શરીરષણ્ડકોદ્ભૂતા રમ્યા યૌવનવલ્લરી । લગ્નમ્ એવ મનોભૃઙ્ગં મદયત્ય્ ઉન્નતિં ગતા
શરીરના ઊંચા ટેકરેથી ઉગેલી યુવાનપણાની મોહક વેલ, જ્યારે પૂર્ણ વઢે છે ત્યારે મનના ભમરાને પોતાની સાથે જોડીને મસ્ત કરી નાખે છે.
શરીરમરુતાપોત્થાં યુવતામૃગતૃષ્ણિકામ્ । મનોમૃગાઃ પ્રધાવન્તઃ પતન્તિ વિષમાવટે
શરીરના વાયુની ગરમીથી ઊપજેલી યુવતીઓની મૃગમરીચિકા, મનના હરણોને દોડાવતી કરે છે અને તેઓ ખતરનાક ખીણોમાં પડી જાય છે.
શરીરશર્વરીજ્યોત્સ્ના ચિત્તકેસરિણસ્ સટા । લહરી જીવિતામ્ભોધેર્ યુવતા મે ન રોચતે
યૌવનની તેજસ્વિતા, જે શરીરની રાત્રિમાં ચાંદની જેવી છે, મનરૂપ સિંહની જટા જેવી છે, જીવનના દરિયાની એક લહેર જેવી છે—આ યુવાન સ્ત્રી હવે મને ગમતી નથી.
દિનાનિ કતિચિદ્ યેયં ફલિતા દેહજઙ્ગલે । યુવતાશરદ્ અસ્યાં હિ ન સમાશ્વાસમ્ અર્હથ
આ યૌવન થોડા દિવસ માટે શરીરના જંગલમાં ફૂલેફલે છે; પણ આ યૌવનના શરદમાં તમે ક્યારેય વિશ્વાસ રાખવો નહીં.
ઝગિત્ય્ એવ પ્રયાત્ય્ એષ શરીરાદ્ યુવતાખગઃ । ક્ષણેનૈવાલ્પભાગ્યસ્ય હસ્તાચ્ ચિન્તામણિર્ યથા
યૌવનનું પંખી ઝડપથી શરીર છોડીને ઉડી જાય છે, જેમ કે ઓછા ભાગ્યશાળી માણસના હાથમાંથી ક્ષણમાં ચિંતામણિ સરકી જાય છે.
યદા યદા પરાં કોટિમ્ અભ્યારોહતિ યૌવનમ્ । વલ્ગન્તિ સરસાઃ કામાસ્ તદા નાશાય કેવલમ્
જ્યારે જ્યારે યૌવન ઊંચી કળાએ પહોંચે છે, ત્યારે ઇચ્છાઓ ઉછળી ઊઠે છે, પણ એ બધું માત્ર વિનાશ માટે જ થાય છે.
તાવદ્ એવ વિવલ્ગન્તિ રાગદ્વેષપિશાચિકાઃ । નાસ્તમ્ એતિ સમસ્તૈષા યાવદ્ યૌવનયામિની
યૌવનની રાત જ્યા સુધી ચાલે છે, ત્યાં સુધી રાગ અને દ્વેષના ભૂતકાળાઓ મનમાં નાચતા જ રહે છે; આ બધું ત્યારે જ શાંત થાય છે, જ્યારે યૌવન પોતે જ સમાપ્ત થાય છે.
નાનાધિકારબહુલે વરાકે ક્ષણનાશિનિ । કારુણ્યં કુરુ તારુણ્યે મ્રિયમાણે સુતે યથા
આ યૌવન અનેક કામોથી ભરેલું અને પળમાં વિલીન થતું, ખરેખર દયાની લાયક છે; જેમ મરતા બાળક પર દયા આવે, તેમ યૌવન પર પણ દયા કરવી જોઈએ.
હર્ષમ્ આયાતિ યો મોહાત્ પુરુષઃ ક્ષણભઙ્ગિના । યૌવનેન મહામુગ્ધસ્ સ વૈ નરમૃગસ્ સ્મૃતઃ
જે માણસ મોહવશ ક્ષણભંગુર યૌવનમાં આનંદ માણે છે, તે સંપૂર્ણ રીતે મોહિત થઈ, માનવીરૂપ પ્રાણી ગણાય છે.
માનમોહમદોન્મત્તં યૌવનં યો ઽભિલષ્યતિ । અચિરેણ સ દુર્બુદ્ધિઃ પશ્ચાત્તાપેન યુજ્યતે
જે વ્યક્તિ માન, મોહ અને અહંકારથી ઉન્મત્ત થઈને યૌવનની ઇચ્છા રાખે છે, એ મૂર્ખ થોડા જ સમયમાં પસ્તાવામાં ફસાઈ જાય છે.
તે ધર્મ્યાસ્ તે મહાત્માનસ્ ત એવ પુરુષા ભુવિ । યે સુખેન સમુત્તીર્ણાસ્ સાધો યૌવનસઙ્કટાત્
જે લોકોએ યુવાનીના ભયમાંથી સરળતાથી પાર ઉતરી લીધું છે, એ જ સાચા ધર્મી, મહાન આત્માઓ છે, અને એ જ ખરેખર પુરુષ કહેવાય છે, હે સજ્જન.
સુખેન તીર્યતે ઽમ્ભોધિર્ ઉત્કૃષ્ટમકરાકરઃ । ન કલ્લોલવનોલ્લાસિ સદોષં હતયૌવનમ્
મોટા માછલીઓથી ભરેલ દરિયો પણ સરળતાથી પાર કરી શકાય છે, પણ દુર્ગુણોથી ભરેલી નષ્ટ યુવાનીના દરિયાને પાર કરવું સહેલું નથી.
વિનયભૂષિતમ્ આર્યજનાસ્પદં કરુણયોજ્જ્વલમ્ આવલિતં ગુણૈઃ । ઇહ હિ દુર્લભમ્ અઙ્ગ સુયૌવનં જગતિ કાનનમ્ અમ્બરગં યથા
વિનમ્રતા, દયાળુતા અને ગુણોથી શોભાયમાન, અને સજ્જનોને આશરો આપતી એવી ઉત્તમ યુવાની તો દુનિયામાં બહુ દુર્લભ છે, જાણે આકાશમાં વન હોય એમ.
માંસપુત્તલિકાયાશ્ ચ યન્ત્રલોલાઙ્ગપઞ્જરે । સ્નાય્વસ્થિગ્રન્થિશાલિન્યાસ્ સ્ત્રિયાઃ કિમ્ ઇવ શોભનમ્
માસના પুতળા જેવી, યંત્રની જેમ હલનચલન કરતી અને સ્નાયુ-હાડકાંના ગાંઠોથી ભરેલી સ્ત્રીમાં શું સુંદરતા છે?
ત્વઙ્માંસરક્તબાષ્પાસ્રુ પૃથક્ કૃત્વા વિલોચનમ્ । સમાલોકય રમ્યં ચેત્ કિં મુધા પરિમુહ્યસિ
તમે આંખમાંથી ચામડી, માંસ, લોહી, વરાળ અને આંસુ અલગ કરો, પછી જોવો તો તેમાં શું સુંદરતા રહે છે? તો પછી વ્યર્થમાં કેમ મોહિત થાઓ છો?
ઇતઃ કેશા ઇતો રક્તમ્ ઇતીયં પ્રમદાતનુઃ । કિમ્ એતયા નિન્દિતયા કરોતુ વિપુલાશયઃ
અહીં વાળ છે, ત્યાં લોહી છે—સ્ત્રીનું શરીર આવું જ છે. જેનું મન વિશાળ છે, તે આ નિંદનીય વસ્તુથી શું કરે?
વાસોવિલેપનૈર્ યાનિ લાલિતાનિ પુનઃ પુનઃ । તાન્ય્ અઙ્ગાન્ય્ અવલુમ્પન્તિ ક્રવ્યાદાસ્ સર્વદેહિનામ્
જે અંગોને વારંવાર કપડાં અને સુગંધથી શણગારે છે, એ અંગો આખરે બધા શરીરોમાં માંસખોર પ્રાણીઓ ખાઈ જાય છે.
મેરોશ્ શૃઙ્ગતટોલ્લાસિગઙ્ગાજલરયોપમાઃ । દૃષ્ટા યસ્મિન્ સ્તને મુક્તા હારસ્યોલ્લાસશાલિનઃ
જેનાં સ્તન પર મણિહારની જેમ ઝળહળતા મુક્તા દેખાય છે, જે મેરુ પર્વતની ટોચ અને ઢોળાણ પર રમતા ગંગાજળના તરંગો જેવા લાગે છે.
શ્મશાનેષુ દિગન્તેષુ સ એવ લલનાસ્તનઃ । શ્વભિર્ આસ્વાદ્યતે કાલે લઘુપિણ્ડ ઇવાન્ધસઃ
શ્મશાનમાં કે દિશાના અંતે, એ જ પ્રેમથી પાળેલી છાતી, સમય જતાં કુતરા દ્વારા ખાઈ જાય છે, જેમ અંધ માણસના હાથમાં આવેલું નાનું ટુકડો ખાઈ લેવાય છે.
રક્તમાંસાદિદિગ્ધાનિ કરભસ્ય યથા વને । તથૈવાઙ્ગાનિ કામિન્યાસ્ તત્ પ્રત્ય્ અપિ હિ કો ગ્રહઃ
જેમ જંગલમાં વાછરડાના અંગો લોહી અને માંસથી લથપથ હોય છે, એમ જ સ્ત્રીના અંગો પણ છે; તો એમાંથી શું મેળવવું છે?
આપાતરમણીયત્વં કલ્પ્યતે કેવલં સ્ત્રિયાઃ । મન્યે તદ્ અપિ નાસ્ત્ય્ અત્ર મુને મોહૈકકારણે
સ્ત્રીનું જે દેખાતું સૌંદર્ય છે, એ તો માત્ર કલ્પના જ છે; હે મુનિ, હું માનું છું કે એ પણ અહીં નથી, કારણ કે મોહ જ એકમાત્ર કારણ છે.
વિપુલોલ્લાસદાયિન્યા મદોન્મથનપૂર્વકમ્ । કો વિશેષો વિકારિણ્યા મદિરાયા ઇહ સ્ત્રિયાઃ
જે સ્ત્રી પહેલા મદમાં ચકચૂર કરી, પછી વિશાળ આનંદ આપે છે, એમાં અને દારૂમાં શું ફરક છે? બંને અસ્થિર છે.
લલનાલાનસંલીના મુને માનવદન્તિનઃ । પ્રબોધં નાધિગચ્છન્તિ દીર્ઘૈર્ અપિ શમાઙ્કુશૈઃ
હે મુનિ, જેમના મન સ્ત્રીઓની મોહકતામાં ફસાઈ ગયું છે, તેઓ લાંબા સમય સુધી મનને વશ રાખવાનો પ્રયત્ન કરે છતાંયે જાગૃતિ સુધી પહોંચી શકતા નથી.
કેશકજ્જલધારિણ્યસ્ તીક્ષ્ણાઃ પ્રકૃતિતસ્ સદા । દુષ્કૃતાગ્નિશિખા નાર્યો દહન્તિ તૃણવન્ નરમ્
કેશ અને કાજલથી શોભાયમાન સ્ત્રીઓ સ્વભાવથી જ તીવ્ર હોય છે; દુષ્કર્મોની અગ્નિ જેવી એ સ્ત્રીઓ પુરુષોને ઘાસની જેમ સળગાવી નાખે છે.
તે વન્દ્યાસ્ તે મહાત્માનસ્ ત એવ પુરુષા ભુવિ । યે સુખેન સમુત્તીર્ણાસ્ સાધો યૌવતસઙ્કટાત્
હે સાધુ, જે લોકો યુવાનીના સંકટમાંથી સહેલાઈથી પાર ઉતરી ગયા છે, એ જ વંદનીય છે, એ જ મહાત્મા છે અને એ જ સાચા પુરુષ છે.
જ્વલતામ્ અપિ દૂરે ઽપિ સરસા અપિ નીરસમ્ । સ્ત્રિયો હિ નરકાગ્નીનાં દારુ ચારુ ચ દારુણમ્
સ્ત્રીઓ દૂર હોય કે નજીક, આનંદદાયી લાગે કે નહિ, પણ એ તો નરકની અગ્નિ માટેનું લાકડું છે—સુંદર પણ કઠોર અને ભયાનક.
કીર્ણાન્ધકારકવરી તરત્તારકલોચના । પૂર્ણેન્દુબિમ્બવદના કુમુદોત્કરહાસિની
આ સ્ત્રીના વાળમાં છવાયેલાં અંધકારમાંથી તારાઓ જેવી આંખો ઝગમગે છે; તેનું ચહેરું પૂર્ણ ચાંદની જેવું છે અને તે ખીલે કુમળાં કમળના ગુચ્છની જેમ હસે છે.
લીલાવિલોલપરુષા કાર્યસંહારકારિણી । પરં વિમોહનં બુદ્ધેઃ કામિની દીર્ઘયામિની
તે રમૂજી પણ કઠોર છે, કામને નિષ્ફળ બનાવે છે; લાંબી રાત જેવી આ સ્ત્રી મનને અતિશય મોહી લે છે.
પુષ્પાભિરામમધુરા કરપલ્લવલાસિની । ભ્રમરભ્રૂવિલાસાઢ્યા સ્તબકસ્તનધારિણી
તે ફૂલો જેવી મધુર અને મનોહર છે, તેના હાથ નવાં પાંદડાં જેવા કોમળ છે; ભમરા જેવી વાંકા ભ્રૂ અને ગુચ્છ જેવા ઉન્નત સ્તન ધરાવે છે.
પુષ્પકેસરગૌરાઙ્ગી નરમારણતત્પરા । દદાત્ય્ ઉત્તમવૈવશ્યં કાન્તા વિષમહાલતા
તેના અંગો ફૂલના પરાગ જેવા ફિક્કા છે, પુરુષના વિનાશમાં તત્પર છે; આ પ્રિય, ઝેરી વેલ જેવી, સર્વોત્તમ બેફામપણું આપે છે.