ચિન્તાનાં લોલવૃત્તીનાં લલનાનામ્ ઇવાભિતઃ । અર્પયત્ય્ અવશશ્ ચેતો જ્વાલાનામ્ આત્મજં યથા
માનવનું મન ચંચળ વિચારોની લહેરમાં આવીને, જાણે બાળકને આગમાં ફેંકી દેવામાં આવે તેમ, પોતાની જાતને બેભાન બનીને એ વિચારોને સોંપી દે છે.
તે તે દોષા દુરારમ્ભાસ્ તત્ર તં તાદૃશાશયમ્ । તરુણં પ્રવિલુમ્પન્તિ દૃશ્યાસ્ તે નૈવ યે મુને
હરેક પ્રકારની દુર્ગુણો, જે દૂર કરવી અઘરી છે, એ યુવાન મનને નાશ પામાડે છે; પણ જે દોષો દેખાય છે, એ તો, હે મુનિ, કદી પણ નાશ કરતા નથી.
મહાનરકબીજેન સન્તતભ્રમદાયિના । યૌવનેન ન યે નષ્ટા નષ્ટા નાન્યેન તે જનાઃ
યૌવન એ મહાન દુઃખનું બીજ છે અને સતત ભટકાવું કરાવે છે; જે લોકો યૌવનથી બગડે નથી, તેઓને બીજું કશું પણ બગાડી શકતું નથી.
નાનારસમયી ચિત્રા વૃત્તાન્તનિચયોમ્ભિતા । ભીમા યૌવનભૂર્ યેન તીર્ણા ધીરસ્ સ ઉચ્યતે
જે મનુષ્ય વિવિધ રસ અને અનેક ઘટનાઓથી ભરેલા, ભયાનક યુવાનીના પ્રદેશને પાર કરી જાય છે, એ જ સાચો બુદ્ધિમાન કહેવાય છે.
નિમેષભાસુરાકારમ્ આલોલઘનગર્જિતમ્ । વિદ્યુત્પ્રકાશમ્ અનિશં યૌવનં મે ન રોચતે
યૌવન મને ગમતું નથી, કારણ કે એ વીજળી જેવું ઝળહળતું, વાદળો જેવી ગર્જના કરતું અને પળભર માટે જ દેખાતું હોય છે.
વિવિધાવર્તબહુલં પઙ્કલગ્નં જડાશયમ્ । તરઙ્ગભઙ્ગુરં ભીમં યૌવનં મે ન રોચતે
યૌવન મને ગમતું નથી, કારણ કે એ અનેક ઘોળાવાળું, કાદવમાં ફસાયેલું, મૂર્ખતાથી ભરેલું અને નાજુક તરંગોથી ભયાનક છે.
સર્વસ્યાગ્રેસરં પુંસઃ ક્ષણમાત્રમનોહરમ્ । ગન્ધર્વનગરપ્રખ્યં યૌવનં મે ન રોચતે
યૌવન મને ગમતું નથી, કારણ કે એ સૌના જીવનમાં પ્રથમ આવે છે, માત્ર ક્ષણભર માટે આકર્ષક લાગે છે અને ગાંધીર્વનગરી જેવું મૃગજળ સમાન છે.
ઇષુપ્રપાતમાત્રં હિ સુખદં દુઃખભાસુરમ્ । દાહદોષપ્રદં નિત્યં યૌવનં મે ન રોચતે
યૌવન મને ગમતું નથી, કારણ કે એ તીણ પડવાની જેટલી વાર માટે સુખ આપે છે, દુઃખથી ઝળહળતું રહે છે અને હંમેશા દહનરૂપ દોષો લાવે છે.
મધુરં સ્વાદુ તિક્તં ચ દૂષણં દોષભૂષણમ્ । સુરાકલ્લોલસદૃશં યૌવનં મે ન રોચતે
મીઠું, સુખદ, છતાં કડવું, ખામીઓથી ભરેલું, દોષોથી શોભાયમાન, દારૂના ફેન જેવું — એવું યુવન મને ગમતું નથી.
અસત્યં સત્યસઙ્કાશમ્ અચિરાદ્ વિપ્રલમ્ભદમ્ । સ્વપ્નાઙ્ગનાસઙ્ગસમં યૌવનં મે ન રોચતે
ખોટું હોવા છતાં સાચું લાગે છે, પણ થોડા જ સમયમાં નિરાશા આપે છે; સપનામાં સ્ત્રીને વળગી જવાનું જેવું — એવું યુવન મને ગમતું નથી.
ક્ષણપ્રકાશતરલં મિથ્યારચિતચક્રિકમ્ । અલાતચક્રપ્રતિમં યૌવનં મે ન રોચતે
પળકામાં જ ઓગળી જાય એવું, મિથ્યા કલ્પનાથી ઊભેલું, હવામાં દોરેલી ચક્રી જેવું — એવું યુવન મને ગમતું નથી.
મૃદુસ્ફારતરોદારમ્ અન્તશ્શૂન્યં ક્ષણક્ષતમ્ । શરદમ્બુદસઙ્કાશં યૌવનં મે ન રોચતે
નરમ, ફૂલેલું અને બહારથી ભવ્ય, પણ અંદરથી ખાલી અને પળમાં જ ઘાયલ થાય એવું; શરદના વાદળ જેવું — એવું યુવન મને ગમતું નથી.
આપાતમાત્રરમણં સદ્ભાવરહિતાન્તરમ્ । વેશ્યાસ્ત્રીસઙ્ગમપ્રખ્યં યૌવનં મે ન રોચતે
મારે યુવાની ગમતી નથી, કારણ કે એ માત્ર ક્ષણિક આનંદ આપે છે, અંદરથી સાચી ભાવના નથી. એ તો વેશ્યા સાથેના સંબંધ જેવી છે.
યે કેચન દુરારમ્ભાસ્ તે સર્વે સર્વદુઃખદાઃ । તારુણ્યે સન્નિધિં યાન્તિ મહોત્પાતા ઇવ ક્ષયે
જ્યાં પણ કઠિન કામો હોય, એ બધાં દુઃખ જ આપે છે. એ બધા યુવાનીમાં એકઠાં થાય છે, જાણે મોટા દુર્ઘટના અંતે ભેગાં થાય છે એમ.
હાર્દાન્ધકારકારિણ્યા ભૈરવાકારવાન્ અપિ । યૌવનાજ્ઞાનયામિન્યા બિભેતિ ભગવાન્ અપિ
યુવાનીની અજ્ઞાનતાની રાત, જે હૃદયમાં અંધકાર લાવે છે અને ભયાનક રૂપ ધારણ કરે છે, એની સામે ભગવાન પણ ડરે છે.
સુવિસ્મૃતશુભાચારં બુદ્ધિવૈધુર્યદાયિનમ્ । દદાત્ય્ અતિતરામ્ એષ ભ્રમં યૌવનવિભ્રમઃ
યુવાનીનો મોહ માણસને સારા આચરણ ભૂલાવી દે છે અને બુદ્ધિમાં ગાબડું પાડે છે; એથી ભારે ભ્રમ પેદા થાય છે.
કાન્તાવિયોગજાતેન હૃદિ દુર્ધર્ષવહ્નિના । યૌવને દહ્યતે જન્તુસ્ તરુર્ દાવાગ્નિના યથા
યૌવનમાં મનુષ્યને પ્રિયજનથી વિયોગ થવાથી હૃદયમાં જે ભયાનક અગ્નિ પ્રગટે છે, તેમાં જીવ સળગી જાય છે, જેમ વૃક્ષ જંગલની આગમાં ભસ્મ થઈ જાય છે.
વિસ્તીર્ણાપિ પ્રસન્નાપિ પાવન્ય્ અપિ હિ યૌવને । મતિઃ કલુષતામ્ એતિ પ્રાવૃષીવ તરઙ્ગિણી
યૌવનમાં મન શુદ્ધ, વિશાળ અને પવિત્ર હોય છતાં, વરસાદના સમયમાં નદી ગંદી થાય તેમ, મન પણ કલુષિત થઈ જાય છે.
શક્યતે ઘનકલ્લોલભીમા રોધયિતું નદી । ન તુ તારુણ્યતરલા તૃષ્ણાતરલિતાન્તરા
ઘણા ઉંચા મોજાંવાળી ભયાનક નદીને પણ રોકી શકાય, પણ યુવાનીથી ઉદ્ભવેલી અને ઇચ્છાથી ઉથલપાથલ થતી આંતરિક તરસને રોકવી શક્ય નથી.
સા કાન્તા તૌ સ્તનૌ પીનૌ તે વિલાસાસ્ તદ્ આનનમ્ । તારુણ્ય ઇતિ ચિન્તાભિર્ યાતિ જર્જરતાં જનઃ
આ એ પ્રિય છે, એ તેના ગોળ સ્તન છે, એ તેના લાવણ્ય છે, એ તેનું મુખ છે—યૌવનમાં આવી વિચારોને કારણે માણસ થાકી જાય છે.
તરત્તરલતૃષ્ણાર્તં યુવાનમ્ ઇહ સાધવઃ । પૂજયન્તિ ન તુચ્છેહં જરત્તૃણલવં યથા
સારા લોકો એ યુવાનને, જેને ઇચ્છાની તીવ્ર તરસ સતાવે છે, એના પર ક્યારેય માન આપતાં નથી, જેમકે કોઈ સુકાઈ ગયેલી નિકામી ઘાસની પાંખડીને કોઈ મૂલ્ય આપતું નથી.
નાશાયૈવ મદાન્ધસ્ય દોષમૌક્તિકધારિણઃ । અભિમાનમહેભસ્ય નિત્યાલાનં હિ યૌવનમ્
યૌવન હંમેશા એના વિનાશ સાથે જોડાયેલું છે, જે ઘમંડથી અંધ છે અને દોષોના મોતી પહેર્યા છે, એ ઘમંડના મોટા હાથી જેવો છે.
મનોવિપુલમૂલાનાં દોષાશીવિષધારિણામ્ । રોષરોદનવૃક્ષાણાં યૌવનં નવકાનનમ્
યૌવન એ ગુસ્સો અને દુઃખના વૃક્ષો માટેનું નવું વન છે, જેનું મૂળ મનમાં ઊંડું છે અને જેમાં દોષોના સાપ વસે છે.
રસકેસરસમ્બાધં કુવિકલ્પદલાકુલમ્ । દુશ્ચિન્તાચઞ્ચરીકાણાં પુષ્કરં વિદ્ધિ યૌવનમ્
યૌવનને એ રીતે જાણ કે એ આનંદના રેસાઓથી ભરેલું, ખોટી કલ્પનાના પાંદડાંઓથી છલકતું અને ચિંતા રૂપી મધમાખીઓથી ગૂંજી રહેલું કમળ છે.
કૃતાકૃતકુપક્ષાણાં હૃત્સરસ્તીરચારિણામ્ । આધિવ્યાધિવિહઙ્ગાનામ્ આલયો નવયૌવનમ્
કર્મ અને અકર્મના પાંખો ધરાવતી, હૃદયના સરોવર કાંઠે ફરતી, દુઃખ અને રોગ રૂપ પક્ષીઓ માટે નવયૌવન એ નિવાસસ્થાન છે.
જડાનાં ગતસઙ્ખ્યાનાં કલ્લોલાનાં વિલાસિનામ્ । અનપેક્ષિતમર્યાદો વારિધિઃ પૂર્ણયૌવનમ્
પૂર્ણયૌવન એ અનગણિત નિષ્ક્રિય અને રમૂજી તરંગો માટેની, કોઈ સીમા ન માનતી, વિશાળ દરિયો છે.
સર્વેષાં ગુણપર્ણાનામ્ અપનેતું રજસ્ તતઃ । અપનેતું સ્થિતો દક્ષો વિષમો યૌવનાનિલઃ
યૌવનનો અસમાન અને કુશળ પવન સર્વ ગુણોના પાંદડાં પર લાગેલું રજ દૂર કરવા માટે ઊભો રહે છે.
નયન્તિ પાણ્ડુતાં વક્ત્રમ્ આકુલાવકરોત્કટાઃ । આરોહન્તિ પરાં કોટિં રૂક્ષા યૌવનપાંસવઃ
યૌવનની કઠોર રેત ઊંચી શિખરે પહોંચે છે, જે મુખને ફિક્કું કરે છે અને મનમાં ઉથલપાથલ અને અસ્વસ્થતા પેદા કરે છે.
ઉદ્બોધયતિ દોષાલીં નિકૃન્તતિ ગુણાવલીમ્ । નરાણાં યૌવનોલ્લાસો વિલાસો દુષ્કૃતશ્રિયઃ
માણસના યુવાનપણાની ઉલ્લાસી અવસ્થા અનેક ખામીઓ જગાવે છે, સારા ગુણોની માળા તોડી નાખે છે, અને ખરાબ કામોની શોભા છે.
શરીરપઙ્કજરજશ્ ચઞ્ચલાં મતિષટ્પદીમ્ । નિબધ્ય મોહયત્ય્ એષ નરં યૌવનચન્દ્રમાઃ
યુવાનપણાનો ચાંદો શરીરનાં કમળની ધૂળથી મનની ચંચળ મધમાખીને બાંધી દે છે અને માણસને ભ્રમિત કરી નાખે છે.