તરત્તરલતૃષ્ણાર્તં યુવાનમ્ ઇહ સાધવઃ । પૂજયન્તિ ન તુચ્છેહં જરત્તૃણલવં યથા
સારા લોકો એ યુવાનને, જેને ઇચ્છાની તીવ્ર તરસ સતાવે છે, એના પર ક્યારેય માન આપતાં નથી, જેમકે કોઈ સુકાઈ ગયેલી નિકામી ઘાસની પાંખડીને કોઈ મૂલ્ય આપતું નથી.
નાશાયૈવ મદાન્ધસ્ય દોષમૌક્તિકધારિણઃ । અભિમાનમહેભસ્ય નિત્યાલાનં હિ યૌવનમ્
યૌવન હંમેશા એના વિનાશ સાથે જોડાયેલું છે, જે ઘમંડથી અંધ છે અને દોષોના મોતી પહેર્યા છે, એ ઘમંડના મોટા હાથી જેવો છે.
મનોવિપુલમૂલાનાં દોષાશીવિષધારિણામ્ । રોષરોદનવૃક્ષાણાં યૌવનં નવકાનનમ્
યૌવન એ ગુસ્સો અને દુઃખના વૃક્ષો માટેનું નવું વન છે, જેનું મૂળ મનમાં ઊંડું છે અને જેમાં દોષોના સાપ વસે છે.
રસકેસરસમ્બાધં કુવિકલ્પદલાકુલમ્ । દુશ્ચિન્તાચઞ્ચરીકાણાં પુષ્કરં વિદ્ધિ યૌવનમ્
યૌવનને એ રીતે જાણ કે એ આનંદના રેસાઓથી ભરેલું, ખોટી કલ્પનાના પાંદડાંઓથી છલકતું અને ચિંતા રૂપી મધમાખીઓથી ગૂંજી રહેલું કમળ છે.
કૃતાકૃતકુપક્ષાણાં હૃત્સરસ્તીરચારિણામ્ । આધિવ્યાધિવિહઙ્ગાનામ્ આલયો નવયૌવનમ્
કર્મ અને અકર્મના પાંખો ધરાવતી, હૃદયના સરોવર કાંઠે ફરતી, દુઃખ અને રોગ રૂપ પક્ષીઓ માટે નવયૌવન એ નિવાસસ્થાન છે.
જડાનાં ગતસઙ્ખ્યાનાં કલ્લોલાનાં વિલાસિનામ્ । અનપેક્ષિતમર્યાદો વારિધિઃ પૂર્ણયૌવનમ્
પૂર્ણયૌવન એ અનગણિત નિષ્ક્રિય અને રમૂજી તરંગો માટેની, કોઈ સીમા ન માનતી, વિશાળ દરિયો છે.
સર્વેષાં ગુણપર્ણાનામ્ અપનેતું રજસ્ તતઃ । અપનેતું સ્થિતો દક્ષો વિષમો યૌવનાનિલઃ
યૌવનનો અસમાન અને કુશળ પવન સર્વ ગુણોના પાંદડાં પર લાગેલું રજ દૂર કરવા માટે ઊભો રહે છે.
નયન્તિ પાણ્ડુતાં વક્ત્રમ્ આકુલાવકરોત્કટાઃ । આરોહન્તિ પરાં કોટિં રૂક્ષા યૌવનપાંસવઃ
યૌવનની કઠોર રેત ઊંચી શિખરે પહોંચે છે, જે મુખને ફિક્કું કરે છે અને મનમાં ઉથલપાથલ અને અસ્વસ્થતા પેદા કરે છે.
ઉદ્બોધયતિ દોષાલીં નિકૃન્તતિ ગુણાવલીમ્ । નરાણાં યૌવનોલ્લાસો વિલાસો દુષ્કૃતશ્રિયઃ
માણસના યુવાનપણાની ઉલ્લાસી અવસ્થા અનેક ખામીઓ જગાવે છે, સારા ગુણોની માળા તોડી નાખે છે, અને ખરાબ કામોની શોભા છે.
શરીરપઙ્કજરજશ્ ચઞ્ચલાં મતિષટ્પદીમ્ । નિબધ્ય મોહયત્ય્ એષ નરં યૌવનચન્દ્રમાઃ
યુવાનપણાનો ચાંદો શરીરનાં કમળની ધૂળથી મનની ચંચળ મધમાખીને બાંધી દે છે અને માણસને ભ્રમિત કરી નાખે છે.
શરીરષણ્ડકોદ્ભૂતા રમ્યા યૌવનવલ્લરી । લગ્નમ્ એવ મનોભૃઙ્ગં મદયત્ય્ ઉન્નતિં ગતા
શરીરના ઊંચા ટેકરેથી ઉગેલી યુવાનપણાની મોહક વેલ, જ્યારે પૂર્ણ વઢે છે ત્યારે મનના ભમરાને પોતાની સાથે જોડીને મસ્ત કરી નાખે છે.
શરીરમરુતાપોત્થાં યુવતામૃગતૃષ્ણિકામ્ । મનોમૃગાઃ પ્રધાવન્તઃ પતન્તિ વિષમાવટે
શરીરના વાયુની ગરમીથી ઊપજેલી યુવતીઓની મૃગમરીચિકા, મનના હરણોને દોડાવતી કરે છે અને તેઓ ખતરનાક ખીણોમાં પડી જાય છે.
શરીરશર્વરીજ્યોત્સ્ના ચિત્તકેસરિણસ્ સટા । લહરી જીવિતામ્ભોધેર્ યુવતા મે ન રોચતે
યૌવનની તેજસ્વિતા, જે શરીરની રાત્રિમાં ચાંદની જેવી છે, મનરૂપ સિંહની જટા જેવી છે, જીવનના દરિયાની એક લહેર જેવી છે—આ યુવાન સ્ત્રી હવે મને ગમતી નથી.
દિનાનિ કતિચિદ્ યેયં ફલિતા દેહજઙ્ગલે । યુવતાશરદ્ અસ્યાં હિ ન સમાશ્વાસમ્ અર્હથ
આ યૌવન થોડા દિવસ માટે શરીરના જંગલમાં ફૂલેફલે છે; પણ આ યૌવનના શરદમાં તમે ક્યારેય વિશ્વાસ રાખવો નહીં.
ઝગિત્ય્ એવ પ્રયાત્ય્ એષ શરીરાદ્ યુવતાખગઃ । ક્ષણેનૈવાલ્પભાગ્યસ્ય હસ્તાચ્ ચિન્તામણિર્ યથા
યૌવનનું પંખી ઝડપથી શરીર છોડીને ઉડી જાય છે, જેમ કે ઓછા ભાગ્યશાળી માણસના હાથમાંથી ક્ષણમાં ચિંતામણિ સરકી જાય છે.
યદા યદા પરાં કોટિમ્ અભ્યારોહતિ યૌવનમ્ । વલ્ગન્તિ સરસાઃ કામાસ્ તદા નાશાય કેવલમ્
જ્યારે જ્યારે યૌવન ઊંચી કળાએ પહોંચે છે, ત્યારે ઇચ્છાઓ ઉછળી ઊઠે છે, પણ એ બધું માત્ર વિનાશ માટે જ થાય છે.
તાવદ્ એવ વિવલ્ગન્તિ રાગદ્વેષપિશાચિકાઃ । નાસ્તમ્ એતિ સમસ્તૈષા યાવદ્ યૌવનયામિની
યૌવનની રાત જ્યા સુધી ચાલે છે, ત્યાં સુધી રાગ અને દ્વેષના ભૂતકાળાઓ મનમાં નાચતા જ રહે છે; આ બધું ત્યારે જ શાંત થાય છે, જ્યારે યૌવન પોતે જ સમાપ્ત થાય છે.
નાનાધિકારબહુલે વરાકે ક્ષણનાશિનિ । કારુણ્યં કુરુ તારુણ્યે મ્રિયમાણે સુતે યથા
આ યૌવન અનેક કામોથી ભરેલું અને પળમાં વિલીન થતું, ખરેખર દયાની લાયક છે; જેમ મરતા બાળક પર દયા આવે, તેમ યૌવન પર પણ દયા કરવી જોઈએ.
હર્ષમ્ આયાતિ યો મોહાત્ પુરુષઃ ક્ષણભઙ્ગિના । યૌવનેન મહામુગ્ધસ્ સ વૈ નરમૃગસ્ સ્મૃતઃ
જે માણસ મોહવશ ક્ષણભંગુર યૌવનમાં આનંદ માણે છે, તે સંપૂર્ણ રીતે મોહિત થઈ, માનવીરૂપ પ્રાણી ગણાય છે.
માનમોહમદોન્મત્તં યૌવનં યો ઽભિલષ્યતિ । અચિરેણ સ દુર્બુદ્ધિઃ પશ્ચાત્તાપેન યુજ્યતે
જે વ્યક્તિ માન, મોહ અને અહંકારથી ઉન્મત્ત થઈને યૌવનની ઇચ્છા રાખે છે, એ મૂર્ખ થોડા જ સમયમાં પસ્તાવામાં ફસાઈ જાય છે.
તે ધર્મ્યાસ્ તે મહાત્માનસ્ ત એવ પુરુષા ભુવિ । યે સુખેન સમુત્તીર્ણાસ્ સાધો યૌવનસઙ્કટાત્
જે લોકોએ યુવાનીના ભયમાંથી સરળતાથી પાર ઉતરી લીધું છે, એ જ સાચા ધર્મી, મહાન આત્માઓ છે, અને એ જ ખરેખર પુરુષ કહેવાય છે, હે સજ્જન.
સુખેન તીર્યતે ઽમ્ભોધિર્ ઉત્કૃષ્ટમકરાકરઃ । ન કલ્લોલવનોલ્લાસિ સદોષં હતયૌવનમ્
મોટા માછલીઓથી ભરેલ દરિયો પણ સરળતાથી પાર કરી શકાય છે, પણ દુર્ગુણોથી ભરેલી નષ્ટ યુવાનીના દરિયાને પાર કરવું સહેલું નથી.
વિનયભૂષિતમ્ આર્યજનાસ્પદં કરુણયોજ્જ્વલમ્ આવલિતં ગુણૈઃ । ઇહ હિ દુર્લભમ્ અઙ્ગ સુયૌવનં જગતિ કાનનમ્ અમ્બરગં યથા
વિનમ્રતા, દયાળુતા અને ગુણોથી શોભાયમાન, અને સજ્જનોને આશરો આપતી એવી ઉત્તમ યુવાની તો દુનિયામાં બહુ દુર્લભ છે, જાણે આકાશમાં વન હોય એમ.
માંસપુત્તલિકાયાશ્ ચ યન્ત્રલોલાઙ્ગપઞ્જરે । સ્નાય્વસ્થિગ્રન્થિશાલિન્યાસ્ સ્ત્રિયાઃ કિમ્ ઇવ શોભનમ્
માસના પুতળા જેવી, યંત્રની જેમ હલનચલન કરતી અને સ્નાયુ-હાડકાંના ગાંઠોથી ભરેલી સ્ત્રીમાં શું સુંદરતા છે?
ત્વઙ્માંસરક્તબાષ્પાસ્રુ પૃથક્ કૃત્વા વિલોચનમ્ । સમાલોકય રમ્યં ચેત્ કિં મુધા પરિમુહ્યસિ
તમે આંખમાંથી ચામડી, માંસ, લોહી, વરાળ અને આંસુ અલગ કરો, પછી જોવો તો તેમાં શું સુંદરતા રહે છે? તો પછી વ્યર્થમાં કેમ મોહિત થાઓ છો?
ઇતઃ કેશા ઇતો રક્તમ્ ઇતીયં પ્રમદાતનુઃ । કિમ્ એતયા નિન્દિતયા કરોતુ વિપુલાશયઃ
અહીં વાળ છે, ત્યાં લોહી છે—સ્ત્રીનું શરીર આવું જ છે. જેનું મન વિશાળ છે, તે આ નિંદનીય વસ્તુથી શું કરે?
વાસોવિલેપનૈર્ યાનિ લાલિતાનિ પુનઃ પુનઃ । તાન્ય્ અઙ્ગાન્ય્ અવલુમ્પન્તિ ક્રવ્યાદાસ્ સર્વદેહિનામ્
જે અંગોને વારંવાર કપડાં અને સુગંધથી શણગારે છે, એ અંગો આખરે બધા શરીરોમાં માંસખોર પ્રાણીઓ ખાઈ જાય છે.
મેરોશ્ શૃઙ્ગતટોલ્લાસિગઙ્ગાજલરયોપમાઃ । દૃષ્ટા યસ્મિન્ સ્તને મુક્તા હારસ્યોલ્લાસશાલિનઃ
જેનાં સ્તન પર મણિહારની જેમ ઝળહળતા મુક્તા દેખાય છે, જે મેરુ પર્વતની ટોચ અને ઢોળાણ પર રમતા ગંગાજળના તરંગો જેવા લાગે છે.
શ્મશાનેષુ દિગન્તેષુ સ એવ લલનાસ્તનઃ । શ્વભિર્ આસ્વાદ્યતે કાલે લઘુપિણ્ડ ઇવાન્ધસઃ
શ્મશાનમાં કે દિશાના અંતે, એ જ પ્રેમથી પાળેલી છાતી, સમય જતાં કુતરા દ્વારા ખાઈ જાય છે, જેમ અંધ માણસના હાથમાં આવેલું નાનું ટુકડો ખાઈ લેવાય છે.
રક્તમાંસાદિદિગ્ધાનિ કરભસ્ય યથા વને । તથૈવાઙ્ગાનિ કામિન્યાસ્ તત્ પ્રત્ય્ અપિ હિ કો ગ્રહઃ
જેમ જંગલમાં વાછરડાના અંગો લોહી અને માંસથી લથપથ હોય છે, એમ જ સ્ત્રીના અંગો પણ છે; તો એમાંથી શું મેળવવું છે?