અથ ક્ષણેન સ પુમાંસ્ તાન્ય્ અઙ્ગાનિ ચ સમ્ભ્રમઃ । સર્વમ્ અન્તર્ધિમ્ આયાતં સ્વપ્નો બોધવતો યથા
પછી, એક ક્ષણમાં જ那个 પુરુષ, તેના અંગો અને આખી ગભરાહટ બધું જ અદૃશ્ય થઈ ગયું, જેમ જાગી જતાં સ્વપ્ન અચાનક ઓગળી જાય છે.
વિચાર્ય નિયતેશ્ શક્તિં તતો ગન્તુમ્ ઉપસ્થિતઃ । દૃષ્ટવાન્ અહમ્ એકાન્તે પુનર્ અન્યં તથા નરમ્
હું જ્યારે નસીબની શક્તિ વિશે વિચાર્યું, ત્યારબાદ ત્યાંથી જવા માટે ઊભો થયો. એકાંતમાં, મને એ જ રીતે બીજો માણસ પણ દેખાયો.
સો ઽપિ પ્રહારાન્ પરિતઃ પ્રયચ્છન્ સ્વયમ્ આત્મનિ । બાહુભિઃ પીવરાકારૈસ્ સ્વયમ્ એવ પલાયતે
એ માણસ પણ પોતે જ પોતાના મજબૂત હાથોથી ચારે બાજુ પોતાને મારતો હતો અને પોતાથી જ ભાગતો હતો.
કૂપે પતતિ કૂપાત્ તુ સમુત્થાયાભિધાવતિ । પુનઃ પતતિ કુઞ્જે ઽન્તઃ પુનર્ આર્તઃ પલાયતે
ક્યારેક તે કૂવામાં પડી જાય છે, પછી કૂમાથી બહાર આવીને દોડે છે; ફરી ઝાડીઓમાં પડી જાય છે અને ફરી દુઃખી થઈને ભાગે છે.
પુનઃ પ્રવિશતિ સ્વચ્છં ક્ષણં શિશિરકાનનમ્ । રુષ્ટઃ પુનઃ પુનસ્ તુષ્ટઃ પુનઃ પ્રહરતિ સ્વયમ્
પછી થોડા સમય માટે એ સ્વચ્છ અને ઠંડા જંગલમાં જાય છે; પછી ફરી ગુસ્સે થાય છે, પછી ખુશ થાય છે અને પછી ફરી પોતાને જ મારતો રહે છે.
એવમ્પ્રાયનિજાચારશ્ ચિરમ્ આલોક્ય સસ્મયમ્ । સ મયા સમવષ્ટભ્ય પરિપૃષ્ટસ્ તથૈવ હિ
તેના અનોખા વર્તનને લાંબા સમય સુધી જોયા પછી, હળવી સ્મિત સાથે હું તેની પાસે ગયો અને તેને એ પ્રમાણે પૂછ્યું.
તેનૈવાથ ક્રમેણાસૌ રુદિત્વા સમ્પ્રહસ્ય ચ । અઙ્ગૈર્ વિશીર્ણતામ્ એત્ય યયાવ્ અલમ્ અલક્ષ્યતામ્
પછી તે ધીરે ધીરે રડ્યો અને હસ્યો, અને જ્યારે તેના અંગો તૂટી ગયા, ત્યારે તે ચાલ્યો ગયો અને ફરી નજરે પડ્યો નહીં.
વિચાર્ય નિયતેશ્ શક્તિં તતો ગન્તુમ્ ઉપસ્થિતઃ । દૃષ્ટવાન્ અહમ્ એકાન્તે પુનર્ અન્યં તથા નરમ્
પછી મેં ભાગ્યની શક્તિ વિશે વિચાર્યું અને ત્યાંથી જવા માટે તૈયાર થયો; એકાંતમાં મને એ જ રીતે બીજો માણસ દેખાયો.
પ્રહરંસ્ તદ્વદ્ એવાસૌ સ્વયમ્ એવ પલાયતે । પલાયમાનઃ પતિતો મહત્ય્ અન્ધો ઽન્ધકૂપકે
એ પણ એ જ રીતે પોતાને મારતો હતો અને પોતેથી જ ભાગી રહ્યો હતો; ભાગતો ભાગતો તે એક મોટી, અંધારી ખાડીમાં પડી ગયો.
તત્રાહં સુચિરં કાલમ્ અવસં તત્પ્રતીક્ષકઃ । યાવત્ સ સુચિરેણાપિ કૂપાદ્ અભ્યુત્થિતશ્ શઠઃ
ત્યાં હું ઘણો લાંબો સમય એના માટે રાહ જોઈને રહ્યો. આખરે, ઘણો સમય વીતી ગયા પછી, એ ધૂર્ત માણસ કૂવામાંથી બહાર આવ્યો.
અથાહમ્ ઉદ્યતો ગન્તું દૃષ્ટવાન્ પુરુષં પુનઃ । તાદૃશં તાદૃશાચારં પ્રયતન્તં તથૈવ ચ
પછી, જ્યારે હું જવા માટે તૈયાર થયો, ત્યારે મેં એ માણસને ફરી જોયો—એ જ રીતે વર્તતો, એ જ રીતે પ્રયત્ન કરતો હતો.
અવષ્ટભ્ય તથૈવાશુ તસ્ય પ્રોક્તં પુનર્ મયા । તથૈવોત્પલપત્રાક્ષ નાસૌ તદ્ અવબુદ્ધવાન્
પછી હું તરત જ એના પાસે ગયો અને ફરી એ જ રીતે વાત કરી, પણ, હે કમળની આંખોવાળા, એ જરા પણ સમજ્યો નહીં.
કેવલં મામ્ અસૌ મૂઢો નૈવ જાનામિ કિઞ્ચન । આઃ પાપ દુર્દ્વિજેત્ય્ ઉક્ત્વા સ્વવ્યાપારપારો યયૌ
એ મૂર્ખ માણસ માત્ર એટલું જ બોલ્યો: 'હું કંઈ જાણતો નથી—અરે પાપી, દુષ્ટ બ્રાહ્મણ!' એમ કહીને એ પોતાના કામમાં લાગી ગયો.
અથ તસ્મિન્ મહારણ્યે તથા વિહરતા મયા । બહવસ્ તાદૃશા દૃષ્ટાઃ પુરુષા દોષકારિણઃ
પછી, જ્યારે હું એ વિશાળ જંગલમાં ફરતો હતો, ત્યારે મેં એવા ઘણા માણસોને જોયા, જે બધા કંઈક ખોટું કરતા હતા.
મત્પૃષ્ટાઃ કેચિદ્ આયાન્તિ સ્વપ્નસમ્ભ્રમવચ્ છમમ્ । મદુક્તં નાભિનન્દન્તિ કેચિચ્ છ્વવિરુતં યથા
કેટલાકને મેં પૂછ્યું ત્યારે તેઓ સ્વપ્ન જેવી ગભરાહટમાં નજીક આવ્યા અને પછી શાંત થઈ ગયા; જ્યારે કેટલાકને મારા શબ્દો ગમ્યા નહીં, જેમ કે કૂતરા ભુંકવાનું અવગણે છે.
વિનિપત્યાન્ધકૂપેભ્યઃ કેચિન્ ન પ્રોત્થિતાઃ પુનઃ । કદલીષણ્ડકાત્ કેચિચ્ ચિરેણાપિ ન નિર્ગતાઃ
કેટલાક અંધારા ખાડામાં પડી ગયા અને ફરી ક્યારેય બહાર આવ્યા નહીં; જ્યારે કેટલાક કેળાના ઝાડોમાં ફસાઈ ગયા અને લાંબા સમય પછી પણ બહાર આવી શક્યા નહીં.
કેચિદ્ અન્તર્હિતાસ્ સ્ફારે કરઞ્જવનકુઞ્જકે । ન ક્વચિત્ સ્થિતિમ્ આયાન્તિ કેચિદ્ ભ્રમપરાયણાઃ
કેટલાક ઘનકારંજના ઝાડોમાં ગુમ થઈ ગયા અને ક્યારેય ક્યાંય સ્થિર થયા નહીં; જ્યારે કેટલાક સતત ભટકતા જ રહ્યા.
એવંવિધા સા વિતતા રઘૂદ્વહ મહાટવી । અદ્યાપિ વિદ્યતે યસ્યામ્ ઇત્થં તે પુરુષાસ્ સ્થિતાઃ
રઘુવંશના શ્રેષ્ઠ, એવી વિશાળ જંગલ આજેય છે, જેમાં લોકો આવી રીતે રહે છે.
સા ચ દૃષ્ટાટવી રામ ત્વયેહ વ્યવહારિણા । બાલ્યાત્ તુ બુદ્ધિતત્ત્વસ્ય ન ત્વં સ્મરસિ રાઘવ
રામ, તું જ્યારે ઘરગથ્થુ જીવન જીવી રહ્યો છે ત્યારે આ જંગલ જોઈ છે; પણ બાળપણમાં બુદ્ધિ પૂરતી વિકસિત ન હોવાથી, રાઘવ, તને એ યાદ નથી.
સા ભીષણા વિવિધસઙ્કટસઙ્કટાઙ્ગી ઘોરાટવી ઘનતમોગહના ચ લોકૈઃ । આગત્ય નિર્વૃતિમ્ અબુદ્ધિહતૈર્ ન તજ્જ્ઞૈર્ આસેવ્યતે કુસુમગુલ્મકવાટિકેવ
એ ભયાનક જંગલ અનેક મુશ્કેલીઓ અને ભયોથી ભરેલું છે, ઘન અંધકારથી ઘેરાયેલું છે; એમાં સમજશક્તિ ગુમાવેલા લોકો જ જાય છે, જ્ઞાની લોકો તો એ તરફ જાય જ નથી, જેમ ફૂલોથી ભરેલી બારીમાં પણ તેઓ નથી જતા.
કાસૌ મહાટવી બ્રહ્મન્ કદા દૃષ્ટા કથં મયા । કે ચ તે પુરુષાસ્ તત્ર કિં તત્ કર્તું કૃતોદ્યમાઃ
હે બ્રાહ્મણ, એ કયું વિશાળ જંગલ છે? મેં ક્યારે અને કેવી રીતે જોયું? ત્યાં એ લોકો કોણ છે અને તેઓ શું કરવા પ્રયત્નશીલ છે?
રઘુનાથ મહાબાહો શૃણુ વક્ષ્યામિ તે ઽખિલમ્ । ન સા મહાટવી નામ દૂરે નૈવ ચ તે નરાઃ
હે રઘુનાથ, બળવાન ભુજાવાળા, સાંભળો, હું તમને બધું કહું છું: એ મહાન જંગલ દૂર નથી, અને એ લોકો પણ તમાથી દૂર નથી.
યેયં સંસારપદવી ગમ્ભીરાસારકોટરા । તાં ત્વં શૂન્યાં વિકારાઢ્યાં વિદ્ધિ રામ મહાટવીમ્
હે રામ, આ સંસારની પથ, જે ઊંડી અને ખાલી છે, એ જ મહાન જંગલ છે—એ ખાલી છે અને સતત બદલાતી રહે છે, એવું જાણ.
વિચારાલોકલભ્યેન યદૈકેનૈવ વસ્તુના । પૂર્ણા નાન્યેન સંયુક્તા કેવલૈવ તદૈવ સા
એ જંગલ માત્ર એક જ વસ્તુથી ભરેલું છે, જે વિચારના પ્રકાશથી પ્રાપ્ત થાય છે; તેમાં બીજું કંઈ જોડાયેલું નથી, એ માત્ર એ જ છે.
તત્ર યે તે મહાકારાઃ પુરુષાઃ પ્રસરન્તિ હિ । મનાંસિ તાનિ વિદ્ધિ ત્વં દુઃખે નિપતિતાન્ય્ અલમ્
એ જંગલમાં જે મહાન પુરુષો ફરતા રહે છે, તેમને તું મન જ જાણ, જે દુઃખમાં પડી ગયા છે.
દ્રષ્ટા યો ઽયમ્ અહં તેષાં સવિવેકો મહામતે । વિવેકેન મયા તાનિ દૃષ્ટાન્ય્ અન્યાનિ રાઘવ
હે મહાબુદ્ધિશાળી, હું એ બધાનો સાક્ષી છું, બધું વિવેકપૂર્વક જોનાર છું; હે રાઘવ, વિવેકથી મેં એ અને બીજા પણ અનેક વસ્તુઓ જોઈ છે.
મયા તાન્ય્ એવ બુધ્યન્તે વિવેકેન મનાંસિ હિ । સતતં સ્વપ્રકાશેન કમલાનીવ ભાનુના
મારા વિવેકથી જ એ મનોને હું સમજું છું, જેમ સૂર્યના પ્રકાશથી હંમેશા કમળો ખુલ્લા રહે છે, એમ.
મત્પ્રબોધં સમાસાદ્ય મત્પ્રસાદાન્ મહામતે । મનાંસિ કાનિચિત્ તાનિ ગતાન્ય્ ઉપશમાત્ પરમ્
મારા જ્ઞાનને પ્રાપ્ત કરીને અને મારી કૃપાથી, હે મહાબુદ્ધિશાળી, એ મનોમાંથી કેટલાક મન પરમ શાંતિને પામી ચૂપ થઈ ગયા છે.
કાનિચિન્ નાભિનન્દન્તિ માં વિવેકં વિમોહતઃ । મત્તિરસ્કારવશતઃ કૂપેષ્વ્ એવ પતન્ત્ય્ ઉત
કેટલાક મન મોહવશ મને, એટલે કે વિવેકને, સ્વીકારતું નથી; મારી અવગણનાના કારણે એ ખરેખર ખાડામાં પડી જાય છે.
યે તે ઽન્ધકૂપા ગહના નરકાસ્ તે રઘૂદ્વહ । મનાંસિ તાનિ તેષ્વ્ અન્તર્ નિપતન્ત્ય્ ઉત્પતન્તિ ચ
રઘુવંશી, એ ઘેરી, અંધ કૂવો જેવું છે, જેને નરક કહે છે; એમાં મન ડૂબે છે અને ફરીથી ઊભું થાય છે.