વ્યામોહસમ્ભ્રમાનર્થદેશકાલગમાગમાઃ । ચેતસઃ પ્રભવન્ત્ય્ એતે પાદપાદ્ ઇવ પલ્લવાઃ
મૂર્છા, ગભરાટ અને વસ્તુઓ, સ્થળો અને સમયનું આવવું-જવું—આ બધું મનમાંથી જ ઊભરે છે, જેમ વૃક્ષની ડાળીઓમાંથી પાંદડા ફૂટે છે.
જલમ્ એવ યથામ્ભોધિર્ ઔષ્ણ્યમ્ એવ યથાનલઃ । તથા વિવિધસંરમ્ભસ્ સંસારશ્ ચિત્તમ્ એવ હિ
જેમ પાણી જ સમુદ્ર છે અને તાપ જ અગ્નિ છે, તેમ આ જગતની અનેકવિધ પ્રવૃત્તિ પણ મન જ છે.
સકર્તૃકર્મકરણં યદ્ ઇદં ચેત્યમ્ આતતમ્ । દ્રષ્ટૃદર્શનદૃશ્યાઢ્યં તત્ સર્વં ચિત્તમ્ એવ વઃ
અહીં જે કંઈ દેખાય છે—કર્તા, કર્મ, સાધન અને જાણવાની આખી જગત, જેમાં જોનાર, જોવું અને જોવાતું બધું ભરેલું છે—એ બધું તમારું મન જ છે.
ચિત્તં જગન્તિ ભુવનાનિ વનાન્તરાણિ સંલક્ષ્યતે સ્વયમ્ ઉપાગતમ્ આત્મભેદૈઃ । કેયૂરમૌલિકટકૈસ્ તદતત્સ્વરૂપં ત્યક્તૈકકાઞ્ચનધિયેવ જનેન હેમ
મન જ પોતે જગત, લોક અને વનો રૂપે દેખાય છે; એ પોતે અનેક સ્વરૂપે પ્રગટ થાય છે, જેમ એક સોનું કયૂર, મુગટ અને કડાં રૂપે દેખાય છે, જ્યારે માણસો એમાં એક સોનાની ભાવના ભૂલી જાય છે.
અત્ર તે શૃણુ વક્ષ્યામિ વૃત્તાન્તમ્ ઇમમ્ અદ્ભુતમ્ । જાગતીહેન્દ્રજાલશ્રીશ્ ચિત્તાયત્તા સ્થિતા યથા
હવે હું તને એક અદ્ભુત વાર્તા કહું છું, જે બતાવે છે કે જગતની માયાની મહિમા સંપૂર્ણપણે મન પર આધાર રાખે છે.
અસ્ત્ય્ અસ્મિન્ વસુધાપીઠે નાનાનગવનાકુલઃ । ઉત્તરાઃ પાણ્ડવા નામ સ્ફીતો જનપદો મહાન્
આ ધરતી પર અનેક શહેરો અને જંગલો વડે ભરપૂર, ઉત્તરના પાંડવો નામે જાણીતું, એક વિશાળ અને સમૃદ્ધ પ્રદેશ છે.
નીરન્ધ્રનવજમ્બીરવનવિશ્રાન્તતાપસઃ । વિદ્યાધરીકૃતલતાદોલોપવનપત્તનઃ
ત્યાં તપસ્વીઓ તાજા જંબીરાના સતત વનમાળાઓમાં વસે છે, અને દેવકન્યાઓએ લતાથી બનાવેલી ઝૂલાઓથી ઉદ્યાનો અને નગરો શોભાયમાન છે.
વાતોદ્ધૂતાબ્જકિઞ્જલ્કપુઞ્જપિઞ્જરપર્વતઃ । લસત્કુસુમસમ્ભારવનમાલાવતંસકઃ
ત્યાંના પર્વતો પવનથી ઉડેલા કમળના પરાગના ગૂંચથી સુવર્ણવર્ણ છે, અને વનો તેજસ્વી ફૂલોની માળાઓથી શણગારેલા છે.
કરઞ્જમઞ્જરીકુઞ્જગુપ્તપર્યન્તજઙ્ગલઃ । ખર્જૂરાન્તરિતગ્રામઘુઙ્ઘુમધ્વનિતામ્બરઃ
કરંજના ગુલમાળાઓથી જંગલના કિનારા છુપાયેલા છે, અને ખજુરના વૃક્ષોમાં છુપાયેલા ગામડાંઓના ઘૂઘૂ ઘંટના અવાજથી આકાશ ગૂંજાય છે.
પાકપિઙ્ગમિલચ્છ્રેણિશાલિકેદારપિઙ્ગલઃ । નીલકણ્ઠરવોદ્દામવનમણ્ડલમણ્ડિતઃ
પાકતા ધાનના ખેતરો, સોનલાં બાજરા અને ઘઉંની પાંખીઓથી શોભતો, નિલકંઠના ટોળાંઓથી રમણિય અને ઘન વનમાળાથી સજ્જ એવો તે પ્રદેશ હતો.
સારસારવસંરમ્ભરણત્કમલકાનનઃ । તમાલપટલાનીલગિરિગ્રામકકુણ્ડલઃ
સારસ અને ક્રાંસના કલરવથી ગૂંજતો, ખીલેલા કમળના વનોથી ભરેલો, અને ઘેરા તમાળ વૃક્ષો તથા નીલા પર્વતગામોથી ઘેરાયેલો એવો તે પ્રદેશ હતો.
વિચિત્રવિહગવ્યૂહવિરાવાહિતકાકલિઃ । નદીપરિસરોન્નિદ્રપારિભદ્રદ્રુમારુણઃ
વિચિત્ર પક્ષીઓના ટોળાંઓના મીઠા રવથી ગૂંજતો, અને નદીકાંઠે ઊંઘતા પારીભદ્ર વૃક્ષોના લાલિમાથી રંગાયેલો એવો તે પ્રદેશ હતો.
ગાયત્કલમકેદારદારિકાહૂતમન્મથઃ । પુષ્પસ્થલવલદ્વાતવ્યાધૂતકુસુમામ્બુદઃ
જ્યાં બાજરા ખેતરમાં ગાતી છોકરીઓના મધુર સ્વરે કામદેવ પણ આકર્ષાય, અને ફૂલો ભરેલા મેદાનોમાંથી ઉડતો પવન ફૂલોના વાદળોને વિખેરી દેતો હતો.
દરીગૃહવિનિષ્ક્રાન્તસિદ્ધચારણવન્દિતઃ । સ્વર્ગાદ્ ઇવ સમાહૂય લાવણ્યમ્ અભિનિર્મિતઃ
જ્યારે સિદ્ધ અને દેવમનુષ્યો પોતાના ઘરોમાંથી બહાર આવીને વંદન કરે છે, ત્યારે એવું લાગે છે કે જાણે સ્વર્ગમાંથી સૌંદર્યને બોલાવીને અહીં ઊભું કરાયું હોય.
ગાયત્કિન્નરપર્યન્તકદલીષણ્ડમણ્ડિતઃ । મન્દાનિલબલોદ્ધૂતપુષ્પોપવનપાણ્ડુરઃ
કિનર દંપતિઓ કિનારાઓએ ગીત ગાય છે અને કેળાના વનોથી શોભાયમાન છે, હળવા પવનથી ફૂલોના બગીચા હલકાં સફેદ દેખાય છે.
તત્રાસ્તિ લવણો નામ રાજા પરમધાર્મિકઃ । હરિશ્ચન્દ્રકુલોદ્ભૂતો ભૂમાવ્ ઇવ દિવાકરઃ
ત્યાં લવણ નામે એક રાજા છે, જે અત્યંત ધર્મપરાયણ છે, હરિશ્ચંદ્રના વંશમાં જન્મેલો છે અને પૃથ્વી પર સૂર્યની જેમ તેજસ્વી છે.
યદ્યશઃકુસુમોત્તંસપાણ્ડુરસ્કન્ધમણ્ડલાઃ । તત્ર શૈલા વિરાજન્તે હરાઃ પ્રોદ્ધૂલિતા ઇવ
ત્યાં પર્વતો એવા દેખાય છે કે જાણે રાજાની યશકથા રૂપી ફૂલોની વણ્ડલીઓ તેમના ખભા પર શોભે છે, અને હરા પર્વતો હલનચલનથી શણગારી ઉઠ્યા હોય તેમ લાગે છે.
કૃપાણશકલોત્કૃત્તનિશ્શેષારાતિમણ્ડલાત્ । અરાતિલોકઃ પ્રાપ્નોતિ યદનુસ્મરણાજ્ જ્વરમ્
જેના બધા દુશ્મનોને તણખલાં જેવું કાપી નાશ કરી દેવામાં આવ્યા હોય, એવા માણસની યાદ માત્રથી પણ દુશ્મન ન હોય એવા લોકો પણ ભયથી તાપ પામી જાય છે.
યસ્યોદારસમારમ્ભમ્ આર્યલોકાનુપાલનમ્ । ચરિતં સંસ્મરિષ્યન્તિ હરેર્ ઇવ ચિરં જનાઃ
જેના કાર્યો ઉદાર હોય અને જે સારા લોકોની રક્ષા કરે છે, એવા માણસના સારા કામોને લોકો લાંબા સમય સુધી યાદ રાખે છે, જેમ ભગવાન હરિના કાર્યોને લોકો યાદ રાખે છે.
યસ્યાપ્સરોભિર્ અદ્રીન્દ્રમૂર્ધસ્વ્ અમરસદ્મસુ । વિકાસિપુલકોલ્લાસં ગીયન્તે ગુણગીતયઃ
દેવલોકમાં, દેવતાઓના પર્વતોની ચોટી પર, અપ્સરાઓ આનંદથી ફૂલી ઉઠી, એવા માણસના ગુણગાન ગાય છે.
યસ્ય સ્વસ્સુન્દરીગીતા લોકપાલચિરશ્રુતાઃ । વિરિઞ્ચહંસૈર્ ધ્વન્યન્તે સ્વાભ્યાસાદ્ ગુણગીતયઃ
જેના પોતાના સુંદર સ્ત્રીઓના ગીતો લોકપાલો સુધી પ્રસિદ્ધ છે, એવા ગુણગાન બ્રહ્માજીના હંસ પણ વારંવાર ગાય છે.
સ્વપ્નેષ્વ્ અપિ ન સામાન્યા યસ્યોદારચમત્કૃતેઃ । રામ દૃષ્ટાશ્ શ્રુતા વાપિ દૈન્યદોષમરીચયઃ
હે રામ, જેના ઉદાર અને અદ્ભુત ગુણો છે, એવા માણસમાં દુઃખના લેશમાત્ર પણ દાગ, સપનામાં પણ દેખાતા કે સાંભળાતા નથી.
જિહ્મતાં યો ન જાનાતિ ન દૃષ્ટા યેન ગૃધ્નુતા । ઉદારતા યેન ધૃતા બ્રહ્મણેવાક્ષમાલિકા
જેને ક્યારેય વાંકાપણું કે લાલચ ખબર જ નથી, અને જેના ઉદારપણે કદી ડગમગાટ નથી, એનું ઉદાર મન બ્રહ્માજીના જપમાળાની જેમ અડગ રહે છે.
દિનાષ્ટભાગ આકાશ આગતે દિવસાધિપે । કદાચિત્ સ સભાસ્થાને સિંહાસનગતો ઽભવત્
જ્યારે દિવસના આઠમા ભાગે સૂર્યદેવ આવે છે, ત્યારે ક્યારેક એ સભામાં સિંહાસન પર બેસેલો જોવા મળે છે.
સુખોપવિષ્ટે તત્રાસ્મિન્ રાજનીન્દાવ્ ઇવામ્બરે । પ્રવિશન્તીષુ સામન્તસેનાસુ ચ સસમ્ભ્રમમ્
જ્યારે એ આરામથી બેઠો હોય છે, એ સમયે આકાશમાં તારાઓ વચ્ચે ચાંદની જેમ, રાજાના વફાદાર સૈનિકો ઉત્સાહપૂર્વક સભામાં પ્રવેશ કરે છે.
ગાયન્તીષ્વ્ અથ કાન્તાસુ સૂપવિષ્ટેષુ રાજસુ । મનોહરતિ સાહ્લાદે વીણાવંશકલારવે
પ્રિય સ્ત્રીઓ ગીત ગાઈ રહી હતી અને રાજાઓ આરામથી બેઠા હતા ત્યારે, વીણા અને વાંસળીના મીઠા અને આનંદદાયક સ્વરે સૌનું મન મોહી લયું હતું.
ચારુચામરહસ્તાસુ સવિલાસાસુ રાજનિ । દેવાસુરગુરુપ્રખ્યે વિશ્રાન્તે મન્ત્રિમણ્ડલે
મહારાણીઓ મનોહર રીતે ચામર પંખા લહેરાવી રહી હતી અને દેવ અને દાનવોના ગુરુ સમાન મંત્રીમંડળ પાસે આરામથી બેઠો હતો.
પ્રસ્તુતેષુ પ્રકૃષ્ટેષુ રાજકાર્યેષુ મન્ત્રિભિઃ । પ્રોક્તાસુ દેશવાર્તાસુ નિપુણૈશ્ ચારતન્ત્રિભિઃ
મંત્રીઓ રાજકાજની અગત્યની વાતો કુશળતાપૂર્વક ચર્ચી રહ્યા હતા અને ચતુર ગુપ્તચરો અલગ-અલગ પ્રદેશોની ખબર આપી રહ્યા હતા.
ઇતિહાસમયે પુણ્યે વાચ્યમાને ચ પુસ્તકે । પઠત્સુ ચ સ્તુતીઃ પુણ્યાઃ પુરઃપ્રહ્વેષુ વન્દિષુ
પવિત્ર ઇતિહાસો વાંચવાનો શુભ સમય આવ્યો ત્યારે, પવિત્ર ગ્રંથો વાંચવામાં આવી રહ્યા હતા અને વંદકો રાજા સામે નમ્રતાપૂર્વક પવિત્ર સ્તુતિઓ ગાઈ રહ્યા હતા.
સભાં વિવેશ સાટોપઃ કશ્ચિત્ તામ્ ઐન્દ્રજાલિકઃ । વર્ષણાહિતસંરમ્ભો વસુધામ્ ઇવ વારિદઃ
પછી એક જાદૂગર ગર્વભેર સભામાં પ્રવેશ્યો, જેમ વાદળ જમીન પર વરસાદ વરસાવા ઉત્સુક હોય તેમ.