આકર્ણ્ય તદ્ અહલ્યા સા બભૂવેન્દ્રાનુરાગિણી । અહલ્યાં માં ન કસ્માત્ સ શક્રો ઽભ્યેતીતિ સોત્સુકા
આ સાંભળીને અહલ્યા ઇન્દ્ર પર મોહી ગઈ અને ઉત્સુક થઈને વિચારવા લાગી—'એ ઇન્દ્ર મારા પાસે કેમ આવતો નથી?'
મૃણાલહારકદલીપલ્લવાસ્તરણેષુ સા । અતપ્યત ભૃશં બાલા લતાલૂના વનેષ્વ્ ઇવ
કમળના ડાંગરા, કમળની વાંસળી અને કેળાના પાનના પથાર પર પડેલી એ યુવતી બહુ દુઃખી થઈ ગઈ, જાણે જંગલમાં લતાવાળો વૃક્ષ કપાઈ જાય પછી બાળકી તપે એમ.
ખેદમ્ આપ સમગ્રાસુ તાસુ ભૂપવિભૂતિષુ । મત્સી નિદાઘતપ્તાસુ પરિલોલા સ્થલેષ્વ્ ઇવ
રાજવી વૈભવ વચ્ચે પણ એ થાકી ગઈ, જાણે ઉનાળાની તાપમાં જમીન પર ફેંકાયેલી માછલી તડપતી હોય એમ.
અયમ્ ઇન્દ્રો ઽયમ્ ઇન્દ્રશ્ ચેત્ય્ એવં જાતપ્રલાપયા । લજ્જાપિ હિ તયા ત્યક્તા વૈવશ્યમ્ ઉપયાતયા
મન ઉલટું થઈ ગયેલું, એ વારંવાર બોલતી, 'આ ઇન્દ્ર છે, આ ઇન્દ્ર છે,' અને એવી બેભાન થઈ ગઈ કે શરમ પણ ભૂલી ગઈ.
ઇત્ય્ આર્તાયા ઘનસ્નેહમ્ અથ તસ્યા વયસ્યયા । ઉક્તમ્ આલિ તવાવિઘ્નમ્ ઇન્દ્રમ્ અપ્ય્ આનયામ્ય્ અહમ્
એના દુઃખ અને ઘનિષ્ઠ લાગણી જોઈને એની સાથીએ કહ્યું, 'પ્રિયે, હું વિલંબ કર્યા વિના તને ઇન્દ્રને મળી આપીશ.'
ઇન્દ્રં તવાનયામીતિ શ્રુત્વા વિકસિતેક્ષણા । પપાત પાદયોસ્ સખ્યા નલિન્યા નલિની યથા
"હું ઇન્દ્રને તારી પાસે લાવીશ" એવું સાંભળતાં જ, એની આંખો ખુશીથી ખીલી ઉઠી અને એ પોતાની સખીના પગે પડી ગઈ, જેમ કમળ કમળના પગે પડી જાય.
તતઃ પ્રયાતે દિવસે સમાયાતે નિશાગમે । સા વયસ્યા તમ્ ઇન્દ્રાખ્યં યયૌ વિપ્રકુમારકમ્
પછી દિવસ વીતી ગયો અને રાત આવી, ત્યારે એ સખી ઇન્દ્ર નામના રાજકુમાર પાસે પહોંચી.
બોધયિત્વા યથાયુક્તં સા તમ્ ઇન્દ્રકુમારકમ્ । અહલ્યાનિકટં રાત્રાવ્ આનયામ્ આસ સત્વરમ્
એણે રાજકુમાર ઇન્દ્રને યોગ્ય રીતે જાગૃત કર્યો અને રાત્રે જલદીથી એને અહલ્યાના પાસે લઈ આવી.
સા તતસ્ તેન શિડ્ગેન મહેન્દ્રેણ રતિં યયૌ । કસ્મિંશ્ચિત્ સદને ગુપ્તે બહુમાલ્યવિલેપના
પછી એ બહુ બધાં હાર અને સુગંધિત લપસણો પહેરીને, એ ઉત્સાહી મહેન્દ્ર સાથે એક ગુપ્ત ઘરામાં મિલન માણવા લાગી.
હારાઙ્ગદમનોજ્ઞેન તેન સા તરુણી તદા । રતેનાવર્જિતા વલ્લી રસેન મધુના યથા
તે સમયે, એ યુવાન સ્ત્રી, સુંદર હાર અને કાંડા વાળા શણગારથી સજ્જ તે યુવાન પર એવી મોહિત થઈ ગઈ, જેમ વેલને મધુર રસની લાલચ ખેંચે છે.
તતસ્ તદનુરક્તા સા પશ્યન્તી તન્મયં જગત્ । ન સાનન્તગુણાકીર્ણં ભર્તારં બહ્વ્ અમન્યત
પછી, જ્યારે એનું મન એ યુવાન પર લાગી ગયું, ત્યારે એને આખું જગત એ જ માણસથી ભરેલું દેખાતું; એણે પોતાના પતિને, ભલે એમાં અનેક ગુણો હોય, કોઈ મહત્વ આપ્યું નહીં.
કેનચિત્ ત્વ્ અથ કાલેન તસ્યા ઇન્દ્રાનુરાગિતા । સા જ્ઞાતા રાજસિંહેન તન્મુખવ્યોમચન્દ્રિકા
થોડા સમય પછી, એ સ્ત્રીનું ઇન્દ્ર પ્રત્યેનું આકર્ષણ, તેના ચહેરા પર ચાંદની જેવી કાંતિથી, રાજસિંહ જેવા તેના પતિએ જાણી લીધું.
ઇન્દ્રં ધ્યાયતિ સા યાવત્ તાવત્ તસ્યા વિરાજતે । મુખં પૂર્ણેન ચન્દ્રેણ પ્રબુદ્ધમ્ ઇવ કૈરવમ્
જ્યાં સુધી એ સ્ત્રી ઇન્દ્રનું ધ્યાન કરતી રહી, ત્યાં સુધી એના ચહેરા પર પૂર્ણ ચાંદની જેવી તેજસ્વિતા છવાયેલી રહી, જાણે રાત્રે ખીલેલું કમળ હોય.
એવમ્ અન્યોઽન્યમ્ આસક્તભાવમ્ આલોક્ય ભૂપતિઃ । ચકાર બહુભિર્ દણ્ડૈસ્ સ દ્વયોર્ અથ શાસનમ્
એ રીતે એકબીજામાં લગાવ જોઈને રાજાએ એ બંનેને અનેક પ્રકારની સજાઓ આપી શિસ્તમાં રાખ્યા.
તાવ્ ઉભાવ્ અપિ સન્ત્યક્તૌ હિ સન્તૌ સલિલાશયે । તુષ્ટૌ જહસતુસ્ તત્ર ન ખેદં સમુપાગતૌ
છતાં પણ એ બંનેને છોડી દેવાયા પછી પણ, પાણીના તળાવમાં સાથે રહીને ખુશખુશાલ અને હસતાં રહ્યા, તેમને કોઈ દુઃખ લાગ્યું નહીં.
અપૃચ્છત્ તૌ તતો રાજા ખિન્નૌ સ્થઃ કિં ન દુર્મતી । તાવ્ ઊચતુર્ મહીપાલં જલાશયસમુદ્ધૃતૌ
પછી રાજાએ પૂછ્યું: 'તમને દુઃખ નથી લાગતું, જ્યારે તમને દૂર કરવામાં આવ્યા છો?' ત્યારે તળાવમાંથી બહાર કાઢ્યા પછી એ બંનેએ રાજાને જવાબ આપ્યો,
સંસૃત્યાવામ્ ઇહાન્યોઽન્યં મુખકાન્તિમ્ અનિન્દિતામ્ । મુહ્યાવો ન મહીપાલ સ્વાઙ્ગૈર્ અપિ વિકર્તિતૈઃ
'અહીં એકબીજાની નિર્દોષ ચહેરાની કાંતિ જોઈને, હે રાજા, અમે એકબીજામાં એટલા મગ્ન છીએ કે આપણા શરીર પણ કાપી નાખવામાં આવે તો પણ અમને કોઈ દુઃખ નથી.'
વહ્નાવ્ અપિ પરિક્ષિપ્તાવ્ અખિન્નાવ્ એવમ્ એવ તૌ । ઊચતુર્ મુદિતાત્માનાવ્ અન્યોઽન્યં સ્મૃતિહર્ષિતૌ
અગ્નિથી ઘેરાયેલા હોવા છતાં, એ બે જણ અડગ જ રહ્યા; બંનેના મન આનંદથી ભરેલા હતા અને યાદી ખુશીથી એકબીજાને વાતો કરતા.
ગ્રથિતૌ ગજપાદેષુ નખિન્નાવ્ એવ સંસ્થિતૌ । એવમ્ એવોચતુર્ ભૂપમ્ અન્યોઽન્યં સ્મૃતિહર્ષિતૌ
હાથીના પગે બાંધેલા અને લોખંડના નખોથી છિદ્રાયેલા હોવા છતાં, એ બંને સ્થિર જ રહ્યા; રાજા, એ જ રીતે બંને યાદી ખુશીથી એકબીજાને વાતો કરતા.
કષાહતાવ્ અખિન્નૌ તાવ્ એવમ્ એવ કિલોચતુઃ । પઙ્કમગ્નાવ્ અખિન્નૌ તાવ્ એવમ્ એવ કિલોચતુઃ
કામચલાઉથી માર પડ્યો છતાં એ બંને તૂટ્યા નહીં અને એ જ રીતે વાતો કરતા; કાદવમાં ડૂબેલા હોવા છતાં અડગ રહ્યા અને એ જ રીતે વાતો કરતા.
અન્યસ્માચ્ છાસનાજાલાત્ કલ્પિતાચ્ ચ પુનઃ પુનઃ । ઉદ્ધૃતાવ્ ઊચતુઃ પૃષ્ટૌ તમ્ એવાર્થં પુનઃ પુનઃ
વિવિધ કલ્પિત દંડના જાળમાંથી વારંવાર છૂટતા, બંનેને વારંવાર પૂછવામાં આવતાં અને બંને એ જ અર્થથી વારંવાર જવાબ આપતા.
ઉવાચેન્દ્રો મહીપાલ જગન્ મે દયિતામયમ્ । ન શાસનાનિ દુઃખાનિ બાધન્તે કિઞ્ચિદ્ એવ મે
ઇન્દ્રએ કહ્યું: રાજા, મારા માટે આ જગત પ્રેમથી ભરેલું છે; દંડ કે કોઈ દુઃખ મને જરા પણ તકલીફ આપતું નથી.
અસ્યાશ્ ચૈવ જગદ્ રાજન્ સર્વં મન્મયમ્ એવ હિ । તેન નૌ શાસનાદુઃખં કિઞ્ચિદ્ એવ ન બાધતે
અને એ માટે પણ, રાજા, આ આખું જગત મનથી જ બનેલું છે; એટલે દંડનું દુઃખ અમને જરા પણ સ્પર્શતું નથી.
મનો નામ વયં રાજન્ મનો હિ પુરુષસ્ સ્મૃતઃ । પ્રપઞ્ચમાત્રમ્ એવાયં દેહો દૃશ્યત એવ હિ
રાજા, અમને 'મન' કહેવાય છે, કારણ કે મનને જ માણસ માનવામાં આવે છે; આ દેખાતું શરીર તો માત્ર મનની રચના છે.
સમકાલપ્રયુક્તેન સહસા દણ્ડરાશિના । ધીરં મનો ભેધયિતું ન મનાગ્ અપિ શક્યતે
એકસાથે અને અચાનક અનેક દંડ મળે તો પણ સ્થિર મનને જરા પણ હલાવવું શક્ય નથી.
કા નામ તા મહારાજ કીદૃશ્યઃ કસ્ય શક્તયઃ । યાભિર્ મનાંસિ ભિદ્યન્તે દૃઢનિશ્ચયવન્ત્ય્ અપિ
હે મહારાજા, એ કઈ શક્તિ છે, કેવી છે અને કોણની છે, જેના કારણે દૃઢ નિશ્ચય ધરાવતાં મન પણ તૂટી જાય છે?
પતતૂદેતુ વા દેહો યાતુ વા વિશરારુતામ્ । ભાવિતાર્થાભિપતિતં મનસ્ તિષ્ઠતિ પૂર્વવત્
આ શરીર પડી જાય કે ઊભું રહે, કે વિખેરાઈ જાય, મન જે પોતાના ઇચ્છિત વિષયમાં સ્થિર થયું છે, એ તો પહેલાં જેવું જ અડગ રહે છે.
ઇષ્ટે ઽર્થે ચિરમ્ આવિષ્ટં ભઙ્ક્તું ધીરં સ્થિતં મનઃ । ભાવા ભાવાશ્ શરીરસ્થા મમ શક્તા ન કેચન
મન જ્યારે લાંબા સમયથી ઇચ્છિત વિષયમાં લીન અને દૃઢ હોય, ત્યારે શરીરમાં રહેલી કોઈ પણ અસર એ મનને તોડી શકતી નથી.
ભાવિતં તીવ્રવેગેન મનસા યન્ મહીપતે । તદ્ એવ પશ્યત્ય્ અચલં ન શરીરવિચેષ્ટિતમ્
હે રાજા, મન જે વિષયમાં તીવ્રતાથી ધ્યાન કરે છે, એ જ તેને અડગ દેખાય છે, શરીર શું કરે છે એનું એને કોઈ ફરક પડતો નથી.
ન કાશ્ચન ક્રિયા રાજન્ વરશાપાદિકા અપિ । તીવ્રસંવેગસમ્પન્નં શક્તાશ્ ચાલયિતું મનઃ
રાજા, કોઈપણ કર્મ—even if it is related to boons or curses—એવું મન, જેમાં ભારે દ્રઢતા હોય, તેને હલાવી શકતું નથી.