ઇહ વિવિધપદાર્થસઙ્કુલાયાં હ્રદનદપર્વતપત્તનાકુલાયામ્ । કુલશિખરિસમુદ્રસઙ્કટાયાં ભુવિ વિભવાવલિતો ઽસ્ત્ય્ અયં પ્રદેશઃ
આ ધરતી પર અનેક વસ્તુઓથી ભરેલી, તળાવો, નદીઓ, પર્વતો અને શહેરોથી ગૂંથાયેલી, શિખરો અને સમુદ્રો નજીક આવેલા, સમૃદ્ધિથી શોભાયમાન એવો એક પ્રદેશ છે.
અસ્તિ તાવદ્ અયં દેશો નાનાવનનદીયુતઃ । વસુધામણ્ડલસ્યાસ્ય સહોદર ઇવાનુજઃ
આ જમીન પર અનેક જંગલો અને નદીઓથી શોભાયમાન એક પ્રદેશ છે, જે પૃથ્વીગોળનો નાના ભાઈ જેવો લાગે છે.
અસ્મિંશ્ ચાયમ્ અહમ્ રાજા પૌરાભિમતવૃત્તિમાન્ । ઇન્દ્રસ્ સ્વર્ગ ઇવાસ્યાં તુ સભાયામ્ અદ્ય સંસ્થિતઃ
અહીં હું રાજા છું અને પ્રજાની ઇચ્છા પ્રમાણે વર્તું છું, જેમ સ્વર્ગમાં ઇન્દ્ર પોતાની સભામાં બિરાજે છે.
યાવદ્ અભ્યાગતો દૂરાત્ કશ્ચિચ્ છામ્બરિકસ્ ત્વ્ અયમ્ । રસાતલાદ્ અભ્યુત્થિતો માયી મય ઇવ સ્વયમ્
પછી દૂરથી શામ્બરિક નામનો કોઈ અહીં આવ્યો, જાણે તે પાતાળમાંથી ઊભો થયો હોય, માયાવિ માયા જેવો.
અનેન ભ્રામિતૈષેહ પિઞ્છિકા રાજિરાજિતા । કલ્પાન્તપવનાભ્રેણ શક્રચાપલતા યથા
એણે અહીં મોરપાંખની લાકડી ફેરવી, તેની રેખા તેજસ્વી બની, જાણે કલ્પાંતના પવનમાં ઇન્દ્રની વીજળી ચમકે.
આલોક્યૈતામ્ અહં લોલામ્ અસ્યાશ્વસ્ય પુરસ્સ્થિતેઃ । પૃષ્ઠમ્ આરૂઢવાન્ એક આત્મના ભ્રાન્તમાનસઃ
આ અશાંત વસ્તુને ઘોડાની સામે જોઈને, હું એકલો જ તેના પીઠ પર ચડી ગયો, મનમાં ગભરાટ લઈને.
તતો ઽદ્રિં પ્રલયક્ષુબ્ધં પુષ્કરાવર્તકો યથા । તથા ચલન્તં ચલિતસ્ સ્વશ્વમ્ આરૂઢવાન્ અહમ્
પછી, જેમ પ્રલયના વાવાઝોડું પર્વતને હલાવી નાખે છે, એમ જ હું પણ હલનચલન કરતા મારા ઘોડા પર ચડી ગયો.
ગન્તું પ્રવૃત્તો મૃગયામ્ એકો ઽહમ્ અથ રંહસા । ઉર્વરામ્ ઇવ નિર્ભેત્તું કલ્લોલઃ પ્રલયામ્બુધેઃ
પછી હું એકલો જ ઝડપથી શિકાર કરવા નીકળી પડ્યો, જાણે પ્રલયના દરિયાની લહેર જમીન તોડી નાખવા દોડે છે એમ.
તેનાનિલવિલોલેન દૂરં નીતો ઽસ્મિ વાજિના । ભોગાભ્યાસજડેનાજ્ઞો મુગ્ધસ્ સ્વમનસા યથા
આ પવનથી હલનચલન થતા ઘોડાએ મને દૂર લઈ ગયો—મૂર્ખ અને ભટકેલો, ભોગોની આદતથી મન બેભાન બની ગયું હોય એમ.
અકિઞ્ચનમનશ્શૂન્યં સ્ત્રીચિત્તમ્ ઇવ દુર્ભગમ્ । તતઃ પ્રલયનિર્દગ્ધજગદાસ્પદભીષણમ્
મારું મન બધું ખાલી અને નિર્વાસન હતું, દુર્ભાગ્યશાળી સ્ત્રીના હૃદય જેવું, અને જગતના વિનાશ પછીના ભયાનક સ્થાને જેવું લાગતું હતું.
નિષ્પક્ષિ ક્ષારનીહારં નિર્વૃક્ષમ્ અજલં મહત્ । સમ્પ્રાપ્તો ઽહમ્ અપર્યન્તમ્ અરણ્યં તાન્તવાહનઃ
હું થાકીને એક વિશાળ અને અંતહીન જંગલમાં પહોંચ્યો, જ્યાં કોઈ પક્ષી નહોતાં, હવામા ખારાશ હતી, વૃક્ષો નહોતાં અને પાણી પણ નહોતું.
તદ્ દ્વિતીયમ્ ઇવાકાશં તથાષ્ટમમ્ ઇવામ્બુધિમ્ । પઞ્ચમં સાગરમ્ ઇવ સંશુષ્કં શૂન્યકોટરમ્
એ જગ્યા જાણે બીજું આકાશ હોય, કે આઠમો મહાસાગર હોય, કે પાંચમો દરિયો હોય—બિલકુલ સુકું અને અંદરથી ખાલી.
જ્ઞસ્યેવ વિતતં ચેતો મૂર્ખસ્યેવ રુષો ઽજવમ્ । અદૃષ્ટજનસંસર્ગમ્ અજાતતૃણપલ્લવમ્
એ જગ્યા જાણે જ્ઞાનીના મન જેવી વ્યાપક, મૂર્ખના ગુસ્સા જેવી ઝડપથી બદલાતી, જ્યાં માણસનો વાસ નહોતો અને જ્યાં કદી ઘાસ કે કૂંપળ પણ ઉગી નહોતી.
અરણ્યં મહદ્ આસાદ્ય મતિર્ મે ખેદમ્ આગતા । લલનેવૈત્ય દારિદ્ર્યં નિરન્નફલબાન્ધવમ્
જ્યારે હું એ વિશાળ જંગલમાં પહોંચ્યો, ત્યારે મારું મન થાકી ગયું, જાણે કોઈ સ્ત્રી ભુખ્યા-નંગા, અનાજ-ફળ કે સગાં વિના ગરીબીમાં ફસાઈ જાય.
કચન્મરુમરીચ્યમ્બુપૂરપ્લુતકકુબ્મુખે । આસૂર્યાન્તં દિનં તત્ર પ્રક્રાન્તં સીદતા મયા
એ સ્થળે, જ્યાં ચારે બાજુ રેતીના મૃગજળ અને મિથ્યા પાણીથી ભરેલું લાગતું, ત્યાં હું થાકીને, સૂર્ય વિના આખો દિવસ પસાર કર્યો.
તદ્ અરણ્યં મયાતીતમ્ અતિકૃચ્છ્રેણ ખેદિના । વિવેકિનેવ સંસારો મધ્યશૂન્યાતતાકૃતિઃ
હું એ જંગલમાંથી બહુ મુશ્કેલી અને થાક સાથે પસાર થયો, જેમ કોઈ સમજદાર માણસ ખાલી લાગતા સંસારના વચ્ચેથી જાય.
તદ્દિનેનાતિવાહ્યાહં પ્રાપ્તવાઞ્ જઙ્ગલં મહત્ । અસ્તાદ્રિસાનું ખિન્નઃ ખં શૂન્યં ભ્રાન્ત્વેવ ભાસ્કરઃ
એ દિવસ કાપ્યા પછી, હું થાકીને એક વિશાળ જંગલ વિસ્તારમાં પહોંચ્યો—જેમ સૂર્ય ખાલી આકાશમાં ફર્યા પછી પશ્ચિમ પર્વતની ટોચે પહોંચે છે.
જમ્બૂકદમ્બપ્રાયેષુ કલાલાપાઃ પતત્રિણઃ । યત્ર સ્ફુરન્તિ ષણ્ડેષુ પાન્થાનામ્ ઇવ બન્ધવઃ
જાંબુ અને કડંબના ઘન ઝાડોમાં, પંખીઓની કિલોલ એવી ગૂંજાય છે, જેમ મુસાફરો પોતાના મિત્રો સાથે આનંદથી વાતો કરે.
યત્ર શષ્પશિખાશ્રેણ્યો દૃશ્યન્તે ઽવિરલાસ્ સ્થલે । કદર્થલક્ષ્મ્યા જિહ્મસ્ય હૃદીવાનન્દવૃત્તયઃ
ત્યાં જમીન પર ઘાસની પાંખડીઓની અવિરત પંક્તિઓ દેખાય છે, જે એવી છે જેમ ચંચળ ભાગ્યથી સુખી થયેલા વાંકા હૃદયમાં થતી ક્ષણિક ખુશીઓ.
પૂર્વાદ્ અરણ્યાદ્ અરસાત્ તદ્ ધિ કિઞ્ચિત્ સુખાવહમ્ । અત્યન્તદુઃખાન્ મરણાદ્ વરં વ્યાધિર્ હિ જન્તુષુ
પહેલાના જંગલની તુલનામાં આ સ્થાન થોડું વધુ સુખદાયક લાગ્યું; કારણ કે જીવ માટે રોગ પણ મૃત્યુ જેવી અતિશય પીડા કરતાં સારું છે.
તત્ર જમ્બીરષણ્ડસ્ય તલં સમ્પ્રાપ્તવાન્ અહમ્ । માર્કાણ્ડેય ઇવાગેન્દ્રમ્ એકાર્ણવવિહારતઃ
ત્યાં હું જાંબીરાના ઝાડોની છાયામાં પહોંચ્યો, જેમ માર્કંડેય એકમાત્ર મહાસાગરમાં ફર્યા પછી ઇન્દ્ર પાસે પહોંચે.
આલમ્બિતા મયા તત્ર સ્કન્ધસંસઙ્ગિની લતા । નીલા જલદમાલેવ તાપતપ્તેન ભૂભૃતા
ત્યાં મેં એક લતાને પકડી લીધી, જે ડાળ સાથે લપટાઈ હતી; જેમ તપેલા પર્વતને ઘેરો વાદળ મળ્યા હોય એમ.
મયિ પ્રલમ્બમાને ઽસ્યાં પ્રયાતસ્ સ તુરઙ્ગમઃ । ગઙ્ગાવલમ્બિનિ જને યથા દુષ્કૃતસઞ્ચયઃ
જ્યારે હું એ લતાને લટકતો હતો, ત્યારે ઘોડો ત્યાંથી ચાલ્યો ગયો; જેમ ગંગામાં આશરો લેનાર માણસના પાપો દૂર થઈ જાય છે એમ.
ચિરદીર્ઘાધ્વગઃ ખિન્નસ્ તત્ર વિશ્રાન્તવાન્ અહમ્ । ભાનુર્ અસ્તાચલોત્સઙ્ગે તલે કલ્પતરોર્ ઇવ
લાંબા અને કઠિન પ્રવાસથી થાકી ને, હું ત્યાં આરામ કરવા બેઠો; જેમ સૂર્ય પશ્ચિમ પર્વતની તળેટીમાં, કલ્પવૃક્ષની છાંયે થોભી જાય છે તેમ.
યાવત્ સમસ્તસંસારવ્યવહારભરૈસ્ સમમ્ । રવિર્ વિશ્રમણાયેવ નિવિષ્ટો ઽસ્તાચલાઙ્ગને
જેમ સૂર્ય આખા સંસારના ભાર સાથે પશ્ચિમ પર્વતની ઢાળ પર આરામ કરવા બેઠો હોય, એમ હું પણ ત્યાં શાંતિથી સ્થિર થયો.
શનૈશ્ શ્યામિકયા ગ્રસ્તે સમસ્તે ભુવનોદરે । રાત્રિસંવ્યવહારેષુ સમ્પ્રવૃત્તેષુ જઙ્ગલે
જ્યારે આખું જગત ધીરે ધીરે રાત્રીના અંધકારમાં ઢંકાઈ ગયું અને જંગલમાં રાતના કામકાજ શરૂ થયા,
અહં તનુતૃણે તસ્મિન્ પેલવે ષણ્ડકોદરે । નિલીનો ઽવિરલાલસ્યસ્ સ્વનીડે વિહગો યથા
ત્યાં પાતળા ઘાસના ખોખામાં, હું સંપૂર્ણ થાકેલો, પંખી જેમ પોતાના ગૂંજીયામાં છુપાઈ જાય એમ, છુપાઈ ગયો.
વિપદ્ભ્રષ્ટવિવેકસ્ય ચ્છિન્નાશસ્ય ગલત્સ્મૃતેઃ । વિક્રીતસ્યેવ દીનસ્ય મગ્નસ્યેવાન્ધકૂપકે
મારે દુર્ભાગ્યથી સમજ ગુમાવી દીધી હતી, આશા તૂટી ગઈ હતી અને સ્મૃતિ પણ ખોવાઈ રહી હતી; હું એવા બેચેન માણસ જે વેચાઈ ગયો હોય, અથવા અંધકારમય ખાડામાં ફસાઈ ગયો હોય, એમ હતો.
તત્ર કલ્પસમા રાત્રિર્ મોહમગ્નસ્ય મે ગતા । એકાર્ણવોહ્યમાનસ્ય માર્કાણ્ડેયમુનેર્ ઇવ
ત્યાં, મોહમાં ડૂબેલો, મારી માટે રાત્રી આખા યુગ જેટલી લાંબી લાગી, જેમ માર્કંડેય મુનિ એકમાત્ર મહાસાગરમાં તરત હતા.
ન સ્નાતવાન્ ન સ્થિતવાન્ ન તદા ભુક્તવાન્ અહમ્ । કેવલં મે ગતા રાત્રિસ્ સાપદાં ધુરિ તિષ્ઠતઃ
એ રાતે હું ન તો સ્નાન કર્યું, ન ઊભો રહ્યો, ન ખાધું; દુઃખની ભારે જવાબદારી મારા માથે હતી, બસ રાત એમ જ વીતી ગઈ.