દેશાદ્ દેશાન્તરપ્રાપ્તેર્ અનુસન્ધાનહેતુતઃ । પૂર્વં હિ કારણં ચેતઃ કર્મ ચિત્તમ્ અતો વિદુઃ
એક જગ્યાથી બીજી જગ્યાએ પહોંચવા માટે શોધખોળ કારણ બને છે; એટલે મન પહેલું કારણ છે અને કર્મ મનમાંથી જ જન્મે છે—એવું જાણવું.
અક્ષુબ્ધસાગરપ્રખ્યાદ્ બ્રહ્મણસ્ સ્પન્દધર્મિણી । યા ચિદ્ આહુર્ અતશ્ ચિત્તં જનતાજીવતાં ગતમ્
જે ચેતના બ્રહ્મની ધબકતી શક્તિ તરીકે જાણીતી છે અને અશાંત ન થયેલા સમુદ્ર જેવી છે, એ જ ચેતના મન બનીને જીવોમાં પ્રવેશી જાય છે.
મનઃ કર્મ મનો જીવઃ કાયસ્ તેનૈવ તન્યતે । અતઃ કર્મ ચ કર્તા ચ ન ભિન્નૌ તિલતૈલવત્
મન એ જ કર્મ છે, મન એ જ જીવ છે, અને મનથી જ શરીર વ્યાપે છે; એટલે કર્મ અને કરનાર અલગ નથી, જેમ તલ અને તેલ અલગ નથી.
કર્તૃકર્માત્મકાવ્ અર્થાવ્ અભિન્નૌ નિત્યમ્ એવ હિ । અબોધાદ્ ભેદમ્ આયાતૌ કલ્પ્યમાનૌ મુધૈવ હિ
કરનાર અને કર્મ હંમેશા મૂળરૂપે એક જ છે; અજ્ઞાનથી જ એ બંને અલગ છે એમ માનવામાં આવે છે, પણ એ ખોટું માનવું છે.
દ્વે કર્મમનસી રામ મૂર્ખાણાં ન તુ ધીમતામ્ । સમુદ્રામ્બુ તરઙ્ગામ્બુ બાલાનામ્ ઇવ ભેદધીઃ
હે રામ, મન અને કર્મ બે છે એવું મૂર્ખોને જ લાગે છે, બુદ્ધિશાળી એમાં ભેદ નથી જુએ; જેમ બાળકો સમુદ્ર અને તરંગમાં ભેદ જુએ છે, પણ સમજદાર એમાં ભેદ નથી માનતા.
પર્યાયશબ્દાવ્ એતૌ હિ વિદ્ધિ ત્વં ચિત્તકર્મણી । પર્યાયશબ્દતાં ત્યક્ત્વા સ્થિતે દુરવબોધતઃ
મન અને કર્મ – આ બંને શબ્દો એક જ વાત માટે અલગ અલગ નામ છે, એવું જાણ. જ્યારે આપણે આ શબ્દભેદને છોડીએ, ત્યારે એનું સાચું સ્વરૂપ સમજવું બહુ જ મુશ્કેલ છે.
મનઃ કર્માત્મકં પૂર્વં પરસ્માત્ સમ્પ્રવર્તતે । આમોદાત્મેવ કુસુમં વિવિધાકૃતિ પાદપાત્
મનનું સ્વરૂપ કર્મ છે, એ પહેલાં પરમાત્મામાંથી ઉત્પન્ન થાય છે; જેમ ફૂલની અંદર સુગંધ રહેલી હોય છે અને એ વૃક્ષમાંથી અનેક પ્રકારના રૂપે ફૂટે છે, તેમ મન પણ ઉત્પન્ન થાય છે.
કર્તૃકર્માભિધાનીહ ચેતાંસ્ય્ અવિરતં પદાત્ । પરસ્માત્ સમ્પ્રવર્તન્તે તરઙ્ગા ઇવ સાગરાત્
અહીં મનને ક્યારેક કર્તા, ક્યારેક કર્મ તરીકે ઓળખવામાં આવે છે; એ સતત પરમાત્મામાંથી જ ઉત્પન્ન થાય છે, જેમ તરંગો દરિયામાંથી ઉઠે છે.
ઉદ્ધૃતાન્ય્ એવ તસ્મિંસ્ તુ જીવસઞ્જ્ઞાનિ તાનિ તુ । સ્ફુરિત્વા પ્રવિલીયન્તે તરઙ્ગા ઇવ સાગરે
જેને આપણે જીવ કહીએ છીએ, એ તો એ જ તરંગો છે; જેમ તરંગો ઉઠીને પછી ફરી દરિયામાં લીન થઈ જાય છે, તેમ બધા જીવ પણ એમાં જ વિલીન થઈ જાય છે.
મનસા ક્રિયતે કર્મ યદ્ યત્ તત્ સફલં ભવેત્ । મનસ્ય્ એવ ન કાયોત્થં કર્તા કર્મ મનસ્ તતઃ
મન દ્વારા જે કાર્ય થાય છે, એ જ ફળ આપે છે; કાર્ય તો મનમાં જ થાય છે, શરીરથી નહિ—એટલે કરીને કરનાર અને કર્મ બંને મનના જ છે.
આલોકલાઞ્છિતાભોગે મકુરે રાજતે સુખમ્ । બ્રહ્મતત્ત્વપરામૃષ્ટે કર્તૃત્વં મનસિ સ્ફુટમ્
જેમ પ્રકાશથી ઝગમગતું દર્પણ સુંદર લાગે છે, તેમ બ્રહ્મજ્ઞાનથી સ્પર્શાયેલ મનમાં કરનારપણું સ્પષ્ટ દેખાય છે.
ગુણો ગુણિનિ શૌક્લ્યાદિઃ પટાદૌ સંસ્થિતો યથા । તથા મનસિ કર્તૃત્વં જીવનામ્નિ વ્યવસ્થિતમ્
જેમ સફેદી જેવી ગુણવત્તા કપડામાં વસે છે, તેમ જીવ નામના મનમાં કરનારપણું વસેલું છે.
યથા શૈત્યાદિરહિતસ્ તુષારો નોપલભ્યતે । તથા કર્મ વિના ચિત્તં ન કિઞ્ચિદ્ ઉપલભ્યતે
જેમ ઠંડક વિના તુષાર દેખાતો નથી, તેમ કર્મ વિના મન પણ ક્યાંય દેખાતું નથી.
કૃષ્ણતાસઙ્ક્ષયે યદ્વત્ ક્ષીયતે કજ્જલં સ્વયમ્ । સ્પન્દાત્મકર્મવિગમે તદ્વત્ પ્રક્ષીયતે મનઃ
જેમ કાજળની કાળાશ ઓછી થવાથી તે પોતે જ ઘટી જાય છે, તેમ મનની અંદર ચાલતી હલચલ બંધ થાય ત્યારે મન પણ ઓગળી જાય છે.
કર્મનાશો મનોનાશો મનોનાશો હ્ય્ અકર્મતા । મુક્તસ્યૈવ ભવત્ય્ એષ નામુક્તસ્ય કદાચન
કર્મનો અંત એટલે મનનો અંત; મનનો અંત એટલે નિષ્ક્રિયતા. આ સ્થિતિ માત્ર મુક્ત વ્યક્તિને જ મળે છે, બંધનવાળા માટે ક્યારેય નહીં.
વહ્ન્યૌષ્ણ્યયોર્ ઇવ સદા શ્લિષ્ટયોશ્ ચિત્તકર્મણોઃ । દ્વયોર્ એકતરાભાવે દ્વયમ્ એવ વિલીયતે
જેમ અગ્નિ અને ગરમી હંમેશાં સાથે રહે છે, તેમ મન અને કર્મ પણ એકબીજાથી જોડાયેલા છે. એમાંનું એક પણ ન હોય તો બંને ઓગળી જાય છે.
ચિત્તં સદા સ્પન્દવિલાસમ્ એતત્ સ્પન્દૈકરૂપં નનુ કર્મ વિદ્ધિ । કર્માથ ચિત્તં કિલ ધર્મધર્મિ પદં ગતે રામ પરસ્પરેણ
મન હંમેશાં હલચલ અને ચંચળતાનું રમણ છે; અને કર્મ એ હલચલનું સ્વરૂપ છે, એવું જાણ. હે રામ, મન અને કર્મ એક બીજાથી અવિભાજ્ય છે, જેમ ગુણ અને ધર્મ એકબીજામાં રહેલા હોય છે.
મનો હિ ભાવનામાત્રં ભાવના સ્પન્દરૂપિણી । ક્રિયા તદ્ભાવિતં રૂપં ફલં સર્વો ઽનુધાવતિ
મન તો માત્ર કલ્પના છે; કલ્પના એટલે એક પ્રકારની હલચલ. ક્રિયા એ કલ્પનાથી બનેલું રૂપ છે, અને દરેક જણ તેના પરિણામ પાછળ દોડે છે.
વિસ્તરેણ મમ બ્રહ્મઞ્ જડસ્યાપ્ય્ અજડાકૃતેઃ । રૂપમ્ આરૂઢસઙ્કલ્પં મનસો વક્તુમ્ અર્હસિ
હે બ્રહ્મન, કૃપા કરીને મને મનનું સ્વરૂપ વિગતે સમજાવો, જે જડની સંકલ્પનાથી પણ ઊભું થાય છે અને અજડથી આકાર પામે છે.
અનન્તસ્યાત્મતત્ત્વસ્ય સર્વશક્તેર્ મહાત્મનઃ । સઙ્કલ્પશક્તિસહિતં યદ્ રૂપં તન્ મનો વિદુઃ
મનનું સ્વરૂપ એ જ છે, જે અનંત આત્મતત્વ અને સર્વશક્તિમાન મહાત્માની સંકલ્પશક્તિ સાથે જોડાયેલું છે.
જડાજડદૃશોર્ મધ્યે દોલાયિતવપુસ્ સ્થિતમ્ । યત્ તત્ત્વં દ્વિપરામૃષ્ટં તદ્ રૂપં મનસો વિદુઃ
મનનું સ્વરૂપ એ તત્વ છે, જે જડ અને અજડ વચ્ચે ઊભું રહીને બંનેનો સ્પર્શ પામે છે.
નાહં ચિદવભાસાત્મા કૃપણો ઽસ્મીતિ નિશ્ચયઃ । યસ્ સદાક્રાન્તકલનસ્ તદ્ રૂપં મનસો વિદુઃ
"હું ચેતનાનો પ્રકાશરૂપ નથી, હું તો દુઃખી છું"—આવો જે નિશ્ચય છે, જે હંમેશા કલ્પનાઓથી ભરેલો રહે છે, તેને મનનું સ્વરૂપ કહેવાય છે.
ભાવસ્ સદસતોર્ મધ્યે નૄણાં સ્ફુરતિ નિશ્ચલઃ । કલનોન્મુખતાં યાતસ્ તદ્ રૂપં મનસો વિદુઃ
જેમ કોઈ અવસ્થાએ, જે અસ્તિત્વ અને અનસ્તિત્વની વચ્ચે સ્થિર રહીને ઝળહળે છે અને કલ્પનાઓ તરફ વળી ગઈ છે, તેને પણ મનનું સ્વરૂપ કહેવાય છે.
કલનાત્મિકયા કર્મશક્ત્યા વિરહિતં મનઃ । ન સમ્ભવતિ લોકે ઽસ્મિન્ ગુણહીનો ગુણી યથા
કલ્પનાથી થતી ક્રિયાની શક્તિ વગર મન આ જગતમાં ઉદ્ભવતું નથી—જેમ ગુણ વગર કોઈને ગુણવાન કહેવાય નહીં.
યથાનલૌષ્ણ્યયોસ્ સત્તા ન સમ્ભવતિ ભિન્નયોઃ । તથૈવ કર્મમનસોસ્ તથાત્મમનસોર્ અપિ
જેમ આગ અને તાપ અલગ-અલગ રહીને અસ્તિત્વ રાખી શકે નહીં, તેમ જ ક્રિયા અને મન, અને એ જ રીતે આત્મા અને મન પણ એકબીજાથી અલગ રહી શકતા નથી.
સ્વેનૈવ ચિત્તરૂપેણ કર્મણા ફલધર્મણા । સઙ્કલ્પૈકશરીરેણ નાનાવિસ્તરશાલિના
પોતાના મનરૂપ સ્વરૂપથી, કર્મ અને તેના ફળના નિયમથી, ઈચ્છાથી બનેલા શરીરથી અને અનેક પ્રકારની વિવિધતા દર્શાવીને—
યા યેન વાસના યત્ર લતેવારોપિતા યથા । સા તેન ફલભૂસ્ તત્ર તદ્ એવ પ્રાપ્યતે તથા
જેવી વાસના જ્યાં વાવી હોય, જેમ લતા ક્યાંક વાવાય છે, એ જ જગ્યા એના ફળ માટેનું ક્ષેત્ર બને છે અને ત્યાં એ જ વસ્તુ મળે છે.
કર્મબીજં મનસ્ સ્પન્દઃ કથ્યતે ઽથાનુભૂયતે । ક્રિયાસ્ તુ વિવિધાસ્ તસ્ય શાખાશ્ ચિત્રફલાસ્ તરોઃ
મનનો સ્પંદન એ કર્મનું બીજ કહેવાય છે અને પછી એ અનુભવાય છે; તેની વિવિધ ક્રિયાઓ એ વૃક્ષની શાખાઓ જેવી છે અને વિવિધ ફળો જેવી છે.
મનો યદ્ અનુસન્ધત્તે તત્ કર્મેન્દ્રિયવૃત્તયઃ । સર્વાસ્ સમ્પાદયન્ત્ય્ એતાસ્ તસ્માત્ કર્મ મનસ્ સ્મૃતમ્
મન જેનું અનુસંધાન કરે છે, એ બધું કર્મેન્દ્રિયોની ક્રિયાઓ દ્વારા પૂર્ણ થાય છે; એટલે કર્મને મન જ માનવામાં આવે છે.
મનો બુદ્ધિર્ અહઙ્કારશ્ ચેતઃ કર્માથ કલ્પના । સંસૃતિર્ વાસનાવિદ્યા પ્રયત્નસ્ સ્મૃતિર્ એવ ચ
મન, બુદ્ધિ, અહંકાર, ચિત્ત, કર્મ, કલ્પના, જન્મમરણનો ચક્ર, સંસ્કાર, અજ્ઞાન, પ્રયત્ન અને સ્મૃતિ—