અસઙ્કલ્પનમાત્રેણ સ્વવિકલ્પદશામ્ ઇદમ્ । મનસ્ સંસાધયત્ય્ આશુ ક્લેશો નાત્રોપયુજ્યતે
માત્ર કલ્પના ન રાખવાથી મન તરત જ પોતાની નિર્વિકલ્પ અવસ્થા પામી જાય છે; અહીં કોઈ દુઃખ રહેતું નથી.
સ્વં વિકલ્પ્ય વિકલ્પ્યાશુ વિવેકોપહિતં મનઃ । સન્ત્યજ્ય રૂપમ્ આરમ્ભિ કરોત્ય્ આત્માવબોધનમ્
પોતાના વિચારોને તરત જ છોડી, વિવેકથી યુક્ત મન પોતાનું સ્વરૂપ ત્યજીને આત્મજ્ઞાન તરફ આગળ વધે છે.
મહોદયો મનોનાશો મહોત્પાતો ઽસ્ય તૂદયઃ । મનોનાશે પ્રયત્નં ત્વં કુરુ મા મનસો જવે
મનનો નાશ એ મહાન જાગૃતિ છે, મોટો ફેરફાર છે; તું મનના નાશ માટે પ્રયત્ન કર, તેના ઝડપના પીછે ન દોડ.
અવિરલસુખદુઃખવૃક્ષષણ્ડે વિષમકૃતાન્તમહોરગે વને ઽસ્મિન્ । પ્રભુર્ ઇદમ્ અખિલે વિવેકહીનં સુભગ મનો મહદ્ આપદેકહેતુઃ
આ અવિરત સુખ-દુઃખના વૃક્ષોથી ભરેલા અને યમરાજના ભયાનક સાપથી ભરેલા જંગલમાં, વિવેક વિનાનું મન બધું જ સંચાલિત કરે છે અને મોટી મુશ્કેલીનું એકમાત્ર કારણ છે.
ઇત્ય્ ઉક્તવત્ય્ અથ મુનૌ દિવસો જગામ સાયન્તનાય વિધયે ઽસ્તમ્ ઇનો જગામ । સ્નાતું સભા કૃતનમસ્કરણા જગામ શ્યામાક્ષયે રવિકરૈશ્ ચ સહાજગામ
મુનિએ આવું કહ્યું પછી દિવસ સાંજ તરફ વધ્યો અને સૂર્ય અસ્ત થયો; સભ્યોએ નમસ્કાર કરીને સ્નાન કરવા ગયા અને સૌ સૂર્યકિરણો સાથે સંધ્યાકાળે ચાલ્યા ગયા.
પરસ્માદ્ ઉત્થિતં ચેતઃ કણો લોલ ઇવાર્ણવાત્ । સ્ફારતામ્ એત્ય ભુવનં તનોતીદમ્ ઇતસ્ તતઃ
પરમાત્મામાંથી ઉદ્ભવેલું મન, જેમ સમુદ્રમાંથી ઉછળતી એક ચંચળ બુંદ હોય તેમ, ફેલાઈને આ જગતને અહીંથી ત્યાં સુધી વ્યાપી દે છે.
હ્રસ્વં દીર્ઘીકરોત્ય્ આશુ દીર્ઘં નયતિ ખર્વતામ્ । સ્વતાં નયત્ય્ અન્યદ્ અલં સ્વં તથૈવાન્યતામ્ અપિ
મન તરત જ નાનાને મોટું અને મોટાને નાનું કરી દેખાડે છે; પોતાનું હોય તે બીજું બનાવી દે છે અને બીજું હોય તે પોતાનું કરી લે છે.
પ્રાદેશમાત્રમ્ અપિ યદ્ વસ્તુ ભાવનયૈવ તત્ । સ્વયં સમ્પન્નયૈવાશુ કરોત્ય્ અદ્રીન્દ્રભાસુરમ્
મન જેvastuની કલ્પના કરે છે, એ જો એક વિસાળ જેટલું નાનું પણ હોય, તો પણ પોતાની શક્તિથી તરત જ તેને મહાપર્વત જેવું તેજસ્વી બનાવી દે છે.
લબ્ધપ્રતિષ્ઠં પરમાત્ પદાદ્ ઉલ્લસિતં મનઃ । નિમેષેણૈવ સંસારાન્ કરોતિ ન કરોતિ ચ
પરમ પદમાંથી ઉદ્ભવેલું અને સ્થિર થયેલું મન માત્ર એક પળમાં જ અનેક સંસારોને ઊભા પણ કરી શકે છે અને નષ્ટ પણ કરી શકે છે.
યદ્ ઇદં દૃશ્યતે કિઞ્ચિજ્ જગત્ સ્થાસ્નુ ચરિષ્ણુ ચ । સર્વં સર્વપ્રકારાઢ્યં ચિત્તાદ્ એતદ્ ઉપાગતમ્
આ દુનિયામાં જે કંઈ દેખાય છે, ચાલતું હોય કે સ્થિર હોય, બધું જ દરેક રીતે મનમાંથી જ ઊભું થયું છે.
દેશકાલક્રિયાદ્રવ્યશક્તિપર્યાકુલીકૃતમ્ । ભાવાદ્ ભાવાન્તરં યાતિ લોલત્વાન્ નટવન્ મનઃ
મન જગ્યા, સમય, ક્રિયા, વસ્તુ અને શક્તિથી ઘેરાયેલું છે; એની ચંચળતા કારણે, એ એક સ્થિતિમાંથી બીજી સ્થિતિમાં, નટ જેવું, ફેરફાર કરે છે.
સદ્ અસત્તાં નયત્ય્ આશુ સત્તાં ચાસન્ નયત્ય્ અલમ્ । તાદૃશાન્ય્ એવ ચાદત્તે સુખદુઃખાનિ ભાવિતમ્
મન ઝડપથી જે છે તેને નહોતું કરી દે છે અને જે નહોતું તેને છે બનાવી દે છે; અને જે સુખ-દુઃખ મનમાં કલ્પે છે, એ જ અનુભવે છે.
યથાનિશ્ચયમ્ આદત્તે યથૈવ ચપલં મનઃ । હસ્તપાદાદિસઙ્ઘાતસ્ તથા પ્રયતતે સદા
જેમ મન પોતાની અનિશ્ચિતતા પ્રમાણે વસ્તુઓને પકડે છે, તેમ હાથ, પગ અને બીજા અંગો પણ હંમેશા એ પ્રમાણે જ કાર્ય કરે છે.
તતસ્ સૈવ ક્રિયા ચિત્તસમીહિતમ્ અલં ફલમ્ । ક્ષણાત્ પ્રયચ્છતિ લતા કાલે સિક્તેવ તાદૃશમ્
પછી મન જેવું ઈચ્છે છે એ પ્રમાણે કરેલી ક્રિયા તરત જ ફળ આપે છે, જેમ કે વેલને યોગ્ય સમયે પાણી આપીએ તો એ ફળ આપે છે.
ચિત્રાં ક્રીડનકશ્રેણીં યથા પઙ્કાદ્ ગૃહે શિશુઃ । કરોત્ય્ એવં મનો રામ વિકલ્પાત્ કુરુતે જગત્
રામા, જેમ બાળક ઘરમાં માટીથી色色ના રમકડાં બનાવે છે, એમ મન કલ્પના દ્વારા આખું જગત ઊભું કરે છે.
મનશ્શિશુજનક્રીડામૃદૂદ્ગારલવેષ્વ્ અતઃ । કિમ્ એકં તત્પદાર્થેષુ રૂપં જગતિ કલ્પ્યતે
મનને તો બાળકોની રમતમાં, એમના માટી અને બોલચાલમાં આનંદ આવે છે, તો પછી જગતમાં એક જ વસ્તુને સાચું સ્વરૂપ કેમ માનવું?
કરોત્ય્ ઋતુકરઃ કાલો યથા રૂપાન્યતાં તરોઃ । ચિત્તમ્ એવં પદાર્થાનાં તેષામ્ એવાન્યતામ્ ઇહ
જેમ ઋતુ બદલાય ત્યારે વૃક્ષના રૂપ બદલાય છે, એમ અહીં બધાં પદાર્થોના રૂપ બદલાવ માટે મન જ જવાબદાર છે.
મનોરથે તથા સ્વપ્ને સઙ્કલ્પકલનાસુ ચ । ગોષ્પદં યોજનવ્યૂહસ્ સ્વાસુ લીલાસુ ચેતસઃ
કલ્પના, સપના અને મનની કલ્પિત રચનાઓમાં, મન પોતાની રમતમાં ગાયના ખુરના નિશાન જેટલા નાના તળાવમાં યોજન જેટલું મોટું જગ્યા ઊભું કરી શકે છે.
કલ્પં ક્ષણીકરોત્ય્ એતત્ ક્ષણં નયતિ કલ્પતામ્ । મનસ્ તદાયત્તમ્ અતો દેશકાલક્રમં વિદુઃ
આ મન કદીક યુગને પળમાં ફેરવી દે છે, તો કદીક પળને યુગ જેટલું લંબાવી દે છે; એટલે જ જાણનારા કહે છે કે સ્થાન અને સમયની ક્રમબદ્ધતા મન પર આધાર રાખે છે.
તીવ્રમન્દત્વસંવેગાદ્ બહુત્વાલ્પત્વભેદતઃ । વિલમ્બતે ન ચ ચિરં ન ચ ચિત્તમ્ અશક્તિતઃ
પ્રયત્નની તીવ્રતા કે ધીમી ગતિ અને વધુ કે ઓછા ભેદથી મન ક્યારેક અટકી જાય છે, પણ એ લાંબા સમય માટે નથી અને શક્તિના અભાવે પણ નથી.
વ્યામોહસમ્ભ્રમાનર્થદેશકાલગમાગમાઃ । ચેતસઃ પ્રભવન્ત્ય્ એતે પાદપાદ્ ઇવ પલ્લવાઃ
મૂર્છા, ગભરાટ અને વસ્તુઓ, સ્થળો અને સમયનું આવવું-જવું—આ બધું મનમાંથી જ ઊભરે છે, જેમ વૃક્ષની ડાળીઓમાંથી પાંદડા ફૂટે છે.
જલમ્ એવ યથામ્ભોધિર્ ઔષ્ણ્યમ્ એવ યથાનલઃ । તથા વિવિધસંરમ્ભસ્ સંસારશ્ ચિત્તમ્ એવ હિ
જેમ પાણી જ સમુદ્ર છે અને તાપ જ અગ્નિ છે, તેમ આ જગતની અનેકવિધ પ્રવૃત્તિ પણ મન જ છે.
સકર્તૃકર્મકરણં યદ્ ઇદં ચેત્યમ્ આતતમ્ । દ્રષ્ટૃદર્શનદૃશ્યાઢ્યં તત્ સર્વં ચિત્તમ્ એવ વઃ
અહીં જે કંઈ દેખાય છે—કર્તા, કર્મ, સાધન અને જાણવાની આખી જગત, જેમાં જોનાર, જોવું અને જોવાતું બધું ભરેલું છે—એ બધું તમારું મન જ છે.
ચિત્તં જગન્તિ ભુવનાનિ વનાન્તરાણિ સંલક્ષ્યતે સ્વયમ્ ઉપાગતમ્ આત્મભેદૈઃ । કેયૂરમૌલિકટકૈસ્ તદતત્સ્વરૂપં ત્યક્તૈકકાઞ્ચનધિયેવ જનેન હેમ
મન જ પોતે જગત, લોક અને વનો રૂપે દેખાય છે; એ પોતે અનેક સ્વરૂપે પ્રગટ થાય છે, જેમ એક સોનું કયૂર, મુગટ અને કડાં રૂપે દેખાય છે, જ્યારે માણસો એમાં એક સોનાની ભાવના ભૂલી જાય છે.
અત્ર તે શૃણુ વક્ષ્યામિ વૃત્તાન્તમ્ ઇમમ્ અદ્ભુતમ્ । જાગતીહેન્દ્રજાલશ્રીશ્ ચિત્તાયત્તા સ્થિતા યથા
હવે હું તને એક અદ્ભુત વાર્તા કહું છું, જે બતાવે છે કે જગતની માયાની મહિમા સંપૂર્ણપણે મન પર આધાર રાખે છે.
અસ્ત્ય્ અસ્મિન્ વસુધાપીઠે નાનાનગવનાકુલઃ । ઉત્તરાઃ પાણ્ડવા નામ સ્ફીતો જનપદો મહાન્
આ ધરતી પર અનેક શહેરો અને જંગલો વડે ભરપૂર, ઉત્તરના પાંડવો નામે જાણીતું, એક વિશાળ અને સમૃદ્ધ પ્રદેશ છે.
નીરન્ધ્રનવજમ્બીરવનવિશ્રાન્તતાપસઃ । વિદ્યાધરીકૃતલતાદોલોપવનપત્તનઃ
ત્યાં તપસ્વીઓ તાજા જંબીરાના સતત વનમાળાઓમાં વસે છે, અને દેવકન્યાઓએ લતાથી બનાવેલી ઝૂલાઓથી ઉદ્યાનો અને નગરો શોભાયમાન છે.
વાતોદ્ધૂતાબ્જકિઞ્જલ્કપુઞ્જપિઞ્જરપર્વતઃ । લસત્કુસુમસમ્ભારવનમાલાવતંસકઃ
ત્યાંના પર્વતો પવનથી ઉડેલા કમળના પરાગના ગૂંચથી સુવર્ણવર્ણ છે, અને વનો તેજસ્વી ફૂલોની માળાઓથી શણગારેલા છે.
કરઞ્જમઞ્જરીકુઞ્જગુપ્તપર્યન્તજઙ્ગલઃ । ખર્જૂરાન્તરિતગ્રામઘુઙ્ઘુમધ્વનિતામ્બરઃ
કરંજના ગુલમાળાઓથી જંગલના કિનારા છુપાયેલા છે, અને ખજુરના વૃક્ષોમાં છુપાયેલા ગામડાંઓના ઘૂઘૂ ઘંટના અવાજથી આકાશ ગૂંજાય છે.
પાકપિઙ્ગમિલચ્છ્રેણિશાલિકેદારપિઙ્ગલઃ । નીલકણ્ઠરવોદ્દામવનમણ્ડલમણ્ડિતઃ
પાકતા ધાનના ખેતરો, સોનલાં બાજરા અને ઘઉંની પાંખીઓથી શોભતો, નિલકંઠના ટોળાંઓથી રમણિય અને ઘન વનમાળાથી સજ્જ એવો તે પ્રદેશ હતો.