નિષ્પક્ષિ ક્ષારનીહારં નિર્વૃક્ષમ્ અજલં મહત્ । સમ્પ્રાપ્તો ઽહમ્ અપર્યન્તમ્ અરણ્યં તાન્તવાહનઃ
હું થાકીને એક વિશાળ અને અંતહીન જંગલમાં પહોંચ્યો, જ્યાં કોઈ પક્ષી નહોતાં, હવામા ખારાશ હતી, વૃક્ષો નહોતાં અને પાણી પણ નહોતું.
તદ્ દ્વિતીયમ્ ઇવાકાશં તથાષ્ટમમ્ ઇવામ્બુધિમ્ । પઞ્ચમં સાગરમ્ ઇવ સંશુષ્કં શૂન્યકોટરમ્
એ જગ્યા જાણે બીજું આકાશ હોય, કે આઠમો મહાસાગર હોય, કે પાંચમો દરિયો હોય—બિલકુલ સુકું અને અંદરથી ખાલી.
જ્ઞસ્યેવ વિતતં ચેતો મૂર્ખસ્યેવ રુષો ઽજવમ્ । અદૃષ્ટજનસંસર્ગમ્ અજાતતૃણપલ્લવમ્
એ જગ્યા જાણે જ્ઞાનીના મન જેવી વ્યાપક, મૂર્ખના ગુસ્સા જેવી ઝડપથી બદલાતી, જ્યાં માણસનો વાસ નહોતો અને જ્યાં કદી ઘાસ કે કૂંપળ પણ ઉગી નહોતી.
અરણ્યં મહદ્ આસાદ્ય મતિર્ મે ખેદમ્ આગતા । લલનેવૈત્ય દારિદ્ર્યં નિરન્નફલબાન્ધવમ્
જ્યારે હું એ વિશાળ જંગલમાં પહોંચ્યો, ત્યારે મારું મન થાકી ગયું, જાણે કોઈ સ્ત્રી ભુખ્યા-નંગા, અનાજ-ફળ કે સગાં વિના ગરીબીમાં ફસાઈ જાય.
કચન્મરુમરીચ્યમ્બુપૂરપ્લુતકકુબ્મુખે । આસૂર્યાન્તં દિનં તત્ર પ્રક્રાન્તં સીદતા મયા
એ સ્થળે, જ્યાં ચારે બાજુ રેતીના મૃગજળ અને મિથ્યા પાણીથી ભરેલું લાગતું, ત્યાં હું થાકીને, સૂર્ય વિના આખો દિવસ પસાર કર્યો.
તદ્ અરણ્યં મયાતીતમ્ અતિકૃચ્છ્રેણ ખેદિના । વિવેકિનેવ સંસારો મધ્યશૂન્યાતતાકૃતિઃ
હું એ જંગલમાંથી બહુ મુશ્કેલી અને થાક સાથે પસાર થયો, જેમ કોઈ સમજદાર માણસ ખાલી લાગતા સંસારના વચ્ચેથી જાય.
તદ્દિનેનાતિવાહ્યાહં પ્રાપ્તવાઞ્ જઙ્ગલં મહત્ । અસ્તાદ્રિસાનું ખિન્નઃ ખં શૂન્યં ભ્રાન્ત્વેવ ભાસ્કરઃ
એ દિવસ કાપ્યા પછી, હું થાકીને એક વિશાળ જંગલ વિસ્તારમાં પહોંચ્યો—જેમ સૂર્ય ખાલી આકાશમાં ફર્યા પછી પશ્ચિમ પર્વતની ટોચે પહોંચે છે.
જમ્બૂકદમ્બપ્રાયેષુ કલાલાપાઃ પતત્રિણઃ । યત્ર સ્ફુરન્તિ ષણ્ડેષુ પાન્થાનામ્ ઇવ બન્ધવઃ
જાંબુ અને કડંબના ઘન ઝાડોમાં, પંખીઓની કિલોલ એવી ગૂંજાય છે, જેમ મુસાફરો પોતાના મિત્રો સાથે આનંદથી વાતો કરે.
યત્ર શષ્પશિખાશ્રેણ્યો દૃશ્યન્તે ઽવિરલાસ્ સ્થલે । કદર્થલક્ષ્મ્યા જિહ્મસ્ય હૃદીવાનન્દવૃત્તયઃ
ત્યાં જમીન પર ઘાસની પાંખડીઓની અવિરત પંક્તિઓ દેખાય છે, જે એવી છે જેમ ચંચળ ભાગ્યથી સુખી થયેલા વાંકા હૃદયમાં થતી ક્ષણિક ખુશીઓ.
પૂર્વાદ્ અરણ્યાદ્ અરસાત્ તદ્ ધિ કિઞ્ચિત્ સુખાવહમ્ । અત્યન્તદુઃખાન્ મરણાદ્ વરં વ્યાધિર્ હિ જન્તુષુ
પહેલાના જંગલની તુલનામાં આ સ્થાન થોડું વધુ સુખદાયક લાગ્યું; કારણ કે જીવ માટે રોગ પણ મૃત્યુ જેવી અતિશય પીડા કરતાં સારું છે.
તત્ર જમ્બીરષણ્ડસ્ય તલં સમ્પ્રાપ્તવાન્ અહમ્ । માર્કાણ્ડેય ઇવાગેન્દ્રમ્ એકાર્ણવવિહારતઃ
ત્યાં હું જાંબીરાના ઝાડોની છાયામાં પહોંચ્યો, જેમ માર્કંડેય એકમાત્ર મહાસાગરમાં ફર્યા પછી ઇન્દ્ર પાસે પહોંચે.
આલમ્બિતા મયા તત્ર સ્કન્ધસંસઙ્ગિની લતા । નીલા જલદમાલેવ તાપતપ્તેન ભૂભૃતા
ત્યાં મેં એક લતાને પકડી લીધી, જે ડાળ સાથે લપટાઈ હતી; જેમ તપેલા પર્વતને ઘેરો વાદળ મળ્યા હોય એમ.
મયિ પ્રલમ્બમાને ઽસ્યાં પ્રયાતસ્ સ તુરઙ્ગમઃ । ગઙ્ગાવલમ્બિનિ જને યથા દુષ્કૃતસઞ્ચયઃ
જ્યારે હું એ લતાને લટકતો હતો, ત્યારે ઘોડો ત્યાંથી ચાલ્યો ગયો; જેમ ગંગામાં આશરો લેનાર માણસના પાપો દૂર થઈ જાય છે એમ.
ચિરદીર્ઘાધ્વગઃ ખિન્નસ્ તત્ર વિશ્રાન્તવાન્ અહમ્ । ભાનુર્ અસ્તાચલોત્સઙ્ગે તલે કલ્પતરોર્ ઇવ
લાંબા અને કઠિન પ્રવાસથી થાકી ને, હું ત્યાં આરામ કરવા બેઠો; જેમ સૂર્ય પશ્ચિમ પર્વતની તળેટીમાં, કલ્પવૃક્ષની છાંયે થોભી જાય છે તેમ.
યાવત્ સમસ્તસંસારવ્યવહારભરૈસ્ સમમ્ । રવિર્ વિશ્રમણાયેવ નિવિષ્ટો ઽસ્તાચલાઙ્ગને
જેમ સૂર્ય આખા સંસારના ભાર સાથે પશ્ચિમ પર્વતની ઢાળ પર આરામ કરવા બેઠો હોય, એમ હું પણ ત્યાં શાંતિથી સ્થિર થયો.
શનૈશ્ શ્યામિકયા ગ્રસ્તે સમસ્તે ભુવનોદરે । રાત્રિસંવ્યવહારેષુ સમ્પ્રવૃત્તેષુ જઙ્ગલે
જ્યારે આખું જગત ધીરે ધીરે રાત્રીના અંધકારમાં ઢંકાઈ ગયું અને જંગલમાં રાતના કામકાજ શરૂ થયા,
અહં તનુતૃણે તસ્મિન્ પેલવે ષણ્ડકોદરે । નિલીનો ઽવિરલાલસ્યસ્ સ્વનીડે વિહગો યથા
ત્યાં પાતળા ઘાસના ખોખામાં, હું સંપૂર્ણ થાકેલો, પંખી જેમ પોતાના ગૂંજીયામાં છુપાઈ જાય એમ, છુપાઈ ગયો.
વિપદ્ભ્રષ્ટવિવેકસ્ય ચ્છિન્નાશસ્ય ગલત્સ્મૃતેઃ । વિક્રીતસ્યેવ દીનસ્ય મગ્નસ્યેવાન્ધકૂપકે
મારે દુર્ભાગ્યથી સમજ ગુમાવી દીધી હતી, આશા તૂટી ગઈ હતી અને સ્મૃતિ પણ ખોવાઈ રહી હતી; હું એવા બેચેન માણસ જે વેચાઈ ગયો હોય, અથવા અંધકારમય ખાડામાં ફસાઈ ગયો હોય, એમ હતો.
તત્ર કલ્પસમા રાત્રિર્ મોહમગ્નસ્ય મે ગતા । એકાર્ણવોહ્યમાનસ્ય માર્કાણ્ડેયમુનેર્ ઇવ
ત્યાં, મોહમાં ડૂબેલો, મારી માટે રાત્રી આખા યુગ જેટલી લાંબી લાગી, જેમ માર્કંડેય મુનિ એકમાત્ર મહાસાગરમાં તરત હતા.
ન સ્નાતવાન્ ન સ્થિતવાન્ ન તદા ભુક્તવાન્ અહમ્ । કેવલં મે ગતા રાત્રિસ્ સાપદાં ધુરિ તિષ્ઠતઃ
એ રાતે હું ન તો સ્નાન કર્યું, ન ઊભો રહ્યો, ન ખાધું; દુઃખની ભારે જવાબદારી મારા માથે હતી, બસ રાત એમ જ વીતી ગઈ.
વિનિદ્રસ્ય વિધૈર્યસ્ય સ્ફુરતસ્ સહ પલ્લવૈઃ । મમ દુઃખાતિદૈર્ઘ્યેણ સા વ્યતીયાય શર્વરી
મારે ઊંઘ નહોતી, મન બેચેન હતું, પાંદડાં સાથે ધ્રૂજતો રહ્યો; મારા ભારે દુઃખમાં એ રાત બહુ લાંબી લાગી.
તતસ્ તિમિરલેખાસુ સહ તારેન્દુકૈરવૈઃ । મયીવાપદ્યમાનાસુ મ્લાનતામ્ અલસાનનૈઃ
પછી, અંધકારની રેખાઓ તારા અને ચાંદની સાથે ધીમે ધીમે ઓગળી ગઈ, અને મારું ચહેરું પણ થાકથી ફિક્કું અને નિરસ દેખાવું લાગ્યું.
શામ્યન્તીષુ ચ વેતાલક્ષ્વેડાસ્વ્ અજનજઙ્ગલે । સહ શીતાર્તિમદ્દન્તપઙ્ક્તિટાઙ્કારસીત્કૃતૈઃ
જંગલમાં વાંદરાંનો હાહાકાર ધીરે ધીરે થમ્યો, અને ઠંડીથી દુઃખી લોકોના દાંત કંપતાં અવાજ પણ ઓસરવા લાગ્યા.
મામ્ અબન્તરનિર્મગ્નં હસન્તીમ્ ઇવ દૃષ્ટવાન્ । અહં પૂર્વાં દિશં પ્રાતર્ મધુપાનારુણામ્ ઇવ
હું જ્યારે સવારના સમયે પૂર્વ દિશા તરફ જોયું, ત્યારે એ દિશા દારૂ પીધેલી જેમ લાલચટ્ટ દેખાતી હતી અને એ સમયે હું અંદરથી ડૂબેલો હતો, એ દિશા મને હસતી હોય એમ લાગી.
ક્ષણાદ્ અજ્ઞ ઇવ જ્ઞાનં દરિદ્ર ઇવ કાઞ્ચનમ્ । દૃષ્ટવાન્ અહમ્ અર્કં ખવારણારોહણોન્મુખમ્
થોડી જ વારમાં, જેમ અજ્ઞાનને અચાનક જ્ઞાન મળે કે ગરીબને સોનુ મળે, એમ મેં આકાશના દ્વાર તરફ ઊગતો સૂર્ય જોયો.
ઉત્થાય વારવાણં ચ તત આસ્ફોટિતં મયા । હસ્તિચર્મ હરેણેવ સન્ધ્યાનૃત્તાનુરાગિણા
પછી હું ઊભો થઈને, સંધ્યાના નૃત્યમાં મગ્ન માણસ જેમ હાથીની ચામડી પર લાકડીથી વાગે, એમ હું પણ મારી ઢાલ પર વાગી.
પ્રવૃત્તસ્ તામ્ અહં સ્ફારાં વિહર્તું જઙ્ગલસ્થલીમ્ । કાલો જગત્કુટીં કલ્પદગ્ધભૂતગણામ્ ઇવ
પછી હું એ વિશાળ જંગલમાં ફરવા નીકળી પડ્યો, જેમ સમય આખા જગતમાં ફરીને, કલ્પાંતની આગે સર્વ જીવો ભસ્મ થઈ જાય એમ બધું ભસ્મ કરી નાખે છે.
ન કિઞ્ચિદ્ દૃશ્યતે તત્ર ભૂતં જરઢજઙ્ગલે । અભિજાતો ગુણલવો યથા મૂર્ખશરીરકે
ત્યાં, એ જૂના અને સુન્ન જંગલમાં, જીવતું કંઈયું પણ દેખાતું નહોતું—જેમ મૂર્ખના શરીરમાં ગુણનો માત્ર એક આંચળો જ મળે છે.
કેવલં વિગતાશઙ્કં ષણ્ડભ્રમણચઞ્ચલાઃ । ચીચીકૂચીચીવચના વિહરન્તિ વિહઙ્ગમાઃ
માત્ર પક્ષીઓ નિર્ભય અને ચંચળપણે ફરતાં હતાં, અને 'ચીચી' 'કૂચી' અવાજો કરતા આનંદથી વિહરતાં હતાં.
અથાષ્ટભાગમ્ આપન્ને વ્યોમ્નો દિવસનાયકે । શુષ્કાવશ્યાયલેશાસુ સ્નાતાસ્વ્ ઇવ લતાસુ ચ
પછી, જ્યારે સૂર્ય આકાશમાં આઠમો ભાગ ચઢ્યો હતો, ત્યારે હું જોયું કે વેલો જાણે તાજા સ્નાન કર્યા હોય, પણ એમાં સુકાઈ ગયેલા ઓસની માત્ર થોડીક લપટ હતી.