તત્ર જમ્બીરષણ્ડસ્ય તલં સમ્પ્રાપ્તવાન્ અહમ્ । માર્કાણ્ડેય ઇવાગેન્દ્રમ્ એકાર્ણવવિહારતઃ
ત્યાં હું જાંબીરાના ઝાડોની છાયામાં પહોંચ્યો, જેમ માર્કંડેય એકમાત્ર મહાસાગરમાં ફર્યા પછી ઇન્દ્ર પાસે પહોંચે.
આલમ્બિતા મયા તત્ર સ્કન્ધસંસઙ્ગિની લતા । નીલા જલદમાલેવ તાપતપ્તેન ભૂભૃતા
ત્યાં મેં એક લતાને પકડી લીધી, જે ડાળ સાથે લપટાઈ હતી; જેમ તપેલા પર્વતને ઘેરો વાદળ મળ્યા હોય એમ.
મયિ પ્રલમ્બમાને ઽસ્યાં પ્રયાતસ્ સ તુરઙ્ગમઃ । ગઙ્ગાવલમ્બિનિ જને યથા દુષ્કૃતસઞ્ચયઃ
જ્યારે હું એ લતાને લટકતો હતો, ત્યારે ઘોડો ત્યાંથી ચાલ્યો ગયો; જેમ ગંગામાં આશરો લેનાર માણસના પાપો દૂર થઈ જાય છે એમ.
ચિરદીર્ઘાધ્વગઃ ખિન્નસ્ તત્ર વિશ્રાન્તવાન્ અહમ્ । ભાનુર્ અસ્તાચલોત્સઙ્ગે તલે કલ્પતરોર્ ઇવ
લાંબા અને કઠિન પ્રવાસથી થાકી ને, હું ત્યાં આરામ કરવા બેઠો; જેમ સૂર્ય પશ્ચિમ પર્વતની તળેટીમાં, કલ્પવૃક્ષની છાંયે થોભી જાય છે તેમ.
યાવત્ સમસ્તસંસારવ્યવહારભરૈસ્ સમમ્ । રવિર્ વિશ્રમણાયેવ નિવિષ્ટો ઽસ્તાચલાઙ્ગને
જેમ સૂર્ય આખા સંસારના ભાર સાથે પશ્ચિમ પર્વતની ઢાળ પર આરામ કરવા બેઠો હોય, એમ હું પણ ત્યાં શાંતિથી સ્થિર થયો.
શનૈશ્ શ્યામિકયા ગ્રસ્તે સમસ્તે ભુવનોદરે । રાત્રિસંવ્યવહારેષુ સમ્પ્રવૃત્તેષુ જઙ્ગલે
જ્યારે આખું જગત ધીરે ધીરે રાત્રીના અંધકારમાં ઢંકાઈ ગયું અને જંગલમાં રાતના કામકાજ શરૂ થયા,
અહં તનુતૃણે તસ્મિન્ પેલવે ષણ્ડકોદરે । નિલીનો ઽવિરલાલસ્યસ્ સ્વનીડે વિહગો યથા
ત્યાં પાતળા ઘાસના ખોખામાં, હું સંપૂર્ણ થાકેલો, પંખી જેમ પોતાના ગૂંજીયામાં છુપાઈ જાય એમ, છુપાઈ ગયો.
વિપદ્ભ્રષ્ટવિવેકસ્ય ચ્છિન્નાશસ્ય ગલત્સ્મૃતેઃ । વિક્રીતસ્યેવ દીનસ્ય મગ્નસ્યેવાન્ધકૂપકે
મારે દુર્ભાગ્યથી સમજ ગુમાવી દીધી હતી, આશા તૂટી ગઈ હતી અને સ્મૃતિ પણ ખોવાઈ રહી હતી; હું એવા બેચેન માણસ જે વેચાઈ ગયો હોય, અથવા અંધકારમય ખાડામાં ફસાઈ ગયો હોય, એમ હતો.
તત્ર કલ્પસમા રાત્રિર્ મોહમગ્નસ્ય મે ગતા । એકાર્ણવોહ્યમાનસ્ય માર્કાણ્ડેયમુનેર્ ઇવ
ત્યાં, મોહમાં ડૂબેલો, મારી માટે રાત્રી આખા યુગ જેટલી લાંબી લાગી, જેમ માર્કંડેય મુનિ એકમાત્ર મહાસાગરમાં તરત હતા.
ન સ્નાતવાન્ ન સ્થિતવાન્ ન તદા ભુક્તવાન્ અહમ્ । કેવલં મે ગતા રાત્રિસ્ સાપદાં ધુરિ તિષ્ઠતઃ
એ રાતે હું ન તો સ્નાન કર્યું, ન ઊભો રહ્યો, ન ખાધું; દુઃખની ભારે જવાબદારી મારા માથે હતી, બસ રાત એમ જ વીતી ગઈ.
વિનિદ્રસ્ય વિધૈર્યસ્ય સ્ફુરતસ્ સહ પલ્લવૈઃ । મમ દુઃખાતિદૈર્ઘ્યેણ સા વ્યતીયાય શર્વરી
મારે ઊંઘ નહોતી, મન બેચેન હતું, પાંદડાં સાથે ધ્રૂજતો રહ્યો; મારા ભારે દુઃખમાં એ રાત બહુ લાંબી લાગી.
તતસ્ તિમિરલેખાસુ સહ તારેન્દુકૈરવૈઃ । મયીવાપદ્યમાનાસુ મ્લાનતામ્ અલસાનનૈઃ
પછી, અંધકારની રેખાઓ તારા અને ચાંદની સાથે ધીમે ધીમે ઓગળી ગઈ, અને મારું ચહેરું પણ થાકથી ફિક્કું અને નિરસ દેખાવું લાગ્યું.
શામ્યન્તીષુ ચ વેતાલક્ષ્વેડાસ્વ્ અજનજઙ્ગલે । સહ શીતાર્તિમદ્દન્તપઙ્ક્તિટાઙ્કારસીત્કૃતૈઃ
જંગલમાં વાંદરાંનો હાહાકાર ધીરે ધીરે થમ્યો, અને ઠંડીથી દુઃખી લોકોના દાંત કંપતાં અવાજ પણ ઓસરવા લાગ્યા.
મામ્ અબન્તરનિર્મગ્નં હસન્તીમ્ ઇવ દૃષ્ટવાન્ । અહં પૂર્વાં દિશં પ્રાતર્ મધુપાનારુણામ્ ઇવ
હું જ્યારે સવારના સમયે પૂર્વ દિશા તરફ જોયું, ત્યારે એ દિશા દારૂ પીધેલી જેમ લાલચટ્ટ દેખાતી હતી અને એ સમયે હું અંદરથી ડૂબેલો હતો, એ દિશા મને હસતી હોય એમ લાગી.
ક્ષણાદ્ અજ્ઞ ઇવ જ્ઞાનં દરિદ્ર ઇવ કાઞ્ચનમ્ । દૃષ્ટવાન્ અહમ્ અર્કં ખવારણારોહણોન્મુખમ્
થોડી જ વારમાં, જેમ અજ્ઞાનને અચાનક જ્ઞાન મળે કે ગરીબને સોનુ મળે, એમ મેં આકાશના દ્વાર તરફ ઊગતો સૂર્ય જોયો.
ઉત્થાય વારવાણં ચ તત આસ્ફોટિતં મયા । હસ્તિચર્મ હરેણેવ સન્ધ્યાનૃત્તાનુરાગિણા
પછી હું ઊભો થઈને, સંધ્યાના નૃત્યમાં મગ્ન માણસ જેમ હાથીની ચામડી પર લાકડીથી વાગે, એમ હું પણ મારી ઢાલ પર વાગી.
પ્રવૃત્તસ્ તામ્ અહં સ્ફારાં વિહર્તું જઙ્ગલસ્થલીમ્ । કાલો જગત્કુટીં કલ્પદગ્ધભૂતગણામ્ ઇવ
પછી હું એ વિશાળ જંગલમાં ફરવા નીકળી પડ્યો, જેમ સમય આખા જગતમાં ફરીને, કલ્પાંતની આગે સર્વ જીવો ભસ્મ થઈ જાય એમ બધું ભસ્મ કરી નાખે છે.
ન કિઞ્ચિદ્ દૃશ્યતે તત્ર ભૂતં જરઢજઙ્ગલે । અભિજાતો ગુણલવો યથા મૂર્ખશરીરકે
ત્યાં, એ જૂના અને સુન્ન જંગલમાં, જીવતું કંઈયું પણ દેખાતું નહોતું—જેમ મૂર્ખના શરીરમાં ગુણનો માત્ર એક આંચળો જ મળે છે.
કેવલં વિગતાશઙ્કં ષણ્ડભ્રમણચઞ્ચલાઃ । ચીચીકૂચીચીવચના વિહરન્તિ વિહઙ્ગમાઃ
માત્ર પક્ષીઓ નિર્ભય અને ચંચળપણે ફરતાં હતાં, અને 'ચીચી' 'કૂચી' અવાજો કરતા આનંદથી વિહરતાં હતાં.
અથાષ્ટભાગમ્ આપન્ને વ્યોમ્નો દિવસનાયકે । શુષ્કાવશ્યાયલેશાસુ સ્નાતાસ્વ્ ઇવ લતાસુ ચ
પછી, જ્યારે સૂર્ય આકાશમાં આઠમો ભાગ ચઢ્યો હતો, ત્યારે હું જોયું કે વેલો જાણે તાજા સ્નાન કર્યા હોય, પણ એમાં સુકાઈ ગયેલા ઓસની માત્ર થોડીક લપટ હતી.
ભ્રમતાત્ર મયા દૃષ્ટા દારિકૌદનધારિણી । ગૃહીતામૃતસત્કુમ્ભા દાનવેનેવ માધવી
ત્યાં ફરતા ફરતા, મેં એક યુવતીને જોયી, જે ભાત લઈ જઈ રહી હતી અને અમૃતથી ભરેલો સોનાનો કુંભ હાથમાં ધર્યો હતો—જેમ દાનવે માધવીને પકડી હોય તેમ.
તરત્તારકનેત્રાં તાં શ્યામામ્ અધવલામ્બરામ્ । અહમ્ અભ્યાગતસ્ તત્ર શર્વરીમ્ ઇવ ચન્દ્રમાઃ
હું ત્યાં પહોંચી, જ્યાં તે શ્યામવર્ણી, ત્રણ તારાં જેવી આંખો ધરાવતી અને ફિક્કા વસ્ત્રો પહેરેલી હતી; જાણે ચાંદ્રમા રાત્રિ પાસે જાય તેમ.
મહ્યમ્ ઓદનમ્ આશ્વ્ એતદ્ બાલે બલવદાપદે । દેહિ દીનાર્તિહરણાત્ સ્ફારતાં યાન્તિ સમ્પદઃ
હે બાળા, આ કપરા સંજોગોમાં જલદી મને થોડી ભોજન આપ; દુઃખીનો દુઃખ દૂર કરવાથી સુખ-સમૃદ્ધિ વધે છે.
ક્ષુદ્ અન્તર્ દહતીયં માં બાલે વૃદ્ધિમ્ ઉપેયુષી । કૃષ્ણસર્પી પ્રસૂતેવ કોટરસ્થા જરદ્દ્રુમમ્
મારી અંદર ભૂખ વધતી જાય છે અને મને અંદરથી સળગાવે છે, જાણે જૂના વૃક્ષના ખોખામાં કાળો સાપ વળાંકી બેઠો હોય, હે બાળા.
યાચ્ઞયાપિ તયા મહ્યમ્ ઇત્થં દત્તં ન કિઞ્ચન । યત્નપ્રાર્થિતયા લક્ષ્મ્યા યથા દુષ્કૃતિને ધનમ્
હું વિનંતી કરી છતાં તેણે મને કંઈ આપ્યું નહીં; જેમ કે લક્ષ્મી ખૂબ પ્રયત્ન કર્યા છતાં દુષ્ટને જ ધન આપે છે.
કેવલં ચિરકાલેન મય્ય્ અત્યન્તાનુગામિનિ । ષણ્ડાત્ ષણ્ડં નિપતતિ ચ્છાયાભૂતે પુરસ્સ્થિતે
લાંબા સમય પછી, જ્યારે હું સતત તેના પાછળ ગયો, ત્યારે જ થોડુંક મારા ભાગે પડ્યું, જેમ ઊભેલા માણસની સામે પડછાયાં પડે છે.
તયોક્તો હારકેયૂરિંશ્ ચણ્ડાલીં વિદ્ધિ મામ્ ઇતિ । રાક્ષસીમ્ ઇવ સુક્રૂરાં પુરુષાશ્વગજાનનામ્
તેણે મને કહ્યું: 'મને હાર અને કંકણ પહેરેલી ચંડાળિ તરીકે ઓળખ, હું રાક્ષસની જેમ ભયાનક છું, અને મારા ચહેરા માણસ, ઘોડા અને હાથી જેવા છે.'
રાજન્ યાચનમાત્રેણ મત્તો નાપ્નોષિ ભોજનમ્ । ગ્રામ્યાદ્ અનભિજાતેહાત્ સૌજન્યમ્ ઇવ સુન્દર
રાજા, માત્ર માગવાથી મને ભોજન મળતું નથી, જેમ ગામની બહાર જન્મેલા માણસમાં સાચી ભલાઈ મળતી નથી.
ઇત્ય્ ઉક્તવત્યા ગચ્છન્ત્યા સ્ખલન્ત્યેવ પદે પદે । કુઞ્જકેષુ નિમજ્જન્ત્યા લીલાવનતયોદિતમ્
આ રીતે બોલીને, તે જતી રહી, દરેક પગલે લથડતી, ઝાડીઓમાં ડૂબતી, અને રમતાં રમતાં તેના શબ્દો ધીમે ધીમે ઓગળી ગયા.
દદાનિ ભોજનમ્ ઇદં ભર્તા ભવસિ ચેન્ મમ । લોકો નોપકરોત્ય્ અર્થં સામાન્યસ્ સ્નિગ્ધતાં વિના
હું આ ભોજન તને આપું છું, જો તું મારો પતિ બનશે; કારણ કે, દુનિયામાં પરસ્પર પ્રેમ વગર કોઈ લાભ મળતો નથી.