ક્ષણપ્રકાશતરલં મિથ્યારચિતચક્રિકમ્ । અલાતચક્રપ્રતિમં યૌવનં મે ન રોચતે
પળકામાં જ ઓગળી જાય એવું, મિથ્યા કલ્પનાથી ઊભેલું, હવામાં દોરેલી ચક્રી જેવું — એવું યુવન મને ગમતું નથી.
મૃદુસ્ફારતરોદારમ્ અન્તશ્શૂન્યં ક્ષણક્ષતમ્ । શરદમ્બુદસઙ્કાશં યૌવનં મે ન રોચતે
નરમ, ફૂલેલું અને બહારથી ભવ્ય, પણ અંદરથી ખાલી અને પળમાં જ ઘાયલ થાય એવું; શરદના વાદળ જેવું — એવું યુવન મને ગમતું નથી.
આપાતમાત્રરમણં સદ્ભાવરહિતાન્તરમ્ । વેશ્યાસ્ત્રીસઙ્ગમપ્રખ્યં યૌવનં મે ન રોચતે
મારે યુવાની ગમતી નથી, કારણ કે એ માત્ર ક્ષણિક આનંદ આપે છે, અંદરથી સાચી ભાવના નથી. એ તો વેશ્યા સાથેના સંબંધ જેવી છે.
યે કેચન દુરારમ્ભાસ્ તે સર્વે સર્વદુઃખદાઃ । તારુણ્યે સન્નિધિં યાન્તિ મહોત્પાતા ઇવ ક્ષયે
જ્યાં પણ કઠિન કામો હોય, એ બધાં દુઃખ જ આપે છે. એ બધા યુવાનીમાં એકઠાં થાય છે, જાણે મોટા દુર્ઘટના અંતે ભેગાં થાય છે એમ.
હાર્દાન્ધકારકારિણ્યા ભૈરવાકારવાન્ અપિ । યૌવનાજ્ઞાનયામિન્યા બિભેતિ ભગવાન્ અપિ
યુવાનીની અજ્ઞાનતાની રાત, જે હૃદયમાં અંધકાર લાવે છે અને ભયાનક રૂપ ધારણ કરે છે, એની સામે ભગવાન પણ ડરે છે.
સુવિસ્મૃતશુભાચારં બુદ્ધિવૈધુર્યદાયિનમ્ । દદાત્ય્ અતિતરામ્ એષ ભ્રમં યૌવનવિભ્રમઃ
યુવાનીનો મોહ માણસને સારા આચરણ ભૂલાવી દે છે અને બુદ્ધિમાં ગાબડું પાડે છે; એથી ભારે ભ્રમ પેદા થાય છે.
કાન્તાવિયોગજાતેન હૃદિ દુર્ધર્ષવહ્નિના । યૌવને દહ્યતે જન્તુસ્ તરુર્ દાવાગ્નિના યથા
યૌવનમાં મનુષ્યને પ્રિયજનથી વિયોગ થવાથી હૃદયમાં જે ભયાનક અગ્નિ પ્રગટે છે, તેમાં જીવ સળગી જાય છે, જેમ વૃક્ષ જંગલની આગમાં ભસ્મ થઈ જાય છે.
વિસ્તીર્ણાપિ પ્રસન્નાપિ પાવન્ય્ અપિ હિ યૌવને । મતિઃ કલુષતામ્ એતિ પ્રાવૃષીવ તરઙ્ગિણી
યૌવનમાં મન શુદ્ધ, વિશાળ અને પવિત્ર હોય છતાં, વરસાદના સમયમાં નદી ગંદી થાય તેમ, મન પણ કલુષિત થઈ જાય છે.
શક્યતે ઘનકલ્લોલભીમા રોધયિતું નદી । ન તુ તારુણ્યતરલા તૃષ્ણાતરલિતાન્તરા
ઘણા ઉંચા મોજાંવાળી ભયાનક નદીને પણ રોકી શકાય, પણ યુવાનીથી ઉદ્ભવેલી અને ઇચ્છાથી ઉથલપાથલ થતી આંતરિક તરસને રોકવી શક્ય નથી.
સા કાન્તા તૌ સ્તનૌ પીનૌ તે વિલાસાસ્ તદ્ આનનમ્ । તારુણ્ય ઇતિ ચિન્તાભિર્ યાતિ જર્જરતાં જનઃ
આ એ પ્રિય છે, એ તેના ગોળ સ્તન છે, એ તેના લાવણ્ય છે, એ તેનું મુખ છે—યૌવનમાં આવી વિચારોને કારણે માણસ થાકી જાય છે.
તરત્તરલતૃષ્ણાર્તં યુવાનમ્ ઇહ સાધવઃ । પૂજયન્તિ ન તુચ્છેહં જરત્તૃણલવં યથા
સારા લોકો એ યુવાનને, જેને ઇચ્છાની તીવ્ર તરસ સતાવે છે, એના પર ક્યારેય માન આપતાં નથી, જેમકે કોઈ સુકાઈ ગયેલી નિકામી ઘાસની પાંખડીને કોઈ મૂલ્ય આપતું નથી.
નાશાયૈવ મદાન્ધસ્ય દોષમૌક્તિકધારિણઃ । અભિમાનમહેભસ્ય નિત્યાલાનં હિ યૌવનમ્
યૌવન હંમેશા એના વિનાશ સાથે જોડાયેલું છે, જે ઘમંડથી અંધ છે અને દોષોના મોતી પહેર્યા છે, એ ઘમંડના મોટા હાથી જેવો છે.
મનોવિપુલમૂલાનાં દોષાશીવિષધારિણામ્ । રોષરોદનવૃક્ષાણાં યૌવનં નવકાનનમ્
યૌવન એ ગુસ્સો અને દુઃખના વૃક્ષો માટેનું નવું વન છે, જેનું મૂળ મનમાં ઊંડું છે અને જેમાં દોષોના સાપ વસે છે.
રસકેસરસમ્બાધં કુવિકલ્પદલાકુલમ્ । દુશ્ચિન્તાચઞ્ચરીકાણાં પુષ્કરં વિદ્ધિ યૌવનમ્
યૌવનને એ રીતે જાણ કે એ આનંદના રેસાઓથી ભરેલું, ખોટી કલ્પનાના પાંદડાંઓથી છલકતું અને ચિંતા રૂપી મધમાખીઓથી ગૂંજી રહેલું કમળ છે.
કૃતાકૃતકુપક્ષાણાં હૃત્સરસ્તીરચારિણામ્ । આધિવ્યાધિવિહઙ્ગાનામ્ આલયો નવયૌવનમ્
કર્મ અને અકર્મના પાંખો ધરાવતી, હૃદયના સરોવર કાંઠે ફરતી, દુઃખ અને રોગ રૂપ પક્ષીઓ માટે નવયૌવન એ નિવાસસ્થાન છે.
જડાનાં ગતસઙ્ખ્યાનાં કલ્લોલાનાં વિલાસિનામ્ । અનપેક્ષિતમર્યાદો વારિધિઃ પૂર્ણયૌવનમ્
પૂર્ણયૌવન એ અનગણિત નિષ્ક્રિય અને રમૂજી તરંગો માટેની, કોઈ સીમા ન માનતી, વિશાળ દરિયો છે.
સર્વેષાં ગુણપર્ણાનામ્ અપનેતું રજસ્ તતઃ । અપનેતું સ્થિતો દક્ષો વિષમો યૌવનાનિલઃ
યૌવનનો અસમાન અને કુશળ પવન સર્વ ગુણોના પાંદડાં પર લાગેલું રજ દૂર કરવા માટે ઊભો રહે છે.
નયન્તિ પાણ્ડુતાં વક્ત્રમ્ આકુલાવકરોત્કટાઃ । આરોહન્તિ પરાં કોટિં રૂક્ષા યૌવનપાંસવઃ
યૌવનની કઠોર રેત ઊંચી શિખરે પહોંચે છે, જે મુખને ફિક્કું કરે છે અને મનમાં ઉથલપાથલ અને અસ્વસ્થતા પેદા કરે છે.
ઉદ્બોધયતિ દોષાલીં નિકૃન્તતિ ગુણાવલીમ્ । નરાણાં યૌવનોલ્લાસો વિલાસો દુષ્કૃતશ્રિયઃ
માણસના યુવાનપણાની ઉલ્લાસી અવસ્થા અનેક ખામીઓ જગાવે છે, સારા ગુણોની માળા તોડી નાખે છે, અને ખરાબ કામોની શોભા છે.
શરીરપઙ્કજરજશ્ ચઞ્ચલાં મતિષટ્પદીમ્ । નિબધ્ય મોહયત્ય્ એષ નરં યૌવનચન્દ્રમાઃ
યુવાનપણાનો ચાંદો શરીરનાં કમળની ધૂળથી મનની ચંચળ મધમાખીને બાંધી દે છે અને માણસને ભ્રમિત કરી નાખે છે.
શરીરષણ્ડકોદ્ભૂતા રમ્યા યૌવનવલ્લરી । લગ્નમ્ એવ મનોભૃઙ્ગં મદયત્ય્ ઉન્નતિં ગતા
શરીરના ઊંચા ટેકરેથી ઉગેલી યુવાનપણાની મોહક વેલ, જ્યારે પૂર્ણ વઢે છે ત્યારે મનના ભમરાને પોતાની સાથે જોડીને મસ્ત કરી નાખે છે.
શરીરમરુતાપોત્થાં યુવતામૃગતૃષ્ણિકામ્ । મનોમૃગાઃ પ્રધાવન્તઃ પતન્તિ વિષમાવટે
શરીરના વાયુની ગરમીથી ઊપજેલી યુવતીઓની મૃગમરીચિકા, મનના હરણોને દોડાવતી કરે છે અને તેઓ ખતરનાક ખીણોમાં પડી જાય છે.
શરીરશર્વરીજ્યોત્સ્ના ચિત્તકેસરિણસ્ સટા । લહરી જીવિતામ્ભોધેર્ યુવતા મે ન રોચતે
યૌવનની તેજસ્વિતા, જે શરીરની રાત્રિમાં ચાંદની જેવી છે, મનરૂપ સિંહની જટા જેવી છે, જીવનના દરિયાની એક લહેર જેવી છે—આ યુવાન સ્ત્રી હવે મને ગમતી નથી.
દિનાનિ કતિચિદ્ યેયં ફલિતા દેહજઙ્ગલે । યુવતાશરદ્ અસ્યાં હિ ન સમાશ્વાસમ્ અર્હથ
આ યૌવન થોડા દિવસ માટે શરીરના જંગલમાં ફૂલેફલે છે; પણ આ યૌવનના શરદમાં તમે ક્યારેય વિશ્વાસ રાખવો નહીં.
ઝગિત્ય્ એવ પ્રયાત્ય્ એષ શરીરાદ્ યુવતાખગઃ । ક્ષણેનૈવાલ્પભાગ્યસ્ય હસ્તાચ્ ચિન્તામણિર્ યથા
યૌવનનું પંખી ઝડપથી શરીર છોડીને ઉડી જાય છે, જેમ કે ઓછા ભાગ્યશાળી માણસના હાથમાંથી ક્ષણમાં ચિંતામણિ સરકી જાય છે.
યદા યદા પરાં કોટિમ્ અભ્યારોહતિ યૌવનમ્ । વલ્ગન્તિ સરસાઃ કામાસ્ તદા નાશાય કેવલમ્
જ્યારે જ્યારે યૌવન ઊંચી કળાએ પહોંચે છે, ત્યારે ઇચ્છાઓ ઉછળી ઊઠે છે, પણ એ બધું માત્ર વિનાશ માટે જ થાય છે.
તાવદ્ એવ વિવલ્ગન્તિ રાગદ્વેષપિશાચિકાઃ । નાસ્તમ્ એતિ સમસ્તૈષા યાવદ્ યૌવનયામિની
યૌવનની રાત જ્યા સુધી ચાલે છે, ત્યાં સુધી રાગ અને દ્વેષના ભૂતકાળાઓ મનમાં નાચતા જ રહે છે; આ બધું ત્યારે જ શાંત થાય છે, જ્યારે યૌવન પોતે જ સમાપ્ત થાય છે.
નાનાધિકારબહુલે વરાકે ક્ષણનાશિનિ । કારુણ્યં કુરુ તારુણ્યે મ્રિયમાણે સુતે યથા
આ યૌવન અનેક કામોથી ભરેલું અને પળમાં વિલીન થતું, ખરેખર દયાની લાયક છે; જેમ મરતા બાળક પર દયા આવે, તેમ યૌવન પર પણ દયા કરવી જોઈએ.
હર્ષમ્ આયાતિ યો મોહાત્ પુરુષઃ ક્ષણભઙ્ગિના । યૌવનેન મહામુગ્ધસ્ સ વૈ નરમૃગસ્ સ્મૃતઃ
જે માણસ મોહવશ ક્ષણભંગુર યૌવનમાં આનંદ માણે છે, તે સંપૂર્ણ રીતે મોહિત થઈ, માનવીરૂપ પ્રાણી ગણાય છે.
માનમોહમદોન્મત્તં યૌવનં યો ઽભિલષ્યતિ । અચિરેણ સ દુર્બુદ્ધિઃ પશ્ચાત્તાપેન યુજ્યતે
જે વ્યક્તિ માન, મોહ અને અહંકારથી ઉન્મત્ત થઈને યૌવનની ઇચ્છા રાખે છે, એ મૂર્ખ થોડા જ સમયમાં પસ્તાવામાં ફસાઈ જાય છે.