દેશકાલક્રિયાદ્રવ્યશક્તિપર્યાકુલીકૃતમ્ । ભાવાદ્ ભાવાન્તરં યાતિ લોલત્વાન્ નટવન્ મનઃ
મન જગ્યા, સમય, ક્રિયા, વસ્તુ અને શક્તિથી ઘેરાયેલું છે; એની ચંચળતા કારણે, એ એક સ્થિતિમાંથી બીજી સ્થિતિમાં, નટ જેવું, ફેરફાર કરે છે.
સદ્ અસત્તાં નયત્ય્ આશુ સત્તાં ચાસન્ નયત્ય્ અલમ્ । તાદૃશાન્ય્ એવ ચાદત્તે સુખદુઃખાનિ ભાવિતમ્
મન ઝડપથી જે છે તેને નહોતું કરી દે છે અને જે નહોતું તેને છે બનાવી દે છે; અને જે સુખ-દુઃખ મનમાં કલ્પે છે, એ જ અનુભવે છે.
યથાનિશ્ચયમ્ આદત્તે યથૈવ ચપલં મનઃ । હસ્તપાદાદિસઙ્ઘાતસ્ તથા પ્રયતતે સદા
જેમ મન પોતાની અનિશ્ચિતતા પ્રમાણે વસ્તુઓને પકડે છે, તેમ હાથ, પગ અને બીજા અંગો પણ હંમેશા એ પ્રમાણે જ કાર્ય કરે છે.
તતસ્ સૈવ ક્રિયા ચિત્તસમીહિતમ્ અલં ફલમ્ । ક્ષણાત્ પ્રયચ્છતિ લતા કાલે સિક્તેવ તાદૃશમ્
પછી મન જેવું ઈચ્છે છે એ પ્રમાણે કરેલી ક્રિયા તરત જ ફળ આપે છે, જેમ કે વેલને યોગ્ય સમયે પાણી આપીએ તો એ ફળ આપે છે.
ચિત્રાં ક્રીડનકશ્રેણીં યથા પઙ્કાદ્ ગૃહે શિશુઃ । કરોત્ય્ એવં મનો રામ વિકલ્પાત્ કુરુતે જગત્
રામા, જેમ બાળક ઘરમાં માટીથી色色ના રમકડાં બનાવે છે, એમ મન કલ્પના દ્વારા આખું જગત ઊભું કરે છે.
મનશ્શિશુજનક્રીડામૃદૂદ્ગારલવેષ્વ્ અતઃ । કિમ્ એકં તત્પદાર્થેષુ રૂપં જગતિ કલ્પ્યતે
મનને તો બાળકોની રમતમાં, એમના માટી અને બોલચાલમાં આનંદ આવે છે, તો પછી જગતમાં એક જ વસ્તુને સાચું સ્વરૂપ કેમ માનવું?
કરોત્ય્ ઋતુકરઃ કાલો યથા રૂપાન્યતાં તરોઃ । ચિત્તમ્ એવં પદાર્થાનાં તેષામ્ એવાન્યતામ્ ઇહ
જેમ ઋતુ બદલાય ત્યારે વૃક્ષના રૂપ બદલાય છે, એમ અહીં બધાં પદાર્થોના રૂપ બદલાવ માટે મન જ જવાબદાર છે.
મનોરથે તથા સ્વપ્ને સઙ્કલ્પકલનાસુ ચ । ગોષ્પદં યોજનવ્યૂહસ્ સ્વાસુ લીલાસુ ચેતસઃ
કલ્પના, સપના અને મનની કલ્પિત રચનાઓમાં, મન પોતાની રમતમાં ગાયના ખુરના નિશાન જેટલા નાના તળાવમાં યોજન જેટલું મોટું જગ્યા ઊભું કરી શકે છે.
કલ્પં ક્ષણીકરોત્ય્ એતત્ ક્ષણં નયતિ કલ્પતામ્ । મનસ્ તદાયત્તમ્ અતો દેશકાલક્રમં વિદુઃ
આ મન કદીક યુગને પળમાં ફેરવી દે છે, તો કદીક પળને યુગ જેટલું લંબાવી દે છે; એટલે જ જાણનારા કહે છે કે સ્થાન અને સમયની ક્રમબદ્ધતા મન પર આધાર રાખે છે.
તીવ્રમન્દત્વસંવેગાદ્ બહુત્વાલ્પત્વભેદતઃ । વિલમ્બતે ન ચ ચિરં ન ચ ચિત્તમ્ અશક્તિતઃ
પ્રયત્નની તીવ્રતા કે ધીમી ગતિ અને વધુ કે ઓછા ભેદથી મન ક્યારેક અટકી જાય છે, પણ એ લાંબા સમય માટે નથી અને શક્તિના અભાવે પણ નથી.
વ્યામોહસમ્ભ્રમાનર્થદેશકાલગમાગમાઃ । ચેતસઃ પ્રભવન્ત્ય્ એતે પાદપાદ્ ઇવ પલ્લવાઃ
મૂર્છા, ગભરાટ અને વસ્તુઓ, સ્થળો અને સમયનું આવવું-જવું—આ બધું મનમાંથી જ ઊભરે છે, જેમ વૃક્ષની ડાળીઓમાંથી પાંદડા ફૂટે છે.
જલમ્ એવ યથામ્ભોધિર્ ઔષ્ણ્યમ્ એવ યથાનલઃ । તથા વિવિધસંરમ્ભસ્ સંસારશ્ ચિત્તમ્ એવ હિ
જેમ પાણી જ સમુદ્ર છે અને તાપ જ અગ્નિ છે, તેમ આ જગતની અનેકવિધ પ્રવૃત્તિ પણ મન જ છે.
સકર્તૃકર્મકરણં યદ્ ઇદં ચેત્યમ્ આતતમ્ । દ્રષ્ટૃદર્શનદૃશ્યાઢ્યં તત્ સર્વં ચિત્તમ્ એવ વઃ
અહીં જે કંઈ દેખાય છે—કર્તા, કર્મ, સાધન અને જાણવાની આખી જગત, જેમાં જોનાર, જોવું અને જોવાતું બધું ભરેલું છે—એ બધું તમારું મન જ છે.
ચિત્તં જગન્તિ ભુવનાનિ વનાન્તરાણિ સંલક્ષ્યતે સ્વયમ્ ઉપાગતમ્ આત્મભેદૈઃ । કેયૂરમૌલિકટકૈસ્ તદતત્સ્વરૂપં ત્યક્તૈકકાઞ્ચનધિયેવ જનેન હેમ
મન જ પોતે જગત, લોક અને વનો રૂપે દેખાય છે; એ પોતે અનેક સ્વરૂપે પ્રગટ થાય છે, જેમ એક સોનું કયૂર, મુગટ અને કડાં રૂપે દેખાય છે, જ્યારે માણસો એમાં એક સોનાની ભાવના ભૂલી જાય છે.
અત્ર તે શૃણુ વક્ષ્યામિ વૃત્તાન્તમ્ ઇમમ્ અદ્ભુતમ્ । જાગતીહેન્દ્રજાલશ્રીશ્ ચિત્તાયત્તા સ્થિતા યથા
હવે હું તને એક અદ્ભુત વાર્તા કહું છું, જે બતાવે છે કે જગતની માયાની મહિમા સંપૂર્ણપણે મન પર આધાર રાખે છે.
અસ્ત્ય્ અસ્મિન્ વસુધાપીઠે નાનાનગવનાકુલઃ । ઉત્તરાઃ પાણ્ડવા નામ સ્ફીતો જનપદો મહાન્
આ ધરતી પર અનેક શહેરો અને જંગલો વડે ભરપૂર, ઉત્તરના પાંડવો નામે જાણીતું, એક વિશાળ અને સમૃદ્ધ પ્રદેશ છે.
નીરન્ધ્રનવજમ્બીરવનવિશ્રાન્તતાપસઃ । વિદ્યાધરીકૃતલતાદોલોપવનપત્તનઃ
ત્યાં તપસ્વીઓ તાજા જંબીરાના સતત વનમાળાઓમાં વસે છે, અને દેવકન્યાઓએ લતાથી બનાવેલી ઝૂલાઓથી ઉદ્યાનો અને નગરો શોભાયમાન છે.
વાતોદ્ધૂતાબ્જકિઞ્જલ્કપુઞ્જપિઞ્જરપર્વતઃ । લસત્કુસુમસમ્ભારવનમાલાવતંસકઃ
ત્યાંના પર્વતો પવનથી ઉડેલા કમળના પરાગના ગૂંચથી સુવર્ણવર્ણ છે, અને વનો તેજસ્વી ફૂલોની માળાઓથી શણગારેલા છે.
કરઞ્જમઞ્જરીકુઞ્જગુપ્તપર્યન્તજઙ્ગલઃ । ખર્જૂરાન્તરિતગ્રામઘુઙ્ઘુમધ્વનિતામ્બરઃ
કરંજના ગુલમાળાઓથી જંગલના કિનારા છુપાયેલા છે, અને ખજુરના વૃક્ષોમાં છુપાયેલા ગામડાંઓના ઘૂઘૂ ઘંટના અવાજથી આકાશ ગૂંજાય છે.
પાકપિઙ્ગમિલચ્છ્રેણિશાલિકેદારપિઙ્ગલઃ । નીલકણ્ઠરવોદ્દામવનમણ્ડલમણ્ડિતઃ
પાકતા ધાનના ખેતરો, સોનલાં બાજરા અને ઘઉંની પાંખીઓથી શોભતો, નિલકંઠના ટોળાંઓથી રમણિય અને ઘન વનમાળાથી સજ્જ એવો તે પ્રદેશ હતો.
સારસારવસંરમ્ભરણત્કમલકાનનઃ । તમાલપટલાનીલગિરિગ્રામકકુણ્ડલઃ
સારસ અને ક્રાંસના કલરવથી ગૂંજતો, ખીલેલા કમળના વનોથી ભરેલો, અને ઘેરા તમાળ વૃક્ષો તથા નીલા પર્વતગામોથી ઘેરાયેલો એવો તે પ્રદેશ હતો.
વિચિત્રવિહગવ્યૂહવિરાવાહિતકાકલિઃ । નદીપરિસરોન્નિદ્રપારિભદ્રદ્રુમારુણઃ
વિચિત્ર પક્ષીઓના ટોળાંઓના મીઠા રવથી ગૂંજતો, અને નદીકાંઠે ઊંઘતા પારીભદ્ર વૃક્ષોના લાલિમાથી રંગાયેલો એવો તે પ્રદેશ હતો.
ગાયત્કલમકેદારદારિકાહૂતમન્મથઃ । પુષ્પસ્થલવલદ્વાતવ્યાધૂતકુસુમામ્બુદઃ
જ્યાં બાજરા ખેતરમાં ગાતી છોકરીઓના મધુર સ્વરે કામદેવ પણ આકર્ષાય, અને ફૂલો ભરેલા મેદાનોમાંથી ઉડતો પવન ફૂલોના વાદળોને વિખેરી દેતો હતો.
દરીગૃહવિનિષ્ક્રાન્તસિદ્ધચારણવન્દિતઃ । સ્વર્ગાદ્ ઇવ સમાહૂય લાવણ્યમ્ અભિનિર્મિતઃ
જ્યારે સિદ્ધ અને દેવમનુષ્યો પોતાના ઘરોમાંથી બહાર આવીને વંદન કરે છે, ત્યારે એવું લાગે છે કે જાણે સ્વર્ગમાંથી સૌંદર્યને બોલાવીને અહીં ઊભું કરાયું હોય.
ગાયત્કિન્નરપર્યન્તકદલીષણ્ડમણ્ડિતઃ । મન્દાનિલબલોદ્ધૂતપુષ્પોપવનપાણ્ડુરઃ
કિનર દંપતિઓ કિનારાઓએ ગીત ગાય છે અને કેળાના વનોથી શોભાયમાન છે, હળવા પવનથી ફૂલોના બગીચા હલકાં સફેદ દેખાય છે.
તત્રાસ્તિ લવણો નામ રાજા પરમધાર્મિકઃ । હરિશ્ચન્દ્રકુલોદ્ભૂતો ભૂમાવ્ ઇવ દિવાકરઃ
ત્યાં લવણ નામે એક રાજા છે, જે અત્યંત ધર્મપરાયણ છે, હરિશ્ચંદ્રના વંશમાં જન્મેલો છે અને પૃથ્વી પર સૂર્યની જેમ તેજસ્વી છે.
યદ્યશઃકુસુમોત્તંસપાણ્ડુરસ્કન્ધમણ્ડલાઃ । તત્ર શૈલા વિરાજન્તે હરાઃ પ્રોદ્ધૂલિતા ઇવ
ત્યાં પર્વતો એવા દેખાય છે કે જાણે રાજાની યશકથા રૂપી ફૂલોની વણ્ડલીઓ તેમના ખભા પર શોભે છે, અને હરા પર્વતો હલનચલનથી શણગારી ઉઠ્યા હોય તેમ લાગે છે.
કૃપાણશકલોત્કૃત્તનિશ્શેષારાતિમણ્ડલાત્ । અરાતિલોકઃ પ્રાપ્નોતિ યદનુસ્મરણાજ્ જ્વરમ્
જેના બધા દુશ્મનોને તણખલાં જેવું કાપી નાશ કરી દેવામાં આવ્યા હોય, એવા માણસની યાદ માત્રથી પણ દુશ્મન ન હોય એવા લોકો પણ ભયથી તાપ પામી જાય છે.
યસ્યોદારસમારમ્ભમ્ આર્યલોકાનુપાલનમ્ । ચરિતં સંસ્મરિષ્યન્તિ હરેર્ ઇવ ચિરં જનાઃ
જેના કાર્યો ઉદાર હોય અને જે સારા લોકોની રક્ષા કરે છે, એવા માણસના સારા કામોને લોકો લાંબા સમય સુધી યાદ રાખે છે, જેમ ભગવાન હરિના કાર્યોને લોકો યાદ રાખે છે.
યસ્યાપ્સરોભિર્ અદ્રીન્દ્રમૂર્ધસ્વ્ અમરસદ્મસુ । વિકાસિપુલકોલ્લાસં ગીયન્તે ગુણગીતયઃ
દેવલોકમાં, દેવતાઓના પર્વતોની ચોટી પર, અપ્સરાઓ આનંદથી ફૂલી ઉઠી, એવા માણસના ગુણગાન ગાય છે.