ચિત્તતામ્રે શોધિતે હિ પરમાર્થસુવર્ણતામ્ । ગતે ઽકૃત્રિમ આનન્દઃ કિં દેહોપલખણ્ડકૈઃ
જ્યારે મનનું તાંબું શુદ્ધ થઈને પરમાર્થના સોનામાં ફેરવાઈ જાય છે, ત્યારે કુદરતી આનંદ પ્રાપ્ત થાય છે—એ સમયે શરીરનાં અનુભવના ટુકડાઓ有什么 ઉપયોગ છે?
યદ્ વિદ્યતે શોધ્યતે તદ્ ધૌતઃ કેન ખપાદપઃ । દેહાદ્યવિદ્યા સત્યા ચેદ્ યુક્ત એતાં પ્રતિ ગ્રહઃ
જે કંઈ છે, એ શુદ્ધ થઈ શકે છે, જેમ આકાશની કિરણોથી પાણી પવિત્ર થાય છે. જો શરીર વગેરે વિષેની અજ્ઞાનતા સાચી હોત, તો તેને સ્વીકારવું યોગ્ય ગણાત.
અસત્યાભિનિવિષ્ટાનાં દેહાદાવ્ અધિયામ્ ઇહ । યે નામોપદિશન્ત્ય્ અજ્ઞાઃ કેચિત્ તે પુરુષૈડકાઃ
જે લોકો અસત્યમાં, શરીર વગેરેમાં જડાઈ ગયા છે અને એ જ શીખવે છે, તેઓ અજ્ઞાન છે; કેટલાક તો એમને મનુષ્યોમાં માત્ર પાવડાં જ કહે છે.
યથૈતદ્ ભાવયેત્ સ્વાન્તં તથૈતદ્ ભવતિ ક્ષણાત્ । દૃષ્ટાન્તો ઽત્રૈન્દવાહલ્યાકૃત્રિમેન્દ્રાદિનિશ્ચયઃ
જેમ મનુષ્ય પોતાના અંતરમાં વિચાર કરે છે, તેમ તરત જ બની જાય છે; જેમ ચાંદની પ્રતિબિંબ કે બનાવટી ઇન્દ્ર વિશે નિશ્ચય થાય છે, એ જ અહીં ઉદાહરણ છે.
યદ્ યદ્ યથા સ્ફુરતિ સ્વપ્રતિભાત્મ ચિત્તં તત્ તત્ તથા ભવતિ દેહતયોદિતાત્મ । દેહો ઽયમ્ અસ્તિ ન ન ચાહમ્ ઇતિ સ્વરૂપં વિજ્ઞાનમ્ એકમ્ અવગમ્ય નિરિચ્છમ્ આસ્સ્વ
મન પોતે જે રીતે પ્રકાશે છે, તે પ્રમાણે જ શરીરનું સ્વરૂપ બની જાય છે; 'આ શરીર છે, પણ હું એ નથી'—આ એક જ સત્યને સમજીને, ઇચ્છા વિના સ્થિર રહો.
દેહો ઽયમ્ એષ ચ કિલાહમ્ ઇતિ સ્વભાવાદ્ દેહાર્થમ્ એવ યતતે તત એતિ નાશમ્ । યક્ષાદિકલ્પનવશાદ્ ભયમ્ એતિ બાલો નિર્યક્ષદેશગત એવ કયાપિ યુક્ત્યા
આ શરીર અને 'હું આ છું' એવી લાગણી સ્વાભાવિક રીતે ઊભી થાય છે; પછી માણસ માત્ર શરીર માટે જ પ્રયત્ન કરે છે, અને અંતે એ નાશ પામે છે. જેમ બાળક ભૂત-પ્રેતની કલ્પનાથી ડરે છે, પણ એવી કલ્પના ન હોય ત્યારે કોઈ પણ રીતે ડરતું નથી, એ જ રીતે અહીંયાં પણ છે.
ઇત્ય્ ઉક્તવાન્ સ ભગવાન્ મયા કમલસમ્ભવઃ । રઘૂદ્વહ પુનઃ પૃષ્ટો વાક્યમ્ આક્ષિપ્ય ભૂતપઃ
એવી રીતે કમલથી જન્મેલા પરમાત્માએ મને કહ્યું; અને પછી, રઘુવંશી, મેં ફરીથી એ સર્વજ્ઞને પ્રશ્ન કર્યો અને એમના વચનને આગળ ખેંચ્યું.
ત્વયૈવ ભગવન્ પ્રોક્તાશ્ શાપમન્ત્રાદિશક્તયઃ । અમોઘા ઇતિ તા એવ કથં મોઘીકૃતાઃ પુનઃ
પ્રભુ, આપે જ શાપ, મંત્ર વગેરેની શક્તિ અચૂક છે એમ કહ્યું છે; તો એ શક્તિઓ ફરીથી કેવી રીતે નિષ્ફળ થઈ ગઈ?
શાપેન મન્ત્રવીર્યેણ મનોબુદ્ધીન્દ્રિયાણ્ય્ અપિ । સર્વાણ્ય્ એવ વિમૂઢાનિ દૃષ્ટાનિ કિલ જન્તુષુ
શાપ કે મંત્રની શક્તિથી મન, બુદ્ધિ અને ઇન્દ્રિયો પણ જીવમાં સંપૂર્ણ રીતે મૂર્છિત થઈ જાય છે, એવું જોવા મળે છે.
યથૈતૌ પવનસ્પન્દૌ યથા સ્નેહઘૃતે તથા । અભિન્નૌ તદ્વદ્ એવૈતૌ મનોદેહૌ સદૈવ હિ
જેમ પવનના બે હલનચલન અલગ નથી, અથવા તેલ અને ઘી એકરૂપ હોય છે, એ જ રીતે મન અને શરીર હંમેશાં એકજ હોય છે, એમાં કોઈ ભેદ નથી.
અથ નાસ્ત્ય્ એવ વા દેહઃ કેવલં ચેતસોહિતઃ । મુધાનુભૂયતે સ્વપ્નમૃગતૃષ્ણાદ્વિચન્દ્રવત્
અથવા, શરીર તો ખરેખર છે જ નહીં; એ માત્ર મન સાથે જોડાયેલું છે અને સ્વપ્ન, મૃગતૃષ્ણા કે આકાશમાં બીજું ચાંદ્ર હોય એમ ખોટું અનુભવાય છે.
એકનાશે દ્વયોર્ એવ નાશો ઽત્રાભ્યુપપદ્યતે । અવશ્યભાવી તુ મનોનાશે દેહપરિક્ષયઃ
આમાંથી એક નાશ પામે તો બંનેનો અંત સમજી શકાય; પણ મન નાશ પામે ત્યારે શરીરનું ક્ષય થવું નિશ્ચિત છે.
મનશ્ શાપાદિભિર્ દોષૈઃ કથં નાક્રમ્યતે પ્રભો । કથમ્ આક્રમ્યતે વાપિ બ્રૂહિ મે પરમેશ્વર
પ્રભુ, મન પર શાપ વગેરે દોષો કેમ અસર કરતા નથી, અથવા કેવી રીતે અસર કરે છે? કૃપા કરીને મને કહો, પરમેશ્વર.
ન તદ્ અસ્તિ જગત્કોશે શુભકર્માનુપાતિના । યત્ પૌરુષેણ શુદ્ધેન ન સમાસાદ્યતે જનૈઃ
જે લોકો સારા કર્મ કરે છે, તેમના માટે વિશ્વમાં એવું કંઈ નથી જે શુદ્ધ મહેનતથી પ્રાપ્ત ન કરી શકાય.
આબ્રહ્મસ્થાવરાન્તં ચ સર્વદા સર્વજાતયઃ । સર્વા એવ જગત્ય્ અસ્મિન્ દ્વિશરીરાશ્ શરીરિણામ્
બ્રહ્મા થી લઈને નિર્જીવ સુધી, દરેક સમયે, આ જગતમાં બધા જ જીવજાતિઓને બે શરીર હોય છે.
એકં મનશ્શરીરં તુ ક્ષિપ્રકારિ સ્થિતં ચલમ્ । અકિઞ્ચિત્કરમ્ અન્યત્ તુ શરીરં માંસનિર્મિતમ્
એક મનનું શરીર છે, જે ઝડપથી કામ કરે છે, અસ્થિર છે અને કંઈક ખાસ ફળ આપતું નથી; બીજું છે માંસથી બનેલું શરીર.
યત્ર માંસમયઃ કાયસ્ સર્વસ્યૈવ વશઙ્ગતઃ । સર્વૈર્ આયાસ્યતે શાપૈસ્ તથાધિવ્યાધિસઞ્ચયૈઃ
આ માંસથી બનેલું શરીર સૌના વશમાં રહે છે અને શાપ કે રોગોની પીડાથી હંમેશા દુઃખી રહે છે.
મૂકપ્રાયો હ્ય્ અશક્તો ઽસૌ દીનઃ ક્ષણવિનશ્વરઃ । પદ્મપત્ત્રામ્બુચપલો દેવાદિવિવશસ્થિતિઃ
આ મન લગભગ મૌન, બળહીન, દુઃખી અને પળમાં નાશ પામે છે; તે કમળના પાન પરના પાણી જેવી અસ્થિર છે અને દેવાદિકની જેમ તેની સ્થિતિ પણ પરાધીન છે.
મનો નામ દ્વિતીયો યઃ કાયઃ કાયવતામ્ ઇહ । સ આયત્તો ઽપિ નાયત્તો ભૂતાનાં ભુવનત્રયે
મન નામે બીજું શરીર અહીં સર્વે જીવોમાં છે; તે જીવ પર આધાર રાખે છે, છતાં ત્રણેય લોકમાં તે કોઈ પર આધારિત નથી.
પૌરુષં સ્વમ્ અવષ્ટભ્ય ધૈર્યમ્ આલમ્બ્ય શાશ્વતમ્ । યદિ તિષ્ઠત્ય્ અગમ્યો ઽસૌ દુઃખાનાં તદ્ અનિન્દિતઃ
જો મનુષ્ય પોતાનું પુરુષાર્થ અને અડગ ધૈર્ય પકડી રાખે, તો તે દુઃખને અપ્રાપ્ય રહી નિર્દોષ રહે છે.
યથા યથાસૌ યતતે મનોદેહો હિ દેહિનામ્ । તથા તથાસૌ ભવતિ સ્વનિશ્ચયફલૈકભાક્
જેમ જેમ મન-શરીર પ્રયત્ન કરે છે, તેમ તેમ તે પોતાના નિશ્ચયના ફળનો એકમાત્ર ભોગવે છે.
સફલો માંસદેહસ્ય ન કશ્ચિત્ પૌરુષક્રમઃ । મનોદેહસ્ય સફલં સર્વમ્ એવ સ્વચેષ્ટિતમ્
માંસના શરીરથી જે મહેનત થાય છે, એ ક્યારેય સાચો ફળ આપતી નથી; જ્યારે મનના શરીરથી જે પણ થાય છે, એ બધું જ સાચું ફળ આપે છે.
પવિત્રમ્ અનુસન્ધાનં ચેતસા યસ્ સ્મરન્ સ્થિતઃ । નિષ્ફલાસ્ તત્ર શાપાદ્યાશ્ શિલાયામ્ ઇવ સાયકાઃ
જે માણસ શુદ્ધ મનથી સતત સ્મરણમાં સ્થિર રહે છે, ત્યાં શાપ કે અન્ય દુઃખો વ્યર્થ જાય છે, જેમ પથ્થર પર તીરો અસર કરતા નથી.
પતત્વ્ અમ્ભસિ વહ્નૌ વા કર્દમે વા કલેવરમ્ । મનો યદ્ અનુસન્ધત્તે તદ્ એવાપ્નોતિ નિશ્ચિતમ્
શરીર પાણીમાં પડે કે અગ્નિમાં કે કાદવમાં, મન જે શોધે છે, એ જ ચોક્કસ મળે છે.
પૌરુષાતિશયસ્ સર્વસ્ સર્વભાવોપમર્દજઃ । દદાત્ય્ અવિઘ્નેન ફલં મનો હિ મનસો મુને
બધા ભાવોને જીતવાથી જે વિશેષ પુરુષાર્થ થાય છે, એ નિર્વિઘ્ન ફળ આપે છે—મન જ મનને ફળ આપે છે, હે મુનિ.
પૌરુષેણ બલેનાન્તશ્ ચિત્તં કૃત્વા પ્રિયામયમ્ । કૃત્રિમેન્દ્રેણ દુઃખાર્તિર્ ન દૃષ્ટા શાસનાસ્વ્ અપિ
મજબૂત ઇચ્છાશક્તિથી મનને આનંદથી ભરપૂર બનાવીએ તો, કઠિન today પણ દુઃખ દેખાતું નથી—even કડક આદેશ હેઠળ પણ નહીં.
પૌરુષેણ મનઃ કૃત્વા નીરાગં વિગતજ્વરમ્ । માણ્ડવ્યેન જિતાઃ ક્લેશાશ્ શૂલપ્રાન્તે ઽપિ તિષ્ઠતા
મજબૂત મનથી, રાગ અને દુઃખ દૂર કરી, માણ્ડવ્યે દુઃખને જીત્યા—even જ્યારે તે શૂળની ટોચ પર ઊભો હતો ત્યારે પણ.
અન્ધકૂપે સ્થિતેનાપિ માનસૈર્ યજ્ઞસઞ્ચયૈઃ । ઋષિણા દીર્ઘતપસા સમ્પ્રાપ્તં વૈબુધં પુરમ્
અંધકારમય ખાડામાં રહીને પણ, ઋષિએ મનથી યજ્ઞ અને લાંબા તપથી દેવલોક પ્રાપ્ત કર્યો.
ઇન્દોઃ પુત્રૈર્ નરૈર્ એવ પુરુષાધ્યવસાયતઃ । ધ્યાનેન બ્રહ્મતા પ્રાપ્તા યા મયાપિ ન ખણ્ડ્યતે
ચંદ્રદેવના પુત્રો જેવા પુરુષોએ, ધ્યાન દ્વારા જે બ્રહ્મપદ પ્રાપ્ત કર્યું, એ સ્થિતિ હું પણ ઘટાડી શકતો નથી.
અન્યે ઽપ્ય્ સાવધાના યે ધીરાસ્ સુરમહર્ષયઃ । ચિત્તાત્ સ્વમ્ અનુસન્ધાનં ન ત્યજન્તિ મનાગ્ અપિ
બીજા પણ, જેમ કે મહાન ઋષિ અને દેવતાઓ, જેઓ સાવધાન અને સ્થિર મનવાળા છે, તેઓ કદી પણ પોતાના મનનું નિરંતર તપાસવું છોડતા નથી—even થોડું પણ નહીં.