વિનિદ્રસ્ય વિધૈર્યસ્ય સ્ફુરતસ્ સહ પલ્લવૈઃ । મમ દુઃખાતિદૈર્ઘ્યેણ સા વ્યતીયાય શર્વરી
મારે ઊંઘ નહોતી, મન બેચેન હતું, પાંદડાં સાથે ધ્રૂજતો રહ્યો; મારા ભારે દુઃખમાં એ રાત બહુ લાંબી લાગી.
તતસ્ તિમિરલેખાસુ સહ તારેન્દુકૈરવૈઃ । મયીવાપદ્યમાનાસુ મ્લાનતામ્ અલસાનનૈઃ
પછી, અંધકારની રેખાઓ તારા અને ચાંદની સાથે ધીમે ધીમે ઓગળી ગઈ, અને મારું ચહેરું પણ થાકથી ફિક્કું અને નિરસ દેખાવું લાગ્યું.
શામ્યન્તીષુ ચ વેતાલક્ષ્વેડાસ્વ્ અજનજઙ્ગલે । સહ શીતાર્તિમદ્દન્તપઙ્ક્તિટાઙ્કારસીત્કૃતૈઃ
જંગલમાં વાંદરાંનો હાહાકાર ધીરે ધીરે થમ્યો, અને ઠંડીથી દુઃખી લોકોના દાંત કંપતાં અવાજ પણ ઓસરવા લાગ્યા.
મામ્ અબન્તરનિર્મગ્નં હસન્તીમ્ ઇવ દૃષ્ટવાન્ । અહં પૂર્વાં દિશં પ્રાતર્ મધુપાનારુણામ્ ઇવ
હું જ્યારે સવારના સમયે પૂર્વ દિશા તરફ જોયું, ત્યારે એ દિશા દારૂ પીધેલી જેમ લાલચટ્ટ દેખાતી હતી અને એ સમયે હું અંદરથી ડૂબેલો હતો, એ દિશા મને હસતી હોય એમ લાગી.
ક્ષણાદ્ અજ્ઞ ઇવ જ્ઞાનં દરિદ્ર ઇવ કાઞ્ચનમ્ । દૃષ્ટવાન્ અહમ્ અર્કં ખવારણારોહણોન્મુખમ્
થોડી જ વારમાં, જેમ અજ્ઞાનને અચાનક જ્ઞાન મળે કે ગરીબને સોનુ મળે, એમ મેં આકાશના દ્વાર તરફ ઊગતો સૂર્ય જોયો.
ઉત્થાય વારવાણં ચ તત આસ્ફોટિતં મયા । હસ્તિચર્મ હરેણેવ સન્ધ્યાનૃત્તાનુરાગિણા
પછી હું ઊભો થઈને, સંધ્યાના નૃત્યમાં મગ્ન માણસ જેમ હાથીની ચામડી પર લાકડીથી વાગે, એમ હું પણ મારી ઢાલ પર વાગી.
પ્રવૃત્તસ્ તામ્ અહં સ્ફારાં વિહર્તું જઙ્ગલસ્થલીમ્ । કાલો જગત્કુટીં કલ્પદગ્ધભૂતગણામ્ ઇવ
પછી હું એ વિશાળ જંગલમાં ફરવા નીકળી પડ્યો, જેમ સમય આખા જગતમાં ફરીને, કલ્પાંતની આગે સર્વ જીવો ભસ્મ થઈ જાય એમ બધું ભસ્મ કરી નાખે છે.
ન કિઞ્ચિદ્ દૃશ્યતે તત્ર ભૂતં જરઢજઙ્ગલે । અભિજાતો ગુણલવો યથા મૂર્ખશરીરકે
ત્યાં, એ જૂના અને સુન્ન જંગલમાં, જીવતું કંઈયું પણ દેખાતું નહોતું—જેમ મૂર્ખના શરીરમાં ગુણનો માત્ર એક આંચળો જ મળે છે.
કેવલં વિગતાશઙ્કં ષણ્ડભ્રમણચઞ્ચલાઃ । ચીચીકૂચીચીવચના વિહરન્તિ વિહઙ્ગમાઃ
માત્ર પક્ષીઓ નિર્ભય અને ચંચળપણે ફરતાં હતાં, અને 'ચીચી' 'કૂચી' અવાજો કરતા આનંદથી વિહરતાં હતાં.
અથાષ્ટભાગમ્ આપન્ને વ્યોમ્નો દિવસનાયકે । શુષ્કાવશ્યાયલેશાસુ સ્નાતાસ્વ્ ઇવ લતાસુ ચ
પછી, જ્યારે સૂર્ય આકાશમાં આઠમો ભાગ ચઢ્યો હતો, ત્યારે હું જોયું કે વેલો જાણે તાજા સ્નાન કર્યા હોય, પણ એમાં સુકાઈ ગયેલા ઓસની માત્ર થોડીક લપટ હતી.
ભ્રમતાત્ર મયા દૃષ્ટા દારિકૌદનધારિણી । ગૃહીતામૃતસત્કુમ્ભા દાનવેનેવ માધવી
ત્યાં ફરતા ફરતા, મેં એક યુવતીને જોયી, જે ભાત લઈ જઈ રહી હતી અને અમૃતથી ભરેલો સોનાનો કુંભ હાથમાં ધર્યો હતો—જેમ દાનવે માધવીને પકડી હોય તેમ.
તરત્તારકનેત્રાં તાં શ્યામામ્ અધવલામ્બરામ્ । અહમ્ અભ્યાગતસ્ તત્ર શર્વરીમ્ ઇવ ચન્દ્રમાઃ
હું ત્યાં પહોંચી, જ્યાં તે શ્યામવર્ણી, ત્રણ તારાં જેવી આંખો ધરાવતી અને ફિક્કા વસ્ત્રો પહેરેલી હતી; જાણે ચાંદ્રમા રાત્રિ પાસે જાય તેમ.
મહ્યમ્ ઓદનમ્ આશ્વ્ એતદ્ બાલે બલવદાપદે । દેહિ દીનાર્તિહરણાત્ સ્ફારતાં યાન્તિ સમ્પદઃ
હે બાળા, આ કપરા સંજોગોમાં જલદી મને થોડી ભોજન આપ; દુઃખીનો દુઃખ દૂર કરવાથી સુખ-સમૃદ્ધિ વધે છે.
ક્ષુદ્ અન્તર્ દહતીયં માં બાલે વૃદ્ધિમ્ ઉપેયુષી । કૃષ્ણસર્પી પ્રસૂતેવ કોટરસ્થા જરદ્દ્રુમમ્
મારી અંદર ભૂખ વધતી જાય છે અને મને અંદરથી સળગાવે છે, જાણે જૂના વૃક્ષના ખોખામાં કાળો સાપ વળાંકી બેઠો હોય, હે બાળા.
યાચ્ઞયાપિ તયા મહ્યમ્ ઇત્થં દત્તં ન કિઞ્ચન । યત્નપ્રાર્થિતયા લક્ષ્મ્યા યથા દુષ્કૃતિને ધનમ્
હું વિનંતી કરી છતાં તેણે મને કંઈ આપ્યું નહીં; જેમ કે લક્ષ્મી ખૂબ પ્રયત્ન કર્યા છતાં દુષ્ટને જ ધન આપે છે.
કેવલં ચિરકાલેન મય્ય્ અત્યન્તાનુગામિનિ । ષણ્ડાત્ ષણ્ડં નિપતતિ ચ્છાયાભૂતે પુરસ્સ્થિતે
લાંબા સમય પછી, જ્યારે હું સતત તેના પાછળ ગયો, ત્યારે જ થોડુંક મારા ભાગે પડ્યું, જેમ ઊભેલા માણસની સામે પડછાયાં પડે છે.
તયોક્તો હારકેયૂરિંશ્ ચણ્ડાલીં વિદ્ધિ મામ્ ઇતિ । રાક્ષસીમ્ ઇવ સુક્રૂરાં પુરુષાશ્વગજાનનામ્
તેણે મને કહ્યું: 'મને હાર અને કંકણ પહેરેલી ચંડાળિ તરીકે ઓળખ, હું રાક્ષસની જેમ ભયાનક છું, અને મારા ચહેરા માણસ, ઘોડા અને હાથી જેવા છે.'
રાજન્ યાચનમાત્રેણ મત્તો નાપ્નોષિ ભોજનમ્ । ગ્રામ્યાદ્ અનભિજાતેહાત્ સૌજન્યમ્ ઇવ સુન્દર
રાજા, માત્ર માગવાથી મને ભોજન મળતું નથી, જેમ ગામની બહાર જન્મેલા માણસમાં સાચી ભલાઈ મળતી નથી.
ઇત્ય્ ઉક્તવત્યા ગચ્છન્ત્યા સ્ખલન્ત્યેવ પદે પદે । કુઞ્જકેષુ નિમજ્જન્ત્યા લીલાવનતયોદિતમ્
આ રીતે બોલીને, તે જતી રહી, દરેક પગલે લથડતી, ઝાડીઓમાં ડૂબતી, અને રમતાં રમતાં તેના શબ્દો ધીમે ધીમે ઓગળી ગયા.
દદાનિ ભોજનમ્ ઇદં ભર્તા ભવસિ ચેન્ મમ । લોકો નોપકરોત્ય્ અર્થં સામાન્યસ્ સ્નિગ્ધતાં વિના
હું આ ભોજન તને આપું છું, જો તું મારો પતિ બનશે; કારણ કે, દુનિયામાં પરસ્પર પ્રેમ વગર કોઈ લાભ મળતો નથી.
વાહયત્ય્ અત્ર મે દાન્તાન્ ઉડ્ડારે પુક્કસઃ પિતા । શ્મશાન ઇવ વેતાલઃ ક્ષુધિતો ધૂલિધૂસરઃ
અહીં મારા પિતા, જે પુક્કસ છે, શાંત પ્રાણીઓને કાપવા માટે હાંકે છે; તે ભૂખ્યા અને ધૂળથી ધૂંધળા એવા શ્મશાનના વેતાળ જેવાં લાગે છે.
તસ્યેદમ્ અન્નં ભવતિ ભર્તૃત્વે દીયતે સ્થિતે । પ્રાણૈર્ અપિ હિ સમ્પૂજ્યા વલ્લભાઃ પુરુષા યતઃ
આ ભોજન તેને ત્યારે જ મળે છે, જ્યારે તે પતિ તરીકે સ્વીકારવામાં આવે; કારણ કે, પ્રિય પુરુષો તો જીવથી પણ વધુ માન આપવાના હોય છે.
અથોક્તા સા મયા ભર્તા ભવામિ તવ સુવ્રતે । કેનાપદિ વિચાર્યન્તે વર્ણધર્મકુલક્રમાઃ
પછી મેં તેને કહ્યું: 'હું તારો પતિ બનીશ, હે સુવ્રતા; કારણ કે મુશ્કેલીમાં જાતિ, ધર્મ અને કુળની વાતો કોણ વિચારતો રહે છે?'
તતસ્ તયૌદનાદ્ અર્ધં મહ્યમ્ એકં સમર્પિતમ્ । માધવીવામૃતાદ્ અર્ધમ્ ઇન્દ્રાયાગ્નિમતે પુરા
પછી તેણે ભાતનો અડધો ભાગ મને આપ્યો, જેમ માધવીના અમૃતમાંથી અડધો ભાગ એક વખત ઇન્દ્ર અને અગ્નિને મળ્યો હતો.
જમ્બૂફલરસઃ પીતસ્ સ ભુક્તઃ પુક્કસૌદનઃ । વિશ્રાન્તં ચ મયા તત્ર મોહાપહૃતચેતસા
જાંબુફળનો રસ પીધો પછી મેં પુક્કસનો ભાત ખાધો અને ત્યાં જ મારો મન મોહથી ભરાઈને આરામ કર્યો.
માં તડાકમ્ ઇવાપૂર્ય સા પ્રાવૃટ્શ્યામલા ગતા । હસ્તેન સમુપાદાય પ્રાણં બહિર્ ઇવ સ્થિતમ્
વરસાદની જેમ કાળી તે સ્ત્રીએ મને તળાવની જેમ ભર્યો અને હાથ પકડીને જાણે મારી પ્રાણશક્તિ બહાર ખેંચી લીધી.
દુરાકૃતિં દુરારમ્ભમ્ આસસાદ ભયપ્રદમ્ । પિતરં પીવરાકારમ્ અવીચિમ્ ઇવ શાસના
પછી તે મારા પિતાને મળી, જે ભયાનક આકાર અને દુષ્કર કાર્યવાળા, ડરાવના અને અવીચિ નરક જેટલા જાડા હતા.
તયા મદનુષઙ્ગિણ્યા સ્વાર્થસ્ તસ્મૈ નિવેદિતઃ । માતઙ્ગાય ભ્રમર્યેવ નિસ્સ્વનેનાલિલગ્નયા
મારી સાથે જોડાયેલી એ સ્ત્રીએ પોતાનો હિત એમને અર્પણ કર્યો, જેમ શાંત અને ચુપચાપ ચાંપકડી રહેલી મધમાખી પોતાને હાથીને અર્પે છે.
સ તસ્યા બાઢમ્ ઇત્ય્ ઉક્ત્વા દિનાન્તે સમુપસ્થિતે । મુમોચ દાન્તાવ્ આબદ્ધૌ કૃતાન્તઃ કિઙ્કરાવ્ ઇવ
એમણે 'હા, જરૂર' એમ કહ્યું અને દિવસ પૂરો થતો હતો ત્યારે અમને છોડી દીધા, જાણે મૃત્યુદૂતના દાંતમાં બંધાયેલા બે દાસોને મુક્ત કર્યા હોય.
નીહારાભ્રકડારાસુ દિક્ષુ પ્રોદ્ધૂલિતાસ્વ્ ઇવ । વેતાલવદ્ વનાત્ તસ્માદ્ દિનાન્તે ચલિતા વયમ્
દિવસના અંતે અમે એ જંગલમાંથી બહાર નીકળી ગયા, જેમ ધૂંધ અને વાદળો હવામાં ઉડી જાય છે અને જેમ ભૂતકાળના વેતાળો ચારે દિશા વિખેરાઈ જાય છે.