એકં દ્વૌ વા બહૂન્ વાપિ કુરુ સર્ગાન્ પ્રજાપતે । સ્વેચ્છયાત્મનિ તિષ્ઠ ત્વં કિં ગૃહીતં તવૈન્દવૈઃ
હે સર્જનહાર, તું એક, બે કે અનેક સર્જનો તારી ઈચ્છાથી ઊભા કર; તું તારી જ ઈચ્છામાં સ્થિર રહી—ઈન્દ્રાદિકો દ્વારા તને શું મળવાનું છે?
અથૈન્દવે જગજ્જાલે ભાનુનેત્થમ્ ઉદાહૃતે । મયા સઞ્ચિન્ત્ય સુચિરમ્ ઇદમ્ ઉક્તં મહામુને
પછી જ્યારે તેજસ્વી એ જગતના જાળ વિશે આવું કહ્યું, ત્યારે મેં લાંબા સમય સુધી વિચાર્યું અને પછી, હે મહાન ઋષિ, આવું કહ્યું.
યુક્તમ્ ઉક્તં ત્વયા ભાનો વિતતં હિ કિલામ્બરમ્ । મનશ્ ચ વિતતં ચાપિ ચિદાકાશશ્ ચ વિસ્તૃતઃ
તમે જે કહ્યું તે યોગ્ય છે, હે તેજસ્વી; આકાશ વિશાળ છે, મન પણ વિશાળ છે અને ચેતનાનું સ્થાન પણ વિસ્તૃત છે.
તદ્ યથાભિમતં સર્ગં નિત્યં કર્મ કરોમ્ય્ અહમ્ । કલ્પયામિ બહૂન્ય્ આશુ ભૂતજાલાનિ ભાસ્કર
એટલે હું મારી ઇચ્છા મુજબ હંમેશા સર્જનનું કાર્ય કરું છું; હે ભાસ્કર, હું ઝડપથી અનેક જીવજાતો કલ્પું છું.
તત્ ત્વમ્ એવાશુ ભગવન્ પ્રથમો ઽત્ર મનુર્ ભવ । કુરુ સર્ગં યથાકામં મયા સમભિચોદિતઃ
હું તને પ્રેરણા આપું છું, હે ભગવાન, તું જ અહીં પ્રથમ મનુ બની જા; તારી ઇચ્છા મુજબ જગતનું સર્જન કર.
અથૈતત્ સ મહાતેજા મમ વાક્યં પ્રભાકરઃ । અઙ્ગીકૃત્ય દ્વિધાત્માનં ચકાર તપતાં વરઃ
પછી એ તેજસ્વી પ્રભાકરએ મારા વચન સ્વીકારીને, તપસ્વીઓમાં શ્રેષ્ઠ એવા પોતાને બે રૂપે વિભાજિત કર્યો.
એકેન પ્રાક્તને તસ્મિન્ વપુષા સૂર્યતાં ગતઃ । વ્યોમાધ્વગતયા સર્ગે તતાન દિવસાવલીમ્
એક રૂપે, એ પોતાના અગાઉના શરીરમાં સૂર્ય બનીને, આકાશના માર્ગે ચાલતો રહી સર્જનકાળમાં દિવસોની શ્રેણી ફેલાવી.
મન્મનુત્વં દ્વિતીયેન કૃત્વા સ્વવપુષા ક્ષણાત્ । સસર્જ સકલાં સૃષ્ટિં તતામ્ અભિમતાં મમ
બીજા રૂપે, એ ક્ષણમાં જ મારી સ્વભાવ ધારણ કરીને, મારી ઇચ્છા પ્રમાણે આખી સૃષ્ટિનું સર્જન કર્યું અને તેને વ્યાપક બનાવી.
પ્રતિભાસમ્ ઉપાયાતિ યદ્ યદ્ અસ્ય હિ ચેતસઃ । તત્ તત્ પ્રકટતામ્ એતિ સ્થૈર્યં સફલતામ્ અપિ
એના મનમાં જે કંઈ પ્રગટે છે, તે બધું સ્પષ્ટ રૂપે પ્રગટ થાય છે અને તેની સ્થિરતા તથા ફળ પણ પ્રાપ્ત થાય છે.
સામાન્યબ્રાહ્મણા ભૂત્વા પ્રતિભાસવશાત્ કિલ । ઐન્દવા બ્રહ્મતાં યાતા મનસઃ પશ્ય શક્તતામ્
સામાન્ય બ્રાહ્મણોએ કલ્પનાની શક્તિથી સાચે જ બ્રહ્મની અવસ્થાને પ્રાપ્ત કરી હતી, જેમ ચંદ્રલોકના બ્રાહ્મણોએ કરી હતી. મનની આ અદભુત શક્તિને જો.
યથૈવૈન્દવજીવાસ્ તે ચિત્તત્વાદ્ બ્રહ્મતાં ગતાઃ । વયં તથૈવ ચિદ્ભાવાચ્ ચિત્તત્વાદ્ બ્રહ્મતાં ગતાઃ
જેમ ચંદ્રલોકના જીવોએ મન દ્વારા બ્રહ્મપદ મેળવ્યું, તેમ જ અમે પણ ચેતનાની અને મનની સ્વભાવથી બ્રહ્મપદ પ્રાપ્ત કર્યું છે.
ચિત્તં હિ પ્રતિભાસાત્મ યચ્ ચ તત્પ્રતિભાસનમ્ । તદ્ ઇદં ભાતિ દેહાદિખાભં નાતો ઽસ્તિ દેહદૃક્
મન તો કલ્પનાનું સ્વરૂપ છે અને જે કંઈ તે કલ્પે છે, એ બધું શરીર વગેરે રૂપે દેખાય છે; આ સિવાય શરીરને જોનાર બીજું કોઈ નથી.
ચિત્ત્વમ્ આત્મચમત્કારસ્ તચ્ ચમત્કુરુતે સ્વતઃ । યદ્ યાવત્સમ્ભવં સ્વાત્મન્ય્ એવાન્તર્ મરિચાત્મવત્
મન એ આત્માની અદભુતતા છે અને તે પોતે જ પોતાના પર આશ્ચર્ય કરે છે; જે કંઈ ઊભરે છે, એ બધું પોતાના જ અંદર, મૃગમરીચિકા જેવી રીતે, જન્મે છે.
તદ્ એતચ્ ચિત્તવદ્ ભાતમ્ આતિવાહિકનામકમ્ । તદ્ એવોદાહરન્ત્ય્ એતદ્ દેહનામ્ના ઘનં ભ્રમિ
આ મન જેવું દેખાય છે, તેને પાંછ તત્વનું વાહન કહેવામાં આવે છે; એ જ દેહ નામે ઓળખાતું ઘનરૂપ છે, જે સતત ફરતું રહે છે.
કથ્યતે જીવનામ્નૈતચ્ ચેતઃ પ્રતનુવાસનમ્ । શાન્તં દેહચમત્કારં જીવં વિદ્ધિ ક્રમાત્ પરમ્
આ મનને જીવ નામે ઓળખવામાં આવે છે, જે દરેક સૂક્ષ્મ રૂપમાં વસે છે; જાણ કે દેહનું આ આશ્ચર્ય શાંત થઈ જાય છે અને જીવ ધીરે ધીરે સર્વોપરી બની જાય છે.
નાહં ન ચાન્યદ્ અસ્તીહ ચિત્ત્વં ચિત્તમ્ ઇદં સ્થિતમ્ । વસિષ્ઠૈન્દવસંવિદ્વદ્ અસત્ સત્તામ્ ઇવાગતમ્
અહીં હું કે બીજું કંઈ નથી, માત્ર આ મન જ અસ્થિર છે; વશિષ્ઠ અને ઇન્દ્રની ચેતના અસ્તિત્વમાં આવી છે, જાણે અસ્તિત્વ શૂન્યમાંથી પ્રગટ્યું હોય.
યથૈન્દવમનો બ્રહ્મા તથૈવાયમ્ અહં સ્થિતઃ । મત્કૃતં ચાહમ્ એવેદં સઙ્કલ્પાત્મૈવ ભાસતે
જેમ ઇન્દ્રનું મન બ્રહ્મા છે, તેમ હું પણ અહીં સ્થિર છું; આ બધું મારાથી જ સર્જાયું છે અને મારું સંકલ્પરૂપ સ્વરૂપ જ અહીં પ્રકાશે છે.
કશ્ચિચ્ ચિત્તવિલાસો ઽયં બ્રહ્માહમ્ ઇતિ સંસ્થિતઃ । સ્વભાવ એવ દેહાદિ વિદ્ધિ શૂન્યતરાત્મખાત્
આ મનની એક રમતમાં, 'હું બ્રહ્મા છું' એમ માનવામાં આવે છે; શરીર અને બીજું બધું માત્ર ખાલીપાની સ્વભાવરૂપ છે, એ જાણ.
શુદ્ધા ચિત્ પરમાત્મૈકરૂપિણીત્ય્ એવ ભાવનાત્ । જીવીભૂય મનો ભૂત્વા વેત્તીત્થં દેહતાં મુધા
શુદ્ધ ચેતનાને પરમાત્માની એકરૂપતા માનીને, મન જીવરૂપે બની, શરીરનું સ્વરૂપ ધારણ કરે છે અને વ્યર્થપણે એને સાચું માને છે.
સર્વમ્ ઐન્દવસંસારવદ્ ઇદં ભાતિ ચિદ્વપુઃ । સમ્પન્નમ્ અપ્રબોધાત્મ દીર્ઘસ્વપ્નસ્ સ્વશક્તિજઃ
આ બધું ઇન્દ્રના લોક જેવું, ચેતનાનું રૂપ બનીને દેખાય છે; જાગૃતિના અભાવે, એ પોતાનાં જ શક્તિથી ઊભેલો લાંબો સ્વપ્ન છે.
દ્વિચન્દ્રવિભ્રમાકારં તન્માત્રાકારવિભ્રમમ્ । ઐન્દવાબ્જજવદ્ રૂઢં ચિતશ્ ચિત્ત્વં મનો ભવેત્
જેમ બે ચંદ્ર દેખાય એવી ભ્રાંતિ, કે તત્વોના સ્વરૂપમાં ભ્રમ, એ રીતે મન ચેતનામાં સ્થિર થાય છે, જેમ ઇન્દ્રના કમળમાંથી જન્મેલો હોય તેમ.
ન સન્ નાસદ્ અહંરૂપં સત્ત્વાસત્ત્વે તથૈવ ચ । ઉપલમ્ભેન સદ્રૂપમ્ અસત્યં તદ્વિરોધતઃ
હું ન તો અસ્તિત્વ છું, ન તો અનસ્તિત્વ; ન તો સત્તા છું, ન તો અસત્તા. જોવામાં જે રૂપ દેખાય છે, એ ખરો નથી, કારણ કે એ પોતાને જ વિરુદ્ધ છે.
જડાજડં મનો વિદ્ધિ સઙ્કલ્પાત્મ બૃહદ્વપુઃ । અજડં બ્રહ્મરૂપત્વાજ્ જડં દૃશ્યાત્મતાગમાત્
મનને તું જડ અને અજડ બંને જાણ, એ વિચારોથી બનેલું અને વિશાળ સ્વરૂપ ધરાવે છે. એ બ્રહ્મરૂપ હોવાથી અજડ છે અને જોવાઈ શકે એટલે જડ છે.
દૃશ્યાનુભવસત્યાત્મ તદભાવે વિલાયિ તત્ । કટકત્વં યથા હેમ્નિ તથા બ્રહ્મણિ સંસ્થિતમ્
અનુભવની સત્યતા જોવામાં આધાર રાખે છે; એ ન હોય ત્યારે એ લય પામે છે. જેમ સોનામાં કડાની ભાવના છે, એમ બધું બ્રહ્મમાં સ્થિત છે.
સર્વત્વાદ્ બ્રહ્મણસ્ સર્વં જડં ચિન્મયમ્ એવ વા । અસ્મદાદિશિલાન્તાત્મ ન જડં ન ચ ચેતનમ્
બ્રહ્મ સર્વત્ર હોવાથી બધું જડ કે ચૈતન્યરૂપ છે; મારી પાસેથી પથ્થર સુધી, શુદ્ધ જડપણ કે શુદ્ધ ચેતનપણું ક્યાંય નથી.
દાર્વાદીનામ્ અચિત્ત્વેન નોપલમ્ભસ્ય સમ્ભવઃ । ઉપલમ્ભો હિ સદૃશસમ્બન્ધાદ્ એવ જાયતે
કাঠ અને એ જેવા વસ્તુઓમાં ચેતના નથી, એટલે આપણને એનો અનુભવ થતો નથી; કારણ કે અનુભવ તો સમાન સ્વરૂપ ધરાવનારી વસ્તુઓના સંબંધથી જ થાય છે.
ઉપલબ્ધેર્ જડં વિદ્ધિ ચેતનં સર્વમ્ એવ હિ । ઉપલમ્ભો હિ સમ્બન્ધાત્ સમ્બન્ધો હિ સમાત્મનોઃ
સમજો કે દરેક અનુભવ તો જડ કે ચેતન, એમ બંને પ્રકારની વસ્તુઓનો જ હોય છે; અનુભવ તો સંબંધથી થાય છે અને સંબંધ તો સમાન સ્વભાવ ધરાવનારી વસ્તુઓ વચ્ચે જ બને છે.
જડચેતનશાન્તાદિશબ્દાર્થશ્રીર્ ન વિદ્યતે । અનિર્દેશ્યે પદે પત્ત્રલતાદીવ મહામરૌ
જડ, ચેતન કે શાંત જેવા શબ્દોનો સાચો અર્થ તો એ અવિર્ણવનીય તત્ત્વમાં નથી, જેમ કે રણમાં પાંદડા કે વેલીઓ નથી.
ચિતૌ યચ્ ચેત્યકલનં તન્ મનસ્ત્વમ્ ઉદાહૃતમ્ । ચિદ્ભાગો ઽત્રાજડો ભાગો જાડ્યમ્ અત્ર તુ ચેત્યતા
ચેતનામાં જે વિચાર આવે છે તેને મન કહે છે; તેમાં ચેતન ભાગ અજડ છે અને જડ ભાગ એના વિષયરૂપ છે.
ચિદ્ભાગો ઽત્રાવબોધાંશો જડં ચેત્યં હિ દૃશ્યતા । ઇતિ જીવો જગદ્ભ્રાન્તિં પશ્યન્ ગચ્છતિ લોલતામ્
અહીં ચેતનાનો ભાગ એટલે જાગૃતિનો અંશ છે, જ્યારે જડ વસ્તુ એ જોવાતી વસ્તુ છે. આ રીતે, જીવ જ્યારે જગતની મોહમાયાને જુએ છે, ત્યારે તે ચંચળ બની જાય છે.