પૂર્વં તુ જન્મલક્ષ્યાઢ્યા જન્મલક્ષ્યૈઃ પુરો ઽપિ ચેત્ । સન્દિગ્ધમોક્ષા તદ્ અસૌ પ્રોચ્યતે ઽત્યન્તતામસી
પણ જો કોઈએ લાખો કે કરોડો જન્મોમાં પણ આવી તૈયારી ન કરી હોય, તો આવી વ્યક્તિનું મોક્ષ મેળવવું સંશયાસ્પદ ગણાય છે અને તેને ભારે અંધકારી કહેવાય છે.
સર્વા એતાસ્ સમાયાન્તિ બ્રહ્મણો ભૂતજાતયઃ । કિઞ્ચિત્પ્રચલિતા ભોગાત્ પયોરાશેર્ ઇવોર્મયઃ
આ બધા જીવ બ્રહ્મમાંથી ઉત્પન્ન થાય છે, જેમ કે દરિયાની લહેરો થોડુંક હલનચલન પામે છે તેમ, કેટલાક આનંદમાંથી થોડુંક વિમુખ થાય છે.
સર્વા એતા વિનિષ્ક્રાન્તા બ્રહ્મણો જીવરાશયઃ । સ્વતેજસ્સ્પન્દિતા ભોગાદ્ દીપાદ્ ઇવ મરીચયઃ
આ બધા જીવધારા બ્રહ્મમાંથી જ ઉત્પન્ન થાય છે, પોતાની જ શક્તિથી હલનચલન પામે છે અને આનંદમાંથી વિમુખ થઈ જાય છે, જેમ દીવાના કિરણો દૂર જાય છે.
સર્વા એવ સમુત્પન્ના બ્રહ્મણો ભૂતપઙ્ક્તયઃ । સ્વમરીચિબલોદ્ધૂતાદ્ અલાતાઙ્ગાત્ કણા ઇવ
બધા જીવજાતિઓ બ્રહ્મમાંથી જ ઉદ્ભવે છે, જેમ કે અગ્નિની ચમકથી ઉડેલા કણો તેના જ પ્રકાશથી ફેલાય છે.
સર્વા એવોત્થિતાસ્ તસ્માદ્ બ્રહ્મણો જીવજાતયઃ । મન્દારમઞ્જરીરૂપાશ્ ચન્દ્રબિમ્બાદ્ ઇવાંશવઃ
બધા જીવજાતિઓ બ્રહ્મમાંથી જ જન્મે છે, જેમ ચંદ્રના પ્રકાશમાંથી મન્દારના ફૂલોની ગૂંચવણ જેવી કિરણો ફેલાય છે.
સર્વા એવ સમુત્પન્ના બ્રહ્મણો દૃશ્યદૃષ્ટયઃ । યથા વિટપિનશ્ ચિત્રાસ્ તદ્રૂપા વિટપશ્રિયઃ
બધા દૃશ્યો અને દૃષ્ટિઓ બ્રહ્મમાંથી જ ઉત્પન્ન થાય છે, જેમ વૃક્ષની વિવિધ સુંદરતાઓ એ વૃક્ષમાંથી જ ફૂટે છે.
સર્વા એવ સમુત્પન્ના બ્રહ્મણો જીવશક્તયઃ । કટકાઙ્ગદકેયૂરયુક્તયઃ કનકાદ્ ઇવ
બધી જીવશક્તિઓ બ્રહ્મમાંથી જ ઉત્પન્ન થાય છે, જેમ કાંકણ, કડાં અને અન્ય આભૂષણો સોનામાંથી બને છે.
સર્વા એવોત્થિતા રામ બ્રહ્મણો જીવરાશયઃ । નિર્ઝરાદ્ અમલોદ્દ્યોતાત્ પયસામ્ ઇવ બિન્દવઃ
હે રામ, બધા જીવ માત્ર બ્રહ્મમાંથી જ ઉત્પન્ન થાય છે, જેમ શુદ્ધ અને તેજસ્વી ઝરણામાંથી પાણીની બૂંદો નીકળે છે.
અજસ્યૈવાખિલા રામ ભૂતસન્તતિકલ્પના । આકાશસ્ય ઘટસ્થાલીરન્ધ્રાકાશાદયો યથા
હે રામ, બધા જીવોના કલ્પિત ઉત્પત્તિ-પ્રવાહ માત્ર જન્મરહિત બ્રહ્મનુ જ સ્વરૂપ છે, જેમ માટલ, પાત્ર કે છિદ્રમાં રહેલું આકાશ પણ એક જ આકાશ છે.
સર્વા એવોત્થિતા લોકકલના બ્રહ્મણઃ પદાત્ । શીકરાવર્તલહરીબિન્દવઃ પયસો યથા
બધા કલ્પિત લોક પણ બ્રહ્મમાંથી જ ઉત્પન્ન થાય છે, જેમ પાણીમાંથી બૂંદો, ઘૂમર, તરંગો અને ફીણ ઊભા થાય છે.
સર્વા એવોત્થિતા રામ બ્રહ્મણો દૃશ્યદૃષ્ટયઃ । મૃગતૃષ્ણાતરઙ્ગિણ્યો યથા ભાસ્કરતેજસઃ
હે રામ, બધું જ જોવું અને જોવાતા દ્રશ્યો બ્રહ્મમાંથી જ ઉત્પન્ન થાય છે, જેમ મૃગતૃષ્ણાના તરંગો પણ સૂર્યના તેજમાંથી જ દેખાય છે.
સર્વા દૃશ્યદૃશો દ્રષ્ટુર્ વ્યતિરિક્તા ન રૂપતઃ । શીતરશ્મેર્ ઇવ જ્યોત્સ્ના સ્વાલોકા ઇવ તેજસઃ
બધા દૃશ્ય અને તેમની અનુભૂતિઓ, જોવનારથી વાસ્તવમાં અલગ નથી, જેમ શીતલ ચાંદની ચાંદથી અલગ નથી, કે પ્રકાશ પોતાની તેજસ્વિતા થી જુદો નથી.
એવમ્ એતા હિ લોકાનાં જાતયો વિવિધાશ્રયાઃ । તસ્માદ્ એવ સમાયાન્તિ તસ્મિન્ન્ એવ વિશન્તિ ચ
આ રીતે, જગતમાં વિવિધ જાતિઓને જુદા જુદા આધાર છે; એ બધું એમાંથી જ ઉત્પન્ન થાય છે અને અંતે એમાં જ વિલીન થાય છે.
કાશ્ચિજ્ જન્મસહસ્રાન્તાજાતયશ્ ચિરકાલિકાઃ । કાશ્ચિત્ કતિપયાતીતજન્મરૂપા વ્યવસ્થિતાઃ
કેટલીક જાતિઓ હજારો જન્મ સુધી ટકી રહે છે, જ્યારે કેટલીક માત્ર થોડા જ ગયા જન્મો સુધી જ સ્થિર રહે છે.
ઇત્થં જગત્સુ વિવિધેષુ વિચિત્રરૂપાસ્ તસ્યેચ્છયા ભગવતો વ્યવહારવત્યઃ । આયન્તિ યાન્તિ નિપતન્તિ તથોત્પતન્તિ ભૂતશ્રિયઃ કણઘટા ઇવ પાવકોત્થાઃ
આ રીતે, વિવિધ લોકોમાં, ભગવાનની ઇચ્છાથી, જીવોના અદભુત રૂપો આવે છે, જાય છે, પડી જાય છે અને ઉદ્ભવે છે—જેમ અગ્નિમાંથી નીકળતા ચિંહા.
અભિન્નૌ કર્મકર્તારૌ સમમ્ એવ પરાત્ પદાત્ । સ્વયં પ્રકટતાં યાતૌ પુષ્પામોદૌ તરોર્ ઇવ
કર્મ અને કરનાર, બંને એક જ છે અને બંને પરમાત્માથી જ ઉત્પન્ન થાય છે; જેમ વૃક્ષના ફૂલ અને સુગંધ આપમેળે પ્રગટ થાય છે, તેમ.
સર્વસઙ્કલ્પનામુક્તે જીવા બ્રહ્મણિ નિર્મલે । સ્ફુરન્તિ વિતતે વ્યોમ્નિ નીલિમ્ન ઇવ ચન્દ્રકાઃ
જ્યારે સર્વ પ્રકારના વિચારો અને ઈચ્છાઓ શાંત થઈ જાય છે, ત્યારે જીવાત્માઓ શુદ્ધ બ્રહ્મમાં, વિશાળ આકાશમાં ચાંદનીની કિરણો જેમ પ્રસરી જાય છે, તેમ પ્રકાશિત થાય છે.
અપ્રબુદ્ધજનાચારો યત્ર રાઘવ દૃશ્યતે । તત્ર બ્રહ્મણ ઉત્પન્ના જીવા ઇત્ય્ ઉક્તયસ્ સ્થિતાઃ
હે રાઘવ, જ્યાં અજાગૃત લોકોનું વર્તન જોવા મળે છે, ત્યાં 'જીવો બ્રહ્મમાંથી ઉત્પન્ન થાય છે' જેવી વાતો માનવામાં આવે છે.
સમ્પ્રબુદ્ધજનાચારે વક્તુમ્ એવં ન શોભનમ્ । યદ્ બ્રહ્મણ ઇદં જાતં ન જાતં વેતિ રાઘવ
પણ, જાગૃત લોકોના વર્તનમાં, હે રાઘવ, 'આ બ્રહ્મમાંથી ઉત્પન્ન થયું છે' કે 'ઉત્પન્ન થયું નથી' એમ કહેવું યોગ્ય નથી.
કાચિદ્ વા કલના યાવન્ ન નીતા રાઘવ પ્રથામ્ । ઉપદેશ્યોપદેશશ્રીસ્ તાવલ્ લોકે ન શોભતે
હે રાઘવ, જ્યાં સુધી કોઈપણ કલ્પના મનમાં ઊભી થતી નથી, ત્યાં સુધી ઉપદેશ અને તેની મહિમા જગતમાં દેખાતી નથી.
અતો ભેદદશાં દીનામ્ અઙ્ગીકૃત્યોપદિશ્યતે । બ્રહ્મેદમ્ એતે જીવાશ્ ચ વેતિ વાચામ્ અયં ભ્રમઃ
આથી, ભેદની સ્થિતિમાં દુઃખી થયેલા લોકોને ધ્યાનમાં રાખીને કહેવામાં આવે છે: 'આ બ્રહ્મ છે અને આ જીવ છે'—આ બોલવાનો ભ્રમ છે.
ઇતિ દૃષ્ટ્યા નિરાસઙ્ગાદ્ બ્રહ્મણો જાયતે જગત્ । તજ્જં તદ્ એવ તત્ત્વં તુ ગતં દુરવબોધતઃ
આ રીતે, નિર્લિપ્ત દૃષ્ટિએ જોવામાં આવે તો જગત બ્રહ્મમાંથી ઉત્પન્ન થયું લાગે છે; પણ જે તેમાંથી જન્મે છે, એ પણ એ જ છે—ફક્ત સમજવું મુશ્કેલ થઈ ગયું છે.
મેરુમન્દરસઙ્કાશા બહવો જીવરાશયઃ । ઉત્પત્યોત્પત્ય સંલીનાસ્ તસ્મિન્ન્ એવ પરે પદે
મેરુ અને મન્દર પર્વત જેવાં અસંખ્ય જીવસમૂહો વારંવાર જન્મે છે અને એ પરમ અવસ્થામાં જ વિલીન થઈ જાય છે.
અનાદ્યન્તાસ્ સ્ફુરન્ત્ય્ અન્યે જાયમાનાસ્ સહસ્રશઃ । નાનાકકુબ્નિકુઞ્જેષુ પાદપેષ્વ્ ઇવ પલ્લવાઃ
અનાદિ અને અનંત એવા બીજા અનેક જીવ, દુનિયાના વિવિધ દિશાઓમાં, વૃક્ષ પર નવા પાંદડા ફૂટે તેમ હજારોની સંખ્યામાં જન્મે છે અને પ્રકાશિત થાય છે.
જીવૌઘાશ્ ચોદ્ભવિષ્યન્તિ મધાવ્ ઇવ નવાઙ્કુરાઃ । તત્રૈવ લયમ્ એષ્યન્તિ ગ્રીષ્મે મધુલતા ઇવ
જીવોના પ્રવાહ વસંત ઋતુમાં નવા અંકુર જેમ ઉદ્ભવે છે અને એ જ જગ્યાએ, ઉનાળામાં મધવલ્લી સુકાઈ જાય તેમ, અંતે લય પામે છે.
તિષ્ઠન્ત્ય્ અજસ્રં કાલેષુ ત એવાન્યે ચ ભૂરિશઃ । જાયન્તે ઽથ પ્રલીયન્તે પરસ્મિઞ્ જીવરાજયઃ
કેટલાક જીવ કાળના પ્રવાહમાં સતત રહે છે, તો ઘણા બીજા જન્મે છે અને પછી નષ્ટ પણ થાય છે; એ રીતે જીવજાતિના સમૂહો એક પછી એક ઊભા થાય છે અને લય પામે છે.
પુષ્પામોદાવ્ ઇવાભિન્નૌ પુમાન્ કર્મ ચ રાઘવ । પરમેશાત્ સમાયાતૌ તત્રૈવ વિશતશ્ શનૈઃ
રાઘવ, જેમ ફૂલ અને તેની સુગંધ અલગ પડી શકતી નથી, તેમ મનુષ્ય અને કર્મ પણ પરમેશ્વર પાસેથી જન્મે છે અને ધીમે ધીમે એમાં જ વિલીન થાય છે.
ઇત્થમ્ એતે જગત્ય્ અસ્મિન્ દૈત્યોરગનરામરાઃ । ઉદ્ભવન્યગ્ભવાભાવૈઃ પ્રસ્ફુરન્તિ પુનઃ પુનઃ
આ જગતમાં અસુરો, સાપો, મનુષ્યો અને દેવતાઓ વારંવાર જન્મે છે અને લય પામે છે, એમ સતત આવતાં-જતાં રહે છે.
હેતુર્ વિહરણે તેષામ્ આત્મવિસ્મરણાદ્ ઋતે । ન કશ્ચિલ્ લક્ષ્યતે સાધો જન્માધ્વફલદો ઽપરઃ
પારખી, આત્માને ભૂલી જવું સિવાય બીજું કોઈ કારણ નથી કે જેના કારણે તેઓ જન્મમરણના ચક્રમાં ભટકે છે; બીજું કોઈ માર્ગ નથી જે જન્મનું ફળ આપે.
અવિસંવાદિતાર્થં સદ્ યત્ પ્રમાણિકદૃષ્ટિભિઃ । વીતરાગૈર્ વિનિર્ણીતં તચ્ છાસ્ત્રમ્ ઇતિ કથ્યતે
જે વાત સાચી છે, જેનો અર્થ કદી ખોટો પડતો નથી, અને જે નિષ્પક્ષ તથા અધિકારી દ્રષ્ટિએ નિર્ધારિત થાય છે, એ જ શાસ્ત્ર કહેવાય છે.