યથા યથાસૌ યતતે મનોદેહો હિ દેહિનામ્ । તથા તથાસૌ ભવતિ સ્વનિશ્ચયફલૈકભાક્
જેમ જેમ મન-શરીર પ્રયત્ન કરે છે, તેમ તેમ તે પોતાના નિશ્ચયના ફળનો એકમાત્ર ભોગવે છે.
સફલો માંસદેહસ્ય ન કશ્ચિત્ પૌરુષક્રમઃ । મનોદેહસ્ય સફલં સર્વમ્ એવ સ્વચેષ્ટિતમ્
માંસના શરીરથી જે મહેનત થાય છે, એ ક્યારેય સાચો ફળ આપતી નથી; જ્યારે મનના શરીરથી જે પણ થાય છે, એ બધું જ સાચું ફળ આપે છે.
પવિત્રમ્ અનુસન્ધાનં ચેતસા યસ્ સ્મરન્ સ્થિતઃ । નિષ્ફલાસ્ તત્ર શાપાદ્યાશ્ શિલાયામ્ ઇવ સાયકાઃ
જે માણસ શુદ્ધ મનથી સતત સ્મરણમાં સ્થિર રહે છે, ત્યાં શાપ કે અન્ય દુઃખો વ્યર્થ જાય છે, જેમ પથ્થર પર તીરો અસર કરતા નથી.
પતત્વ્ અમ્ભસિ વહ્નૌ વા કર્દમે વા કલેવરમ્ । મનો યદ્ અનુસન્ધત્તે તદ્ એવાપ્નોતિ નિશ્ચિતમ્
શરીર પાણીમાં પડે કે અગ્નિમાં કે કાદવમાં, મન જે શોધે છે, એ જ ચોક્કસ મળે છે.
પૌરુષાતિશયસ્ સર્વસ્ સર્વભાવોપમર્દજઃ । દદાત્ય્ અવિઘ્નેન ફલં મનો હિ મનસો મુને
બધા ભાવોને જીતવાથી જે વિશેષ પુરુષાર્થ થાય છે, એ નિર્વિઘ્ન ફળ આપે છે—મન જ મનને ફળ આપે છે, હે મુનિ.
પૌરુષેણ બલેનાન્તશ્ ચિત્તં કૃત્વા પ્રિયામયમ્ । કૃત્રિમેન્દ્રેણ દુઃખાર્તિર્ ન દૃષ્ટા શાસનાસ્વ્ અપિ
મજબૂત ઇચ્છાશક્તિથી મનને આનંદથી ભરપૂર બનાવીએ તો, કઠિન today પણ દુઃખ દેખાતું નથી—even કડક આદેશ હેઠળ પણ નહીં.
પૌરુષેણ મનઃ કૃત્વા નીરાગં વિગતજ્વરમ્ । માણ્ડવ્યેન જિતાઃ ક્લેશાશ્ શૂલપ્રાન્તે ઽપિ તિષ્ઠતા
મજબૂત મનથી, રાગ અને દુઃખ દૂર કરી, માણ્ડવ્યે દુઃખને જીત્યા—even જ્યારે તે શૂળની ટોચ પર ઊભો હતો ત્યારે પણ.
અન્ધકૂપે સ્થિતેનાપિ માનસૈર્ યજ્ઞસઞ્ચયૈઃ । ઋષિણા દીર્ઘતપસા સમ્પ્રાપ્તં વૈબુધં પુરમ્
અંધકારમય ખાડામાં રહીને પણ, ઋષિએ મનથી યજ્ઞ અને લાંબા તપથી દેવલોક પ્રાપ્ત કર્યો.
ઇન્દોઃ પુત્રૈર્ નરૈર્ એવ પુરુષાધ્યવસાયતઃ । ધ્યાનેન બ્રહ્મતા પ્રાપ્તા યા મયાપિ ન ખણ્ડ્યતે
ચંદ્રદેવના પુત્રો જેવા પુરુષોએ, ધ્યાન દ્વારા જે બ્રહ્મપદ પ્રાપ્ત કર્યું, એ સ્થિતિ હું પણ ઘટાડી શકતો નથી.
અન્યે ઽપ્ય્ સાવધાના યે ધીરાસ્ સુરમહર્ષયઃ । ચિત્તાત્ સ્વમ્ અનુસન્ધાનં ન ત્યજન્તિ મનાગ્ અપિ
બીજા પણ, જેમ કે મહાન ઋષિ અને દેવતાઓ, જેઓ સાવધાન અને સ્થિર મનવાળા છે, તેઓ કદી પણ પોતાના મનનું નિરંતર તપાસવું છોડતા નથી—even થોડું પણ નહીં.
આધયો વ્યાધયશ્ ચૈવ શાપાઃ પાપદૃશસ્ તથા । ન ખણ્ડયન્તિ તાન્ પદ્મપત્ત્રાઘાતાશ્ શિલામ્ ઇવ
દુઃખો, રોગો, શાપ કે પાપદૃષ્ટિ એમને કશી રીતે નુકસાન પહોંચાડી શકતી નથી, જેમ કે કમળના પાંદડાથી પથ્થરને કશું થતું નથી.
યે વાપિ ખણ્ડિતાઃ કેચિચ્ છાપાદ્યૈર્ આધિસાયકૈઃ । સ્વવિવેકાક્ષમં તેષાં મનો મન્યે ઽપ્ય્ અપૌરુષમ્
જેઓને શાપ કે દુઃખાદિથી નુકસાન થાય છે, એમનું મન હું અવિવેકી અને નિર્વીર્ય માનું છું.
ન કદાચન સંસારે સાવધાનમના મનાક્ । સ્વપ્ને ઽપિ કશ્ચિદ્ અસ્ત્ય્ એવ દોષજાલૈઃ ખલીકૃતઃ
આ સંસારમાં ક્યારેય—even સપનામાં પણ—સાવધાન મન કોઈ દોષના જાળામાં ફસાતું નથી.
મનસૈવ મનસ્ તસ્માત્ પૌરુષેણ પુમાન્ ઇહ । સ્વકમ્ એવ સ્વકેનૈવ યોજયેત્ પાવને પથિ
મનુષ્યએ પોતાના મનથી, પોતાની મહેનત વડે, પોતાના મનને શુદ્ધ માર્ગ પર જડવું જોઈએ.
પ્રતિભાતં યદ્ એવાસ્ય તથારૂપં ભવત્ય્ અલમ્ । ક્ષણાદ્ એવ મનઃ પીનં બાલવેતાલવન્ મુને
જે કંઈ તેને દેખાય છે, એ જ તેની વાસ્તવિકતા બની જાય છે; મન તો પળમાં જ ભરાઈ જાય છે, જેમ બાળક જેવા ભૂતોથી ભરેલું જંગલ હોય છે, એમ, હે મુનિ.
પ્રતિભાસસ્યાનુપદં પ્રાક્તનીં સ્થિતિમ્ ઉજ્ઝતિ । કુલાલકર્માનુપદં ઘટો મૃત્પિણ્ડતામ્ ઇવ
મન જે દેખાય છે, એ પ્રમાણે તરત જ પોતાની જૂની સ્થિતિ છોડી દે છે; જેમ માટીની ગાંઠ કુંભારના કામ પ્રમાણે ઘડો બની જાય છે અને પછી પાછી માટી થઈ જાય છે, એમ.
પ્રતિભાતાર્થતામ્ એતિ ક્ષણાદ્ એવ મનો મુને । સ્પન્દમાત્રાત્મકં વારિ યથા તુઙ્ગતરઙ્ગતામ્
મન, હે મુનિ, પળમાં જ જે દેખાય છે, એ જ સ્વરૂપ પામી લે છે; જેમ પાણી માત્ર લહેર છે, પણ ઊંચી તરંગ બની જાય છે, એમ.
અનુસન્ધાનમાત્રેણ સૂર્યબિમ્બે ઽપિ યામિનીમ્ । મનઃ પશ્યત્ય્ અશુદ્ધાક્ષશ્ ચન્દ્રબિમ્બે દ્વિતામ્ ઇવ
માત્ર વિચારથી મન સૂર્યના તેજમાં પણ રાત જોઈ શકે છે, જેમ અશુદ્ધ આંખો ચંદ્રમાં બે ચાંદ જોવા લાગે છે.
યત્ પશ્યતિ તદ્ એવાશુ ફલીભૂતમ્ ઇદં મનઃ । સહ હર્ષવિષાદાભ્યાં ભુઙ્ક્તે તસ્માત્ તદ્ એવ સત્
મન જે કંઈ જુએ છે, એ તરત જ તેનું વાસ્તવિક અનુભવ બની જાય છે; આનંદ કે દુઃખ સાથે એ જ વસ્તુને સાચી માનીને ભોગવે છે.
પ્રતિભાનુપદં ચૈતચ્ ચન્દ્રે ઽપ્ય્ અગ્નિશિખાશતમ્ । દૃષ્ટ્વા દાહમ્ અવાપ્નોતિ દગ્ધં ચ પરિતપ્યતે
આ જ રીતે, જ્યારે મન ચાંદમાં અગ્નિના સૈંકડો શિખાઓ જુએ છે, ત્યારે તે દાઝે છે અને જાણે બળી ગયું હોય એમ પીડા અનુભવે છે.
પ્રતિભાનુપદં ચેતઃ ક્ષારે ઽપિ હિ રસાયનમ્ । દૃષ્ટ્વા પીત્વા પરાં તૃપ્તિં યાતિ વલ્ગતિ દૃપ્યતિ
એ જ રીતે, જ્યારે મન ખારા પાણીમાં પણ અમૃત જુએ છે, ત્યારે તેને પીધા પછી પરમ તૃપ્તિ મળે છે અને મન ખુશીથી ઉછળી ઊઠે છે.
પ્રતિભાનુપદં ચેતો વ્યોમન્ય્ અપિ મહાવનમ્ । દૃષ્ટ્વા લુનાતિ લૂત્વા ચ પુનર્ આરોપયત્ય્ અલમ્
જેમ મન આકાશમાં મોટું જંગલ જુએ છે, એમ તે મનગમતાં તેને કાપે છે, ભેગું કરે છે અને પછી ફરીથી ઉભું કરે છે.
ઇત્થં યદ્ એવ પરિકલ્પયતીન્દ્રજાલં ક્ષિપ્રં તદ્ એવ પરિપશ્યતિ તાત ચેતઃ । નાસજ્ જગન્ ન ચ સદ્ ઇત્ય્ અવગમ્ય નૂનમ્ એનાં દૃશં વિવિધભેદવતીં જહીહિ
હે પ્રિય, મન જેવો માયાજાળ ઊભું કરે છે, એ તરત જ જોઈ પણ લે છે; આ જગત્ ન ખોટું છે, ન સાચું છે – એ સાચું સમજીને, ભેદભર્યું આવું દૃષ્ટિકોણ છોડી દે.
તસ્માત્ સર્વપદાર્થાનાં ત્રૈલોક્યોદરવર્તિનામ્ । ઉત્પત્તિર્ બ્રહ્મણો રામ તરઙ્ગાનામ્ ઇવાર્ણવાત્
આથી, ત્રણેય લોકના બધા પદાર્થોનું મૂળ બ્રહ્મમાંથી જ છે, જેમ દરિયામાંથી તરંગો ઊઠે છે.
કાશ્ચિજ્ જન્મસહસ્રાઢ્યાઃ પતન્તિ વનપર્ણવત્ । કર્મવાત્યા પરિભ્રાન્તા લુઠન્તિ ગિરિકુક્ષિષુ
કેટલાંક લોકો હજારો જન્મ લીધા પછી પણ, વનના પાન જેવી પડી જાય છે; કર્મની પવનમાં ભટકાતા, પહાડની ખીણોમાં લથડે છે.
અપ્રમેયભવાઃ કાશ્ચિત્ સન્તતાજ્ઞાનમોહિતાઃ । ચિરજાતા ભ્રમન્તીહ બહુકલ્પશતાન્ય્ અપિ
કેટલાંક અપરિમિત સ્વભાવ ધરાવતા જીવાત્માઓ સતત અજ્ઞાનથી મોહિત રહીને, બહુ જૂના જન્મથી અહીં અનેક યુગો સુધી ભટકતા રહે છે.
કાશ્ચિત્ કતિપયાતીતમનોરમભવાન્તરાઃ । વિહરન્તિ જગત્ય્ અસ્મિઞ્ શુભકર્મપરાયણાઃ
કેટલાંક, થોડાં જ સુખદ જીવનો પસાર કર્યા પછી, આ જગતમાં સારા કર્મોમાં તત્પર રહીને વિહાર કરે છે.
કાશ્ચિદ્ વિજ્ઞાતવિજ્ઞાનાઃ પરમ્ એવ પદં ગતાઃ । વાતોદ્ધૂતાઃ પયોમધ્યં સામુદ્રા ઇવ બિન્દવઃ
કેટલાંક, સાચું જ્ઞાન પ્રાપ્ત કરીને, સર્વોચ્ચ અવસ્થાએ પહોંચી ગયા છે; જેમ કે પવનથી ઉડેલા દરિયાના ટીપાંઓ સમાન.
ઉત્પત્તિસ્ સર્વબીજાનામ્ ઇતિ હિ બ્રહ્મણઃ પદાત્ । આવિર્ભાવતિરોભાવભઙ્ગુરા ભવરાગિણી
બધા બીજોની ઉત્પત્તિ બ્રહ્મની અવસ્થાથી થાય છે; સંસાર પ્રત્યેની આસક્તિ દેખાય છે અને અદૃશ્ય પણ થાય છે, એ હંમેશા અસ્થિર જ રહે છે.
વાસના વિષવૈષમ્યવૈધુર્યજ્વરધારિણી । અનન્તસઙ્કટાનર્થકાર્યસઙ્કરકારિણી
વાસના એ એવી છે કે જે મનમાં અસંતુલન અને ઝેર જેવો તાવ પેદા કરે છે, અને એથી અવિરત દુઃખ, ગુંચવણ અને અનેક પ્રકારની ખોટી ક્રિયાઓનું મિશ્રણ થાય છે.