અથૈનં પરિપપ્રચ્છુઃ પુરોગા મન્ત્રિણસ્ તથા । પ્રલયોલ્લાસસન્ત્રસ્તં માર્કાણ્ડેયમ્ ઇવામરાઃ
પછી મુખ્ય મંત્રીઓએ પણ તેને પ્રશ્ન કર્યો, જેમ દેવતાઓએ પ્રલયના ભયથી ડરાયેલા માર્કંડેયને પૂછ્યો હતો.
ત્વયીત્થં સંસ્થિતે દેવ વયમ્ અત્યન્તમ્ આકુલાઃ । અભેદ્યમ્ અપિ ભિન્દન્તિ નિર્નિમિત્તભ્રમા મનઃ
હે દેવ, તમને આવી સ્થિતિમાં જોઈને અમને ખૂબ જ દુઃખ થાય છે; કારણ વગરના ભ્રમથી, મજબૂત મન પણ તૂટી જાય છે.
આપાતરમણીયેષુ પર્યન્તવિરસેષુ ચ । ભોગેષ્વ્ ઇવ વિકલ્પેષુ કેષુ તે લુઠિતં મનઃ
શરૂઆતમાં આનંદદાયક પણ અંતે નિરસ બની જતાં સુખોમાં અને વિખૂટા આનંદોમાં, તમારું મન ક્યાં ભટકી ગયું છે?
સતતોદારવૃત્તાસુ કથાસુ પરિશીલિતમ્ । મનસ્ તે નિર્મલં કસ્માત્ સમ્ભ્રમેષુ નિમજ્જતિ
સદાય ઉદાર વાતોમાં રત અને શુદ્ધ થયેલું તમારું મન, હવે શા માટે ગભરાટમાં ડૂબી રહ્યું છે?
તુચ્છાલમ્બનમ્ આલૂનવિશીર્ણં લોકવૃત્તિષુ । મનો મોહમ્ ઉપાદત્તે ન મહત્ત્વવિજૃમ્ભિતમ્
જ્યારે મન નકામા અને તૂટી ગયેલા આધાર પર વિશ્વના વ્યવહારમાં અટવાઈ જાય છે, ત્યારે તે મોહમાં ફસાઈ જાય છે; એ મહાનતામાં ફેલાતું નથી.
સાતત્યેન હિ યૈવાસ્ય મનસો વૃત્તિર્ ઉત્થિતા । શરીરમદમત્તાસુ તામ્ એવાનુવિધાવતિ
જે મનની જે પ્રવૃત્તિ સતત ઊભી રહે છે, શરીર પણ અભિમાનથી મસ્ત થઈને એ જ દિશામાં ચાલે છે.
અતુચ્છાલમ્બનં શુદ્ધં પ્રબુદ્ધં ગુણહારિ ચ । તવાપિ હિ મનશ્ ચિત્રમ્ આલૂનમ્ ઇવ લક્ષ્યતે
તમારું મન પણ ખરેખર અદભુત લાગે છે—કોઈ તુચ્છ આધાર વિના, શુદ્ધ, જાગૃત અને સુંદર ગુણોથી ભરપૂર.
અનભ્યસ્તવિવેકં હિ દેશકાલવશાનુગમ્ । મન્ત્રૌષધવશં યાતિ મનો નોદારવૃત્તિમત્
જે મનમાં યોગ્ય વિવેકનો અભ્યાસ નથી, તે સ્થાન અને સમયના પ્રભાવમાં આવી જાય છે અને મંત્ર કે ઔષધિની અસરમાં ફસાઈ જાય છે; પણ ઉન્નત પ્રવૃત્તિ ધરાવતું મન એમ નથી થતું.
નિત્યમ્ આત્તવિવેકસ્ય કથમ્ આલૂનશીર્ણતા । દુનોતિ વિતતં ચેતો વાત્યેવ વિબુધાચલમ્
જેમાં સદા વિવેક રહે છે, તેમાં કદી કોઈ દોષ કે ખોટ કેવી રીતે આવી શકે? જેમ પર્વતને પવન હલાવી શકતો નથી, તેમ વિશાળ મન પણ કદી ડગતું નથી.
ઇતિ જાતાસુ ગીર્ષ્વ્ અસ્ય ભૂપતેઃ કાન્તિર્ આનનમ્ । ભૂષયામ્ આસ શીતાંશું માસાન્ત ઇવ પૂર્ણતા
આ શબ્દો ઉચ્ચારાયા ત્યારે રાજાના ચહેરા પર એવી કાંતિ છવાઈ ગઈ, જાણે મહિનાના અંતે પૂર્ણ ચાંદનીથી ચાંદ શોભાયમાન થાય છે.
રરાજ રાજા સાશ્ચર્યમ્ ઉન્મીલિતવિલોચનઃ । ગતે હિમર્તૌ પ્રોલ્લાસિપુષ્પૌઘ ઇવ માધવઃ
રાજા આશ્ચર્યથી આંખો પહોળી કરીને એવી રીતે તેજસ્વી લાગ્યા, જેમ હિમપ્રભાત પછી વસંતદેવ ફૂલોથી ભરાઈ જાય છે.
અથાતિસમ્ભ્રમાશ્ચર્યખિન્નસ્મિતમુખો બભૌ । આસન્નમૃત્યુમ્ આલોક્ય રાહુમ્ ઇન્દુર્ ઇવામ્બરે
પછી રાજાના ચહેરા પર આશ્ચર્યથી થાક અને થોડી ગભરાટભરી સ્મિત હતી, એ દેખાવમાં એવો લાગતો હતો, જેમ આકાશમાં રહુને સામે જોઈને ચાંદ ડરી જાય.
ઐન્દ્રજાલિકમ્ આલોક્ય પ્રોવાચાથ હસન્ન્ ઇવ । બભ્રું હિંસાત્મકં દૃષ્ટ્વા સર્પરૂપીવ તક્ષકઃ
જાદુગરની માયા જોઈને, રાજા હળવી સ્મિત સાથે બોલ્યા, જેમ સાપ હાનિકારક ભૂરા સાપને જોઈને વાત કરે.
જાલ્મ જાલં જટાલેન કિમ્ એતદ્ ભવતા કૃતમ્ । મીનસ્પન્દાપ્રસન્નો ઽબ્ધિઃ ક્ષણાદ્ એતિ પ્રસન્નતામ્
અરે દુર્ભાગ્યવાન, તું આ વાંકડાં વાળથી કયું જાળ વણ્યું છે? જેમ માછલીઓના ફફડાટથી સમુદ્ર થોડીવાર માટે ઉથલપાથલ થાય છે, પણ પછી તરત શાંત થઈ જાય છે.
ચિત્રં ચિત્રા હિ દેવસ્ય પદાર્થશતશક્તયઃ । સુશક્તમ્ અપિ મે ચિત્તમ્ આભિર્ મોહે નિવેશિતમ્
કેટલું અજાયબ છે કે ભગવાનની અનેક વસ્તુઓમાં કેટલીય અદભુત શક્તિઓ છુપાયેલી છે! એ શક્તિઓએ મારું મજબૂત મન પણ ભ્રમમાં પાડી દીધું છે.
ક્વ વયં લોકપર્યાયવૃત્તાન્તપરિદેવિનઃ । ક્વ મનોમોહદાયિન્યો વિતતાઃ પ્રાકૃતાપદઃ
અરે, આપણે તો જગતના ફેરફાર અને દુઃખો માટે રડતા બેઠા છીએ, અને આ કુદરતી આપત્તિઓ તો મનને ભ્રમમાં નાખે એવી વ્યાપક છે.
અપ્ય્ અભ્યસ્તમહાજ્ઞાનં મનસ્ તિષ્ઠતિ દેહકે । કદાચિન્ મોહમ્ આદત્તે ક્ષણં મતિમતામ્ અપિ
મહાન જ્ઞાનમાં પક્વ થયેલું મન પણ, જ્યારે શરીરમાં રહે છે, ત્યારે ક્યારેક જ્ઞાનીઓમાં પણ ક્ષણમાત્ર માટે મોહમાં ફસાઈ જાય છે.
ઇદમ્ આશ્ચર્યમ્ આખ્યાનં શૃણુતાથ સભાસદઃ । મમ શામ્બરિકેણેહ યન્ મુહૂર્તં પ્રદર્શિતમ્
હવે, સભ્યજનોએ, તમે એક અદ્દભુત વાત સાંભળો—મને અહીં શાંબરિકની માયાથી એક ક્ષણમાં જે દેખાડાયું હતું.
દૃષ્ટવાન્ અહમ્ એતસ્મિન્ બહ્વીઃ કાર્યદશાશ્ ચલાઃ । મુહૂર્તે પ્રોત્થિતધ્વસ્તશક્રાસ્ સૃષ્ટીર્ ઇવાબ્જજઃ
એ જ થોડી ક્ષણમાં મેં અનેક બદલાતી ઘટનાઓ જોઈ—જેમ બ્રહ્માએ, ઇન્દ્રની શક્તિ ઓસર્યા પછી, પૃથ્વી પર જગતની ઉત્પત્તિ અને વિનાશ પળમાં જ કરી નાખે છે.
ઇત્ય્ ઉક્ત્વોન્મુખનેત્રેષુ સભ્યેષુ સ હસન્ન્ ઇવ । રાજા વર્ણયિતું ચિત્રં વૃત્તાન્તમ્ ઉપચક્રમે
આવું કહીને, સભ્યજનોએ આંખો મારી તરફ ફેરવી, ત્યારે રાજાએ સ્મિત કરતાં કરતાં એ અદ્ભુત ઘટના વર્ણવવાનું શરૂ કર્યું.
ઇહ વિવિધપદાર્થસઙ્કુલાયાં હ્રદનદપર્વતપત્તનાકુલાયામ્ । કુલશિખરિસમુદ્રસઙ્કટાયાં ભુવિ વિભવાવલિતો ઽસ્ત્ય્ અયં પ્રદેશઃ
આ ધરતી પર અનેક વસ્તુઓથી ભરેલી, તળાવો, નદીઓ, પર્વતો અને શહેરોથી ગૂંથાયેલી, શિખરો અને સમુદ્રો નજીક આવેલા, સમૃદ્ધિથી શોભાયમાન એવો એક પ્રદેશ છે.
અસ્તિ તાવદ્ અયં દેશો નાનાવનનદીયુતઃ । વસુધામણ્ડલસ્યાસ્ય સહોદર ઇવાનુજઃ
આ જમીન પર અનેક જંગલો અને નદીઓથી શોભાયમાન એક પ્રદેશ છે, જે પૃથ્વીગોળનો નાના ભાઈ જેવો લાગે છે.
અસ્મિંશ્ ચાયમ્ અહમ્ રાજા પૌરાભિમતવૃત્તિમાન્ । ઇન્દ્રસ્ સ્વર્ગ ઇવાસ્યાં તુ સભાયામ્ અદ્ય સંસ્થિતઃ
અહીં હું રાજા છું અને પ્રજાની ઇચ્છા પ્રમાણે વર્તું છું, જેમ સ્વર્ગમાં ઇન્દ્ર પોતાની સભામાં બિરાજે છે.
યાવદ્ અભ્યાગતો દૂરાત્ કશ્ચિચ્ છામ્બરિકસ્ ત્વ્ અયમ્ । રસાતલાદ્ અભ્યુત્થિતો માયી મય ઇવ સ્વયમ્
પછી દૂરથી શામ્બરિક નામનો કોઈ અહીં આવ્યો, જાણે તે પાતાળમાંથી ઊભો થયો હોય, માયાવિ માયા જેવો.
અનેન ભ્રામિતૈષેહ પિઞ્છિકા રાજિરાજિતા । કલ્પાન્તપવનાભ્રેણ શક્રચાપલતા યથા
એણે અહીં મોરપાંખની લાકડી ફેરવી, તેની રેખા તેજસ્વી બની, જાણે કલ્પાંતના પવનમાં ઇન્દ્રની વીજળી ચમકે.
આલોક્યૈતામ્ અહં લોલામ્ અસ્યાશ્વસ્ય પુરસ્સ્થિતેઃ । પૃષ્ઠમ્ આરૂઢવાન્ એક આત્મના ભ્રાન્તમાનસઃ
આ અશાંત વસ્તુને ઘોડાની સામે જોઈને, હું એકલો જ તેના પીઠ પર ચડી ગયો, મનમાં ગભરાટ લઈને.
તતો ઽદ્રિં પ્રલયક્ષુબ્ધં પુષ્કરાવર્તકો યથા । તથા ચલન્તં ચલિતસ્ સ્વશ્વમ્ આરૂઢવાન્ અહમ્
પછી, જેમ પ્રલયના વાવાઝોડું પર્વતને હલાવી નાખે છે, એમ જ હું પણ હલનચલન કરતા મારા ઘોડા પર ચડી ગયો.
ગન્તું પ્રવૃત્તો મૃગયામ્ એકો ઽહમ્ અથ રંહસા । ઉર્વરામ્ ઇવ નિર્ભેત્તું કલ્લોલઃ પ્રલયામ્બુધેઃ
પછી હું એકલો જ ઝડપથી શિકાર કરવા નીકળી પડ્યો, જાણે પ્રલયના દરિયાની લહેર જમીન તોડી નાખવા દોડે છે એમ.
તેનાનિલવિલોલેન દૂરં નીતો ઽસ્મિ વાજિના । ભોગાભ્યાસજડેનાજ્ઞો મુગ્ધસ્ સ્વમનસા યથા
આ પવનથી હલનચલન થતા ઘોડાએ મને દૂર લઈ ગયો—મૂર્ખ અને ભટકેલો, ભોગોની આદતથી મન બેભાન બની ગયું હોય એમ.
અકિઞ્ચનમનશ્શૂન્યં સ્ત્રીચિત્તમ્ ઇવ દુર્ભગમ્ । તતઃ પ્રલયનિર્દગ્ધજગદાસ્પદભીષણમ્
મારું મન બધું ખાલી અને નિર્વાસન હતું, દુર્ભાગ્યશાળી સ્ત્રીના હૃદય જેવું, અને જગતના વિનાશ પછીના ભયાનક સ્થાને જેવું લાગતું હતું.