સારસારવસંરમ્ભરણત્કમલકાનનઃ । તમાલપટલાનીલગિરિગ્રામકકુણ્ડલઃ
સારસ અને ક્રાંસના કલરવથી ગૂંજતો, ખીલેલા કમળના વનોથી ભરેલો, અને ઘેરા તમાળ વૃક્ષો તથા નીલા પર્વતગામોથી ઘેરાયેલો એવો તે પ્રદેશ હતો.
વિચિત્રવિહગવ્યૂહવિરાવાહિતકાકલિઃ । નદીપરિસરોન્નિદ્રપારિભદ્રદ્રુમારુણઃ
વિચિત્ર પક્ષીઓના ટોળાંઓના મીઠા રવથી ગૂંજતો, અને નદીકાંઠે ઊંઘતા પારીભદ્ર વૃક્ષોના લાલિમાથી રંગાયેલો એવો તે પ્રદેશ હતો.
ગાયત્કલમકેદારદારિકાહૂતમન્મથઃ । પુષ્પસ્થલવલદ્વાતવ્યાધૂતકુસુમામ્બુદઃ
જ્યાં બાજરા ખેતરમાં ગાતી છોકરીઓના મધુર સ્વરે કામદેવ પણ આકર્ષાય, અને ફૂલો ભરેલા મેદાનોમાંથી ઉડતો પવન ફૂલોના વાદળોને વિખેરી દેતો હતો.
દરીગૃહવિનિષ્ક્રાન્તસિદ્ધચારણવન્દિતઃ । સ્વર્ગાદ્ ઇવ સમાહૂય લાવણ્યમ્ અભિનિર્મિતઃ
જ્યારે સિદ્ધ અને દેવમનુષ્યો પોતાના ઘરોમાંથી બહાર આવીને વંદન કરે છે, ત્યારે એવું લાગે છે કે જાણે સ્વર્ગમાંથી સૌંદર્યને બોલાવીને અહીં ઊભું કરાયું હોય.
ગાયત્કિન્નરપર્યન્તકદલીષણ્ડમણ્ડિતઃ । મન્દાનિલબલોદ્ધૂતપુષ્પોપવનપાણ્ડુરઃ
કિનર દંપતિઓ કિનારાઓએ ગીત ગાય છે અને કેળાના વનોથી શોભાયમાન છે, હળવા પવનથી ફૂલોના બગીચા હલકાં સફેદ દેખાય છે.
તત્રાસ્તિ લવણો નામ રાજા પરમધાર્મિકઃ । હરિશ્ચન્દ્રકુલોદ્ભૂતો ભૂમાવ્ ઇવ દિવાકરઃ
ત્યાં લવણ નામે એક રાજા છે, જે અત્યંત ધર્મપરાયણ છે, હરિશ્ચંદ્રના વંશમાં જન્મેલો છે અને પૃથ્વી પર સૂર્યની જેમ તેજસ્વી છે.
યદ્યશઃકુસુમોત્તંસપાણ્ડુરસ્કન્ધમણ્ડલાઃ । તત્ર શૈલા વિરાજન્તે હરાઃ પ્રોદ્ધૂલિતા ઇવ
ત્યાં પર્વતો એવા દેખાય છે કે જાણે રાજાની યશકથા રૂપી ફૂલોની વણ્ડલીઓ તેમના ખભા પર શોભે છે, અને હરા પર્વતો હલનચલનથી શણગારી ઉઠ્યા હોય તેમ લાગે છે.
કૃપાણશકલોત્કૃત્તનિશ્શેષારાતિમણ્ડલાત્ । અરાતિલોકઃ પ્રાપ્નોતિ યદનુસ્મરણાજ્ જ્વરમ્
જેના બધા દુશ્મનોને તણખલાં જેવું કાપી નાશ કરી દેવામાં આવ્યા હોય, એવા માણસની યાદ માત્રથી પણ દુશ્મન ન હોય એવા લોકો પણ ભયથી તાપ પામી જાય છે.
યસ્યોદારસમારમ્ભમ્ આર્યલોકાનુપાલનમ્ । ચરિતં સંસ્મરિષ્યન્તિ હરેર્ ઇવ ચિરં જનાઃ
જેના કાર્યો ઉદાર હોય અને જે સારા લોકોની રક્ષા કરે છે, એવા માણસના સારા કામોને લોકો લાંબા સમય સુધી યાદ રાખે છે, જેમ ભગવાન હરિના કાર્યોને લોકો યાદ રાખે છે.
યસ્યાપ્સરોભિર્ અદ્રીન્દ્રમૂર્ધસ્વ્ અમરસદ્મસુ । વિકાસિપુલકોલ્લાસં ગીયન્તે ગુણગીતયઃ
દેવલોકમાં, દેવતાઓના પર્વતોની ચોટી પર, અપ્સરાઓ આનંદથી ફૂલી ઉઠી, એવા માણસના ગુણગાન ગાય છે.
યસ્ય સ્વસ્સુન્દરીગીતા લોકપાલચિરશ્રુતાઃ । વિરિઞ્ચહંસૈર્ ધ્વન્યન્તે સ્વાભ્યાસાદ્ ગુણગીતયઃ
જેના પોતાના સુંદર સ્ત્રીઓના ગીતો લોકપાલો સુધી પ્રસિદ્ધ છે, એવા ગુણગાન બ્રહ્માજીના હંસ પણ વારંવાર ગાય છે.
સ્વપ્નેષ્વ્ અપિ ન સામાન્યા યસ્યોદારચમત્કૃતેઃ । રામ દૃષ્ટાશ્ શ્રુતા વાપિ દૈન્યદોષમરીચયઃ
હે રામ, જેના ઉદાર અને અદ્ભુત ગુણો છે, એવા માણસમાં દુઃખના લેશમાત્ર પણ દાગ, સપનામાં પણ દેખાતા કે સાંભળાતા નથી.
જિહ્મતાં યો ન જાનાતિ ન દૃષ્ટા યેન ગૃધ્નુતા । ઉદારતા યેન ધૃતા બ્રહ્મણેવાક્ષમાલિકા
જેને ક્યારેય વાંકાપણું કે લાલચ ખબર જ નથી, અને જેના ઉદારપણે કદી ડગમગાટ નથી, એનું ઉદાર મન બ્રહ્માજીના જપમાળાની જેમ અડગ રહે છે.
દિનાષ્ટભાગ આકાશ આગતે દિવસાધિપે । કદાચિત્ સ સભાસ્થાને સિંહાસનગતો ઽભવત્
જ્યારે દિવસના આઠમા ભાગે સૂર્યદેવ આવે છે, ત્યારે ક્યારેક એ સભામાં સિંહાસન પર બેસેલો જોવા મળે છે.
સુખોપવિષ્ટે તત્રાસ્મિન્ રાજનીન્દાવ્ ઇવામ્બરે । પ્રવિશન્તીષુ સામન્તસેનાસુ ચ સસમ્ભ્રમમ્
જ્યારે એ આરામથી બેઠો હોય છે, એ સમયે આકાશમાં તારાઓ વચ્ચે ચાંદની જેમ, રાજાના વફાદાર સૈનિકો ઉત્સાહપૂર્વક સભામાં પ્રવેશ કરે છે.
ગાયન્તીષ્વ્ અથ કાન્તાસુ સૂપવિષ્ટેષુ રાજસુ । મનોહરતિ સાહ્લાદે વીણાવંશકલારવે
પ્રિય સ્ત્રીઓ ગીત ગાઈ રહી હતી અને રાજાઓ આરામથી બેઠા હતા ત્યારે, વીણા અને વાંસળીના મીઠા અને આનંદદાયક સ્વરે સૌનું મન મોહી લયું હતું.
ચારુચામરહસ્તાસુ સવિલાસાસુ રાજનિ । દેવાસુરગુરુપ્રખ્યે વિશ્રાન્તે મન્ત્રિમણ્ડલે
મહારાણીઓ મનોહર રીતે ચામર પંખા લહેરાવી રહી હતી અને દેવ અને દાનવોના ગુરુ સમાન મંત્રીમંડળ પાસે આરામથી બેઠો હતો.
પ્રસ્તુતેષુ પ્રકૃષ્ટેષુ રાજકાર્યેષુ મન્ત્રિભિઃ । પ્રોક્તાસુ દેશવાર્તાસુ નિપુણૈશ્ ચારતન્ત્રિભિઃ
મંત્રીઓ રાજકાજની અગત્યની વાતો કુશળતાપૂર્વક ચર્ચી રહ્યા હતા અને ચતુર ગુપ્તચરો અલગ-અલગ પ્રદેશોની ખબર આપી રહ્યા હતા.
ઇતિહાસમયે પુણ્યે વાચ્યમાને ચ પુસ્તકે । પઠત્સુ ચ સ્તુતીઃ પુણ્યાઃ પુરઃપ્રહ્વેષુ વન્દિષુ
પવિત્ર ઇતિહાસો વાંચવાનો શુભ સમય આવ્યો ત્યારે, પવિત્ર ગ્રંથો વાંચવામાં આવી રહ્યા હતા અને વંદકો રાજા સામે નમ્રતાપૂર્વક પવિત્ર સ્તુતિઓ ગાઈ રહ્યા હતા.
સભાં વિવેશ સાટોપઃ કશ્ચિત્ તામ્ ઐન્દ્રજાલિકઃ । વર્ષણાહિતસંરમ્ભો વસુધામ્ ઇવ વારિદઃ
પછી એક જાદૂગર ગર્વભેર સભામાં પ્રવેશ્યો, જેમ વાદળ જમીન પર વરસાદ વરસાવા ઉત્સુક હોય તેમ.
સ નનામ મહીપાલં શિખરોદારકન્ધરમ્ । પાદોપાન્તગતઃ કાન્તં શૈલં ફલતરુર્ યથા
એ જાદૂગર રાજાને નમસ્કાર કર્યો, જેમ ઊંચા શિખરવાળા પર્વત પાસે ફળથી ભરેલો વૃક્ષ ઊભો હોય તેમ, તે રાજાના ચરણ પાસે નમ્યો.
સચ્છાયસ્યોન્નતાંસસ્ય ફલિનઃ પુષ્પધારિણઃ । સંવિવેશ પુરો રાજ્ઞસ્ તરોર્ અગ્રે કપિર્ યથા
છાંયાવાળું, ઊંચા ડાળીઓ અને ફૂલ-ફળથી ભરેલું વૃક્ષ હોય અને તેના આગળ વાંદરું આવે તેમ, એ જાદૂગર રાજાના આગળ આવીને ઊભો રહ્યો.
ચપલો લમ્પટો ઽર્થાનાં સામોદસુખમારુતમ્ । ઉવાચોત્કન્ધરં ભૂપં સ પદ્મમ્ ઇવ ષટ્પદઃ
લાલચુ અને ચંચળ એ જાદૂગર ઇનામની આશામાં આનંદભરી હવા જેવી મીઠી વાતોથી, ઊંચા ગળાવાળા રાજાને, જેમ મધમાખી કમળને સંબોધે તેમ, સંબોધી બોલ્યો.
વિલોકય વિભો તાવદ્ એકામ્ ઇહ ખરોલિકામ્ । પીઠસ્થ એવ સાશ્ચર્યાં વ્યોમ્નશ્ ચન્દ્ર ઇવાવનિમ્
હે પ્રભુ, હવે અહીં એક જ પાંસો જોઈ લો, જે પાટ પર પડ્યો છે છતાં પણ અદ્ભુત લાગે છે, જાણે આકાશમાંથી ચાંદ્રમા જમીન પર પડ્યો હોય તેવી.
ઇત્ય્ ઉક્ત્વા ભ્રમિતા તેન પિઞ્છિકા ભ્રમદાયિની । નાનાવિરચનાબીજં માયેવ પરમાત્મના
આવું કહીને, તેણે પાંસો ફેરવતી લાકડી ફરીવી, જાણે પરમાત્માએ માયા જેવી અનેક રચનાઓનું બીજ ફેરવીને ફેલાવ્યું હોય.
તાં દદર્શ મહીપાલસ્ તેજોરેખાવિરાજિતામ્ । શક્રસ્ સુરવિમાનસ્થસ્ સ્વકાર્મુકલતામ્ ઇવ
રાજાએ તેને જોયું, જે પ્રકાશની રેખાથી ઝગમગતું હતું, જાણે ઇન્દ્ર પોતાનાં દેવવિમાનમાં ઊભો રહી પોતાનો ધનુષ્ય પકડીને તેજ પાથરે છે.
સભાં સૈન્ધવસામન્તો વિવેશાસ્મિન્ ક્ષણે તદા । તારાપતિકરાકીર્ણાં વ્યોમવીથીમ્ ઇવામ્બુદઃ
એ જ ક્ષણે, રાજા પોતાના સિંધુ દેશનાં વંશજોને લઈને સભામાં પ્રવેશ્યા, જાણે વાદળ તારાઓ અને ગ્રહોથી ભરેલી આકાશગંગામાં પ્રવેશે.
તં ચૈવાનુજગામાશ્વશ્ શસ્યઃ પરમવેગવાન્ । દેવલોકોન્મુખસ્ ત્વ્ અબ્ધેશ્ શક્રમ્ ઉચ્ચૈશ્શ્રવા ઇવ
એ તેજસ્વી અને ઝડપી ઘોડો પણ તેને એટલી જ ઝડપથી પછડતો ગયો, જાણે દેવલોકમાં જવાનું મન હોય, જેમ ઉચ્ચૈઃશ્રવાસે ઇન્દ્રને અનુસરે છે.
સ તમ્ અશ્વમ્ ઉપાદાય પાર્થિવં સમુવાચ હ । સોચ્ચૈશ્શ્રવા ઇવ ક્ષીરસાગરો મરુતાં પતિમ્
પછી તેણે એ ઘોડો લઈને રાજાને કહ્યું, જેમ દુધના દરિયાએ ઉચ્ચૈઃશ્રવાસ સાથે પવનના રાજા ઇન્દ્રને સંબોધે.
ઇદમ્ ઉચ્ચૈશ્શ્રવઃપ્રખ્યં હયરત્નં મહીપતે । જવે જયનશીલે તુ મૂર્તિમાન્ ઇવ મારુતઃ
હે રાજા, આ ઉચ્ચૈઃશ્રવાસ જેવો ઘોડાની ખજાનામાં શ્રેષ્ઠ છે, ઝડપ અને વિજયમાં તો જાણે પવન પોતે જ રૂપ લઈને આવ્યો હોય.