રીતે મૂકાઈ ગઈ હતી, જાણે જંગલના વનવાસીઓ સાથે કોઈ સંબંધ બંધાયો હોય.
તર્પિતા લગુડાસ્ફાલજિતકૌલેયરંહસા । પુત્રદારાઃ કદન્નેન ગ્રામ્યકાદ્ યાચિતેન ચ
ગામડાંમાંથી માગીને કે લાકડીના જોરે મેળવેલા ખાદ્યથી, તેની પત્ની અને બાળકો કઠણ ભોજનથી તૃપ્ત થતા.
ધારાસારરણત્પત્ત્રશુષ્કતાલતલે નિશાઃ । નીતા રણિતદન્તેન સાર્ધં વિપિનવાનરૈઃ
વરસાદી રાતે, સુકાઈ ગયેલી તાડપાન પર, વનના વાંદરો સાથે અને જંગલના પ્રાણીઓના અવાજ વચ્ચે, ઠંડીથી દાંત કંપતાં, રાતો કાપી હતી.
રોમભિઃ કોટિષુ પ્રોચ્ચૈશ્ શીતેનોદ્ધૃષિતસ્ય મે । વર્ષાસુ મુક્તાકણવદ્ ધૃતાસ્ સલિલબિન્દવઃ
મારા શરીર પર ભારે ઠંડીમાં વાળ ઊભા થઈ જતા અને વરસાદના દિવસોમાં પાણીના ટીપાં, મોતીની માળા જેવી લટકતા.
અજાજિમૂલખણ્ડાર્થં ક્ષુત્ક્ષોભક્ષીણકુક્ષિણા । કલત્રેણ મહાટવ્યાં કૃતઃ કલહ આકુલઃ
મહાન જંગલમાં, જ્યારે ભૂખથી મારી પત્નીનું પેટ સુકાઈ ગયું હતું, ત્યારે માત્ર અજમો કે આદુના એક ટુકડા માટે અમારી વચ્ચે ભારે ઝઘડો થયો.
વને રણિતદન્તેન શીતકેકરચક્ષુષા । મષીમલિનગાત્રેણ વેતાલસ્વજનાયિતમ્
જંગલમાં, ઠંડીથી દાંત કટકટાવતા, આંખો પહોળી થઈ ગઈ હતી અને શરીર કાળાં દાગોથી મલિન હતું, એ રીતે હું મારા જ પરિવારજનોને ભૂત જેવો લાગતો હતો.
સરિત્તીરેષુ મત્સ્યાર્થં ભ્રાન્તં બડિશધારિણા । કલ્પે જગત્સુ ભૂતાર્થં કૃતાન્તેનેવ પાશિના
નદીના કાંઠે, હું માછલી માટે વાંસળી લઈને ભટકતો હતો, જેમ યમરાજ પોતાના ફાંસાથી જીવ શોધવા માટે જગતમાં ફરતો હોય છે.
પીતં બહૂપવાસેન સમ્યક્કૃત્તાન્ મૃગોરસઃ । તત્કાલકોષ્ણં રુધિરં માતુસ્ સ્તનપયો યથા
ઘણા ઉપવાસ પછી, મેં તાજું કાપેલું અને ગરમ પશુનું લોહી એવું પીધું, જેમ બાળક પોતાની માતાનું દૂધ પીવે છે.
શ્મશાનસંસ્થિતાન્ મત્તો રક્તરક્તાત્ પલાશિનઃ । વિદ્રુતા વનવેતાલાશ્ ચણ્ડિકાભિદ્રુતા ઇવ
શ્મશાનમાં રહેતા, રક્તમાં લથપથ અને પલાશના પાંદડા ઓઢેલા, નશામાં ચૂર એવા લોકો, જાણે કોઈ ભયાનક દેવીના ત્રાસથી ડરાઈને જંગલના ભૂતોની જેમ ભાગી ગયા.
વાગુરા વિપિને વ્યુપ્તા બન્ધાર્થં મૃગપક્ષિણામ્ । આશા ઇવ વિવૃદ્ધ્યર્થં પુત્રદારકલત્રજાઃ
જંગલમાં પ્રાણીઓ અને પક્ષીઓને પકડવા માટે જાળ પાથરાય છે, એ જ રીતે સંતાન, પત્ની અને કુટુંબ દ્વારા વધારાની આશા ફેલાય છે.
મયા માયામયૈર્ લોકાસ્ સૂત્રજાલમયૈઃ ખગાઃ । જાલૈર્ જર્જરતાં નીતા દિશશ્ ચ સુકૃતાયુષામ્
મારા દ્વારા માયાથી બનેલા લોક, સૂત્રથી બનેલા પક્ષી અને જાળ—allને હું નાશ પામ્યા છે, જેમ સારા કર્મવાળા લોકોની દિશાઓ પણ ક્ષીણ થઈ જાય છે.
તત્રાતિદત્તપ્રસરે મનસો દુષ્કૃતોદયે । આશા પ્રસારિતા દૂરં પ્રાવૃષીવ તરઙ્ગિણી
જ્યાં મન દુષ્કર્મોની તરફ અતિશય દોડે છે, ત્યાં આશા પણ વરસાદની નદીની જેમ દૂર સુધી ફેલાઈ જાય છે.
કરભ્યા ઇવ સર્પેણ વિદ્રુતં દૂરતો હ્રિયા । દૂરે ત્યક્તા દયા દેહાદ્ ભુજઙ્ગેનેવ કઞ્ચુકમ્
જેમ સાપ પોતાના હાથ-પગમાંથી ચામડી ઉતારીને દૂર ફેંકી દે છે, તેમ દયા પણ શરીરમાંથી શરમથી દૂર ફેંકાઈ જાય છે.