અશ્વો ઽયમ્ અસ્મત્પ્રભુણા પ્રભો સમ્પ્રહિતસ્ ત્વયિ । રાજતે હિ પદાર્થશ્રીર્ મહતામ્ અર્પણાચ્ છુભા
પ્રભુ, આ ઘોડો મારા સ્વામી દ્વારા તમારા માટે મોકલવામાં આવ્યો છે; ખરેખર, મહાન લોકો દ્વારા અપાયેલ વસ્તુઓની તેજસ્વિતા વધારે ઝળકે છે.
ઇત્ય્ ઉક્તવતિ તસ્મિંસ્ તુ પ્રત્યુવાચૈન્દ્રજાલિકઃ । જલદસ્તનિતે શાન્તે ચાતકો ભૂધરં યથા
જ્યારે તેણે આ રીતે કહ્યું, ત્યારે જાદુગરે જવાબ આપ્યો, જાણે વાદળના ગર્જન પછી ચાતક પક્ષી પર્વત તરફ જુએ છે.
સદશ્વમ્ એનમ્ આરુહ્ય ભુવનં વિહર પ્રભો । સ્વપ્રતાપાહિતાનલ્પશોભામ્ ઉર્વીં રવિર્ યથા
હે સ્વામી, આ ઉત્તમ ઘોડા પર ચડીને આખી દુનિયામાં ફરો, જેમ સૂર્ય પોતાનું તેજ ધરતી પર વિખેરીને તેને શોભાવતો જાય છે.
અશ્વમ્ આલોકયામ્ આસ તેનોક્ત ઇતિ પાર્થિવઃ । નિર્હ્રાદસૂચિતં મેઘં સ મયૂર ઇવોત્સુકઃ
રાજાએ જાદુગરના શબ્દો મનમાં રાખીને ઘોડા તરફ જોયું, જાણે ઉત્સુક મોર ગર્જના સંકેત આપતાં વાદળ તરફ જુએ છે.
અથાનિમેષયા દૃષ્ટ્યા રાજા ચિત્રોપમાકૃતિઃ । બભૂવાલોકયન્ન્ અશ્વં લિપિકર્માર્પિતોપમમ્
પછી રાજા, જેનું રૂપ ચિત્ર જેવી અદભૂત હતું, એ અડગ દૃષ્ટિથી ઘોડા તરફ જોઈ રહ્યો, જાણે ચિત્રમાં આંકાયેલો પાત્ર હોય તેમ.
ક્ષણમ્ આલોક્ય પિઞ્છાશ્વૌ તસ્થૌ સ સ્થગિતેક્ષણઃ । દૃષ્ટક્ષુબ્ધસમુદ્રાદ્રિર્ ભીરુર્ એકતરો યથા
પાંખવાળાં ઘોડાને એક ક્ષણ માટે જોઈ, પછી એ આંખો ઢાંકીને સ્થિર ઊભો રહ્યો, જાણે કોઈ ડરપોક પર્વત ઉગ્ર સમુદ્ર સામે નિઃશબ્દ ઊભો હોય.
તસ્થૌ મુહૂર્તયુગ્મં તુ ધ્યાનાસક્ત ઇવાત્મનિ । વીતરાગો મુનિર્ બુદ્ધઃ પરાનન્દ ઇવ સ્થિતઃ
એ બે ક્ષણ સુધી એમ જ ઊભો રહ્યો, જાણે પોતાનાં મનમાં ધ્યાનમાં લીન થઈ ગયો હોય, વૈરાગ્યવાળા મુનિ કે પરમ આનંદમાં સ્થિત જાગૃત પુરુષ જેવો.
બોધિતઃ કેનચિન્ નાસૌ સ્વપ્રતાપજિતોર્જિતઃ । ભયાત્ કામ્ અપ્ય્ અયં ભૂપશ્ ચિન્તાં ચિન્તયતીતિ હ
કોઈએ એને જગાડ્યો નહીં, કારણ કે એ પોતાનાં તેજથી જ શાંત થયો હતો; પણ કદાચ ડરથી આ રાજા કોઈ ચિંતામાં ગુમ થઈ ગયો હતો.
બભૂવુઃ કેવલં તત્ર નિસ્સ્પન્દસિતચામરાઃ । ચામરિણ્યો હિ શર્વર્યસ્ સ્તમ્ભિતેન્દુકરા ઇવ
ત્યાં માત્ર ચામરાં જ સંપૂર્ણ નિઃસંચળ રહ્યા, જાણે આખી રાત જ શાંત થઈ ગઈ હોય, કે ચાંદનીની કરાં પણ એક જગ્યાએ જ અટકી ગઈ હોય.
વિરેજુર્ વિસ્મયાપૂર્ણા નિસ્સ્પન્દાસ્ તે સભાસદઃ । નિસ્સ્પન્દકિઞ્જલ્કદલાઃ પદ્માઃ પઙ્કકૃતા ઇવ
સભામાં બેઠેલા બધા લોકો આશ્ચર્યથી ભરાયેલા અને એકદમ શાંત થઈ ગયા હતા, જાણે કાદવમાં ઊંડા પડેલા કમળના પાંદડા એક પણ હલનચલન વિના સ્થિર થઈ જાય છે.
પ્રશશામ સભાસ્થાને જનકોલાહલશ્ શનૈઃ । પ્રશાન્તપ્રાવૃષો વ્યોમ્નસ્ સામ્ભોદમ્ ઇવ ગર્જિતમ્
જેમ વરસાદ પછી આકાશમાં મેઘગર્જના ધીમે ધીમે શાંત થઈ જાય છે, તેમ સભામાં બેઠેલા લોકોનો હોબાળો પણ ધીમે ધીમે ઓસરતો ગયો.
સન્દેહસાગરોન્મગ્ના જગ્મુશ્ ચિન્તાં સુમન્ત્રિણઃ । વિષીદતિ ગદાપાણાવ્ અસુરાજાવ્ ઇવામરાઃ
બુદ્ધિશાળી મંત્રીઓ શંકાના દરિયામાં ડૂબી ગયા અને ચિંતામાં પડી ગયા, જેમ ગદાધારી અસુરરાજા દુઃખી થાય ત્યારે દેવતાઓ પણ ઉદાસ થઈ જાય છે.
વિતતવિસ્મયજિહ્મતયા તયા જનતયા ભવમોહનિષણ્ણયા । સ્તિમિતચક્ષુષિ ભૂમિપતૌ સ્થિતે મુકુલિતાબ્જવનસ્ય ધૃતા દ્યુતિઃ
લોકો આશ્ચર્ય અને સંસારના મોહથી વાંકડા થઈ ગયા હતા, અને રાજા સ્થિર નજરે બેઠો હતો, ત્યારે કમળના વનનો તેજ પણ જાણે મલિન થઈ ગયો હતો.
મુહૂર્તદ્વિતયેનાથ બોધમ્ આપ મહીપતિઃ । પ્રાવૃષેણ્યામ્બુનિર્મુક્તમ્ અમ્ભોરુહમ્ ઇવોત્તમમ્
થોડી ક્ષણોમાં રાજાએ ફરી સંજ્ઞાન મેળવ્યું, જાણે વરસાદના પાણીમાંથી મુક્ત થયેલું સુંદર કમળ ખીલી ઊઠ્યું હોય.
આસનાત્ સાઙ્ગદોત્તંસઃ પ્રબુદ્ધો ઽસાવ્ અકમ્પત । સવનાભોગશૃઙ્ગાગ્રો ભૂકમ્પ ઇવ પર્વતઃ
જ્યારે રાજા હાથમાં કંગણ અને માથે મુગટ પહેરીને જાગ્યો, ત્યારે બેઠેલી જગ્યાએથી ઊભો થતો થરથરી ઉઠ્યો, જાણે જંગલોથી ઘેરાયેલું પર્વતશિખર ભૂકંપમાં કંપે છે.
બભાવ્ અર્ધપ્રબુદ્ધો ઽસાવ્ આસને પરિકમ્પિતઃ । વિક્ષુબ્ધ ઇવ પાતાલાવરણે મન્દરાચલઃ
અર્ધજાગૃત રાજા પોતાના આસન પર બેસેલો, કાંપતો રહ્યો, જાણે પાતાળમાં ઉથલપાથલ થવાથી મંદર પર્વત હલનચલન કરે છે.
પતન્તં ધારયામ્ આસુસ્ તં પુરોગા નૃપં ભુજૈઃ । મેરું પ્રલયવિક્ષુબ્ધં કુલશૈલાસ્ તટૈર્ ઇવ
રાજા પડી ન જાય તે માટે તેના સહયોગીઓએ હાથથી તેને સંભાળી લીધો, જેમ પ્રલયના ધક્કામાં મેરુ પર્વતને આસપાસના પર્વતોના કાંઠાઓ ટેકો આપે છે.
પુરોગૈર્ ધાર્યમાણો ઽસૌ પર્યાકુલમતિર્ નૃપઃ । વીચિવિક્ષોભિતસ્યેન્દોર્ બભાર વદને શ્રિયમ્
પગલે પગલે સાથીઓએ સંભાળેલો એ રાજા, મનમાં ખૂબ ગભરાયેલો હતો. તેના ચહેરા પર એવી કાંતિ હતી, જેમ કે તરંગોથી હલાયેલા ચંદ્ર પર પડતી હોય.
કો ઽયં પ્રદેશઃ કસ્યેયં સભેતિ સ નૃપશ્ શનૈઃ । દધ્વાન મજ્જદમ્ભોજકોશસ્થ ઇવ ષટ્પદઃ
'આ કયું સ્થળ છે? આ સભા કોની છે?' એમ રાજા ધીમે ધીમે વિચારી રહ્યો હતો, જાણે કમળના ફૂલમાં ફસાયેલું મધમાખી ક્યાં બેસવું એ નક્કી ન કરી શકે.
અથોવાચ સભા દેવ કિમ્ એતદ્ ઇતિ સાદરમ્ । રણન્મધુકરી ભાનું દૃષ્ટરાહુમ્ ઇવાબ્જિની
પછી સભાએ આદરપૂર્વક રાજાને પૂછ્યું: 'પ્રભુ, આ શું છે?' એ રીતે, જેમ ગુંજતી મધમાખી સૂર્યને પૂછે, અથવા કમળ સૂર્યને જુએ જ્યારે રાહુનું ગ્રહણ ઊતર્યું હોય.
અથૈનં પરિપપ્રચ્છુઃ પુરોગા મન્ત્રિણસ્ તથા । પ્રલયોલ્લાસસન્ત્રસ્તં માર્કાણ્ડેયમ્ ઇવામરાઃ
પછી મુખ્ય મંત્રીઓએ પણ તેને પ્રશ્ન કર્યો, જેમ દેવતાઓએ પ્રલયના ભયથી ડરાયેલા માર્કંડેયને પૂછ્યો હતો.
ત્વયીત્થં સંસ્થિતે દેવ વયમ્ અત્યન્તમ્ આકુલાઃ । અભેદ્યમ્ અપિ ભિન્દન્તિ નિર્નિમિત્તભ્રમા મનઃ
હે દેવ, તમને આવી સ્થિતિમાં જોઈને અમને ખૂબ જ દુઃખ થાય છે; કારણ વગરના ભ્રમથી, મજબૂત મન પણ તૂટી જાય છે.
આપાતરમણીયેષુ પર્યન્તવિરસેષુ ચ । ભોગેષ્વ્ ઇવ વિકલ્પેષુ કેષુ તે લુઠિતં મનઃ
શરૂઆતમાં આનંદદાયક પણ અંતે નિરસ બની જતાં સુખોમાં અને વિખૂટા આનંદોમાં, તમારું મન ક્યાં ભટકી ગયું છે?
સતતોદારવૃત્તાસુ કથાસુ પરિશીલિતમ્ । મનસ્ તે નિર્મલં કસ્માત્ સમ્ભ્રમેષુ નિમજ્જતિ
સદાય ઉદાર વાતોમાં રત અને શુદ્ધ થયેલું તમારું મન, હવે શા માટે ગભરાટમાં ડૂબી રહ્યું છે?
તુચ્છાલમ્બનમ્ આલૂનવિશીર્ણં લોકવૃત્તિષુ । મનો મોહમ્ ઉપાદત્તે ન મહત્ત્વવિજૃમ્ભિતમ્
જ્યારે મન નકામા અને તૂટી ગયેલા આધાર પર વિશ્વના વ્યવહારમાં અટવાઈ જાય છે, ત્યારે તે મોહમાં ફસાઈ જાય છે; એ મહાનતામાં ફેલાતું નથી.
સાતત્યેન હિ યૈવાસ્ય મનસો વૃત્તિર્ ઉત્થિતા । શરીરમદમત્તાસુ તામ્ એવાનુવિધાવતિ
જે મનની જે પ્રવૃત્તિ સતત ઊભી રહે છે, શરીર પણ અભિમાનથી મસ્ત થઈને એ જ દિશામાં ચાલે છે.
અતુચ્છાલમ્બનં શુદ્ધં પ્રબુદ્ધં ગુણહારિ ચ । તવાપિ હિ મનશ્ ચિત્રમ્ આલૂનમ્ ઇવ લક્ષ્યતે
તમારું મન પણ ખરેખર અદભુત લાગે છે—કોઈ તુચ્છ આધાર વિના, શુદ્ધ, જાગૃત અને સુંદર ગુણોથી ભરપૂર.
અનભ્યસ્તવિવેકં હિ દેશકાલવશાનુગમ્ । મન્ત્રૌષધવશં યાતિ મનો નોદારવૃત્તિમત્
જે મનમાં યોગ્ય વિવેકનો અભ્યાસ નથી, તે સ્થાન અને સમયના પ્રભાવમાં આવી જાય છે અને મંત્ર કે ઔષધિની અસરમાં ફસાઈ જાય છે; પણ ઉન્નત પ્રવૃત્તિ ધરાવતું મન એમ નથી થતું.
નિત્યમ્ આત્તવિવેકસ્ય કથમ્ આલૂનશીર્ણતા । દુનોતિ વિતતં ચેતો વાત્યેવ વિબુધાચલમ્
જેમાં સદા વિવેક રહે છે, તેમાં કદી કોઈ દોષ કે ખોટ કેવી રીતે આવી શકે? જેમ પર્વતને પવન હલાવી શકતો નથી, તેમ વિશાળ મન પણ કદી ડગતું નથી.
ઇતિ જાતાસુ ગીર્ષ્વ્ અસ્ય ભૂપતેઃ કાન્તિર્ આનનમ્ । ભૂષયામ્ આસ શીતાંશું માસાન્ત ઇવ પૂર્ણતા
આ શબ્દો ઉચ્ચારાયા ત્યારે રાજાના ચહેરા પર એવી કાંતિ છવાઈ ગઈ, જાણે મહિનાના અંતે પૂર્ણ ચાંદનીથી ચાંદ શોભાયમાન થાય છે.