પ્રશશામ સભાસ્થાને જનકોલાહલશ્ શનૈઃ । પ્રશાન્તપ્રાવૃષો વ્યોમ્નસ્ સામ્ભોદમ્ ઇવ ગર્જિતમ્
જેમ વરસાદ પછી આકાશમાં મેઘગર્જના ધીમે ધીમે શાંત થઈ જાય છે, તેમ સભામાં બેઠેલા લોકોનો હોબાળો પણ ધીમે ધીમે ઓસરતો ગયો.
સન્દેહસાગરોન્મગ્ના જગ્મુશ્ ચિન્તાં સુમન્ત્રિણઃ । વિષીદતિ ગદાપાણાવ્ અસુરાજાવ્ ઇવામરાઃ
બુદ્ધિશાળી મંત્રીઓ શંકાના દરિયામાં ડૂબી ગયા અને ચિંતામાં પડી ગયા, જેમ ગદાધારી અસુરરાજા દુઃખી થાય ત્યારે દેવતાઓ પણ ઉદાસ થઈ જાય છે.
વિતતવિસ્મયજિહ્મતયા તયા જનતયા ભવમોહનિષણ્ણયા । સ્તિમિતચક્ષુષિ ભૂમિપતૌ સ્થિતે મુકુલિતાબ્જવનસ્ય ધૃતા દ્યુતિઃ
લોકો આશ્ચર્ય અને સંસારના મોહથી વાંકડા થઈ ગયા હતા, અને રાજા સ્થિર નજરે બેઠો હતો, ત્યારે કમળના વનનો તેજ પણ જાણે મલિન થઈ ગયો હતો.
મુહૂર્તદ્વિતયેનાથ બોધમ્ આપ મહીપતિઃ । પ્રાવૃષેણ્યામ્બુનિર્મુક્તમ્ અમ્ભોરુહમ્ ઇવોત્તમમ્
થોડી ક્ષણોમાં રાજાએ ફરી સંજ્ઞાન મેળવ્યું, જાણે વરસાદના પાણીમાંથી મુક્ત થયેલું સુંદર કમળ ખીલી ઊઠ્યું હોય.
આસનાત્ સાઙ્ગદોત્તંસઃ પ્રબુદ્ધો ઽસાવ્ અકમ્પત । સવનાભોગશૃઙ્ગાગ્રો ભૂકમ્પ ઇવ પર્વતઃ
જ્યારે રાજા હાથમાં કંગણ અને માથે મુગટ પહેરીને જાગ્યો, ત્યારે બેઠેલી જગ્યાએથી ઊભો થતો થરથરી ઉઠ્યો, જાણે જંગલોથી ઘેરાયેલું પર્વતશિખર ભૂકંપમાં કંપે છે.
બભાવ્ અર્ધપ્રબુદ્ધો ઽસાવ્ આસને પરિકમ્પિતઃ । વિક્ષુબ્ધ ઇવ પાતાલાવરણે મન્દરાચલઃ
અર્ધજાગૃત રાજા પોતાના આસન પર બેસેલો, કાંપતો રહ્યો, જાણે પાતાળમાં ઉથલપાથલ થવાથી મંદર પર્વત હલનચલન કરે છે.
પતન્તં ધારયામ્ આસુસ્ તં પુરોગા નૃપં ભુજૈઃ । મેરું પ્રલયવિક્ષુબ્ધં કુલશૈલાસ્ તટૈર્ ઇવ
રાજા પડી ન જાય તે માટે તેના સહયોગીઓએ હાથથી તેને સંભાળી લીધો, જેમ પ્રલયના ધક્કામાં મેરુ પર્વતને આસપાસના પર્વતોના કાંઠાઓ ટેકો આપે છે.
પુરોગૈર્ ધાર્યમાણો ઽસૌ પર્યાકુલમતિર્ નૃપઃ । વીચિવિક્ષોભિતસ્યેન્દોર્ બભાર વદને શ્રિયમ્
પગલે પગલે સાથીઓએ સંભાળેલો એ રાજા, મનમાં ખૂબ ગભરાયેલો હતો. તેના ચહેરા પર એવી કાંતિ હતી, જેમ કે તરંગોથી હલાયેલા ચંદ્ર પર પડતી હોય.
કો ઽયં પ્રદેશઃ કસ્યેયં સભેતિ સ નૃપશ્ શનૈઃ । દધ્વાન મજ્જદમ્ભોજકોશસ્થ ઇવ ષટ્પદઃ
'આ કયું સ્થળ છે? આ સભા કોની છે?' એમ રાજા ધીમે ધીમે વિચારી રહ્યો હતો, જાણે કમળના ફૂલમાં ફસાયેલું મધમાખી ક્યાં બેસવું એ નક્કી ન કરી શકે.
અથોવાચ સભા દેવ કિમ્ એતદ્ ઇતિ સાદરમ્ । રણન્મધુકરી ભાનું દૃષ્ટરાહુમ્ ઇવાબ્જિની
પછી સભાએ આદરપૂર્વક રાજાને પૂછ્યું: 'પ્રભુ, આ શું છે?' એ રીતે, જેમ ગુંજતી મધમાખી સૂર્યને પૂછે, અથવા કમળ સૂર્યને જુએ જ્યારે રાહુનું ગ્રહણ ઊતર્યું હોય.
અથૈનં પરિપપ્રચ્છુઃ પુરોગા મન્ત્રિણસ્ તથા । પ્રલયોલ્લાસસન્ત્રસ્તં માર્કાણ્ડેયમ્ ઇવામરાઃ
પછી મુખ્ય મંત્રીઓએ પણ તેને પ્રશ્ન કર્યો, જેમ દેવતાઓએ પ્રલયના ભયથી ડરાયેલા માર્કંડેયને પૂછ્યો હતો.
ત્વયીત્થં સંસ્થિતે દેવ વયમ્ અત્યન્તમ્ આકુલાઃ । અભેદ્યમ્ અપિ ભિન્દન્તિ નિર્નિમિત્તભ્રમા મનઃ
હે દેવ, તમને આવી સ્થિતિમાં જોઈને અમને ખૂબ જ દુઃખ થાય છે; કારણ વગરના ભ્રમથી, મજબૂત મન પણ તૂટી જાય છે.
આપાતરમણીયેષુ પર્યન્તવિરસેષુ ચ । ભોગેષ્વ્ ઇવ વિકલ્પેષુ કેષુ તે લુઠિતં મનઃ
શરૂઆતમાં આનંદદાયક પણ અંતે નિરસ બની જતાં સુખોમાં અને વિખૂટા આનંદોમાં, તમારું મન ક્યાં ભટકી ગયું છે?
સતતોદારવૃત્તાસુ કથાસુ પરિશીલિતમ્ । મનસ્ તે નિર્મલં કસ્માત્ સમ્ભ્રમેષુ નિમજ્જતિ
સદાય ઉદાર વાતોમાં રત અને શુદ્ધ થયેલું તમારું મન, હવે શા માટે ગભરાટમાં ડૂબી રહ્યું છે?
તુચ્છાલમ્બનમ્ આલૂનવિશીર્ણં લોકવૃત્તિષુ । મનો મોહમ્ ઉપાદત્તે ન મહત્ત્વવિજૃમ્ભિતમ્
જ્યારે મન નકામા અને તૂટી ગયેલા આધાર પર વિશ્વના વ્યવહારમાં અટવાઈ જાય છે, ત્યારે તે મોહમાં ફસાઈ જાય છે; એ મહાનતામાં ફેલાતું નથી.
સાતત્યેન હિ યૈવાસ્ય મનસો વૃત્તિર્ ઉત્થિતા । શરીરમદમત્તાસુ તામ્ એવાનુવિધાવતિ
જે મનની જે પ્રવૃત્તિ સતત ઊભી રહે છે, શરીર પણ અભિમાનથી મસ્ત થઈને એ જ દિશામાં ચાલે છે.
અતુચ્છાલમ્બનં શુદ્ધં પ્રબુદ્ધં ગુણહારિ ચ । તવાપિ હિ મનશ્ ચિત્રમ્ આલૂનમ્ ઇવ લક્ષ્યતે
તમારું મન પણ ખરેખર અદભુત લાગે છે—કોઈ તુચ્છ આધાર વિના, શુદ્ધ, જાગૃત અને સુંદર ગુણોથી ભરપૂર.
અનભ્યસ્તવિવેકં હિ દેશકાલવશાનુગમ્ । મન્ત્રૌષધવશં યાતિ મનો નોદારવૃત્તિમત્
જે મનમાં યોગ્ય વિવેકનો અભ્યાસ નથી, તે સ્થાન અને સમયના પ્રભાવમાં આવી જાય છે અને મંત્ર કે ઔષધિની અસરમાં ફસાઈ જાય છે; પણ ઉન્નત પ્રવૃત્તિ ધરાવતું મન એમ નથી થતું.
નિત્યમ્ આત્તવિવેકસ્ય કથમ્ આલૂનશીર્ણતા । દુનોતિ વિતતં ચેતો વાત્યેવ વિબુધાચલમ્
જેમાં સદા વિવેક રહે છે, તેમાં કદી કોઈ દોષ કે ખોટ કેવી રીતે આવી શકે? જેમ પર્વતને પવન હલાવી શકતો નથી, તેમ વિશાળ મન પણ કદી ડગતું નથી.
ઇતિ જાતાસુ ગીર્ષ્વ્ અસ્ય ભૂપતેઃ કાન્તિર્ આનનમ્ । ભૂષયામ્ આસ શીતાંશું માસાન્ત ઇવ પૂર્ણતા
આ શબ્દો ઉચ્ચારાયા ત્યારે રાજાના ચહેરા પર એવી કાંતિ છવાઈ ગઈ, જાણે મહિનાના અંતે પૂર્ણ ચાંદનીથી ચાંદ શોભાયમાન થાય છે.
રરાજ રાજા સાશ્ચર્યમ્ ઉન્મીલિતવિલોચનઃ । ગતે હિમર્તૌ પ્રોલ્લાસિપુષ્પૌઘ ઇવ માધવઃ
રાજા આશ્ચર્યથી આંખો પહોળી કરીને એવી રીતે તેજસ્વી લાગ્યા, જેમ હિમપ્રભાત પછી વસંતદેવ ફૂલોથી ભરાઈ જાય છે.
અથાતિસમ્ભ્રમાશ્ચર્યખિન્નસ્મિતમુખો બભૌ । આસન્નમૃત્યુમ્ આલોક્ય રાહુમ્ ઇન્દુર્ ઇવામ્બરે
પછી રાજાના ચહેરા પર આશ્ચર્યથી થાક અને થોડી ગભરાટભરી સ્મિત હતી, એ દેખાવમાં એવો લાગતો હતો, જેમ આકાશમાં રહુને સામે જોઈને ચાંદ ડરી જાય.
ઐન્દ્રજાલિકમ્ આલોક્ય પ્રોવાચાથ હસન્ન્ ઇવ । બભ્રું હિંસાત્મકં દૃષ્ટ્વા સર્પરૂપીવ તક્ષકઃ
જાદુગરની માયા જોઈને, રાજા હળવી સ્મિત સાથે બોલ્યા, જેમ સાપ હાનિકારક ભૂરા સાપને જોઈને વાત કરે.
જાલ્મ જાલં જટાલેન કિમ્ એતદ્ ભવતા કૃતમ્ । મીનસ્પન્દાપ્રસન્નો ઽબ્ધિઃ ક્ષણાદ્ એતિ પ્રસન્નતામ્
અરે દુર્ભાગ્યવાન, તું આ વાંકડાં વાળથી કયું જાળ વણ્યું છે? જેમ માછલીઓના ફફડાટથી સમુદ્ર થોડીવાર માટે ઉથલપાથલ થાય છે, પણ પછી તરત શાંત થઈ જાય છે.
ચિત્રં ચિત્રા હિ દેવસ્ય પદાર્થશતશક્તયઃ । સુશક્તમ્ અપિ મે ચિત્તમ્ આભિર્ મોહે નિવેશિતમ્
કેટલું અજાયબ છે કે ભગવાનની અનેક વસ્તુઓમાં કેટલીય અદભુત શક્તિઓ છુપાયેલી છે! એ શક્તિઓએ મારું મજબૂત મન પણ ભ્રમમાં પાડી દીધું છે.
ક્વ વયં લોકપર્યાયવૃત્તાન્તપરિદેવિનઃ । ક્વ મનોમોહદાયિન્યો વિતતાઃ પ્રાકૃતાપદઃ
અરે, આપણે તો જગતના ફેરફાર અને દુઃખો માટે રડતા બેઠા છીએ, અને આ કુદરતી આપત્તિઓ તો મનને ભ્રમમાં નાખે એવી વ્યાપક છે.
અપ્ય્ અભ્યસ્તમહાજ્ઞાનં મનસ્ તિષ્ઠતિ દેહકે । કદાચિન્ મોહમ્ આદત્તે ક્ષણં મતિમતામ્ અપિ
મહાન જ્ઞાનમાં પક્વ થયેલું મન પણ, જ્યારે શરીરમાં રહે છે, ત્યારે ક્યારેક જ્ઞાનીઓમાં પણ ક્ષણમાત્ર માટે મોહમાં ફસાઈ જાય છે.
ઇદમ્ આશ્ચર્યમ્ આખ્યાનં શૃણુતાથ સભાસદઃ । મમ શામ્બરિકેણેહ યન્ મુહૂર્તં પ્રદર્શિતમ્
હવે, સભ્યજનોએ, તમે એક અદ્દભુત વાત સાંભળો—મને અહીં શાંબરિકની માયાથી એક ક્ષણમાં જે દેખાડાયું હતું.
દૃષ્ટવાન્ અહમ્ એતસ્મિન્ બહ્વીઃ કાર્યદશાશ્ ચલાઃ । મુહૂર્તે પ્રોત્થિતધ્વસ્તશક્રાસ્ સૃષ્ટીર્ ઇવાબ્જજઃ
એ જ થોડી ક્ષણમાં મેં અનેક બદલાતી ઘટનાઓ જોઈ—જેમ બ્રહ્માએ, ઇન્દ્રની શક્તિ ઓસર્યા પછી, પૃથ્વી પર જગતની ઉત્પત્તિ અને વિનાશ પળમાં જ કરી નાખે છે.
ઇત્ય્ ઉક્ત્વોન્મુખનેત્રેષુ સભ્યેષુ સ હસન્ન્ ઇવ । રાજા વર્ણયિતું ચિત્રં વૃત્તાન્તમ્ ઉપચક્રમે
આવું કહીને, સભ્યજનોએ આંખો મારી તરફ ફેરવી, ત્યારે રાજાએ સ્મિત કરતાં કરતાં એ અદ્ભુત ઘટના વર્ણવવાનું શરૂ કર્યું.