સ્ત્રીલોચનૈસ્ તડિત્પુઞ્જૈર્ જ્વાલામાલૈસ્ તરઙ્ગકૈઃ । ચાપલં શિક્ષિતં બ્રહ્મઞ્ શૈશવાન્ મનસો ઽથ વા
સ્ત્રીઓની નજર વીજળીની ઝાંખી જેવી, અગ્નિની માળાઓ અને તરંગો જેવી છે. એથી, હે બ્રહ્મણ, મનની ચંચળતા તો બાળપણથી કે મનમાંથી શીખાય છે.
શૈશવં ચ મનશ્ ચૈવ સર્વાસ્વ્ એવ હિ વૃત્તિષુ । ભ્રાતરાવ્ ઇવ લક્ષ્યેતે સતતં ભઙ્ગુરસ્થિતી
બાળપણ અને મન, એમની બધી જ ક્રિયાઓમાં, હંમેશાં ભાઈઓ જેવી જ દેખાય છે—સદાય અસ્થિર અને તૂટતી સ્થિતિમાં.
સર્વાણિ દુષ્ટભૂતાનિ સર્વે દોષા દુરાશયાઃ । બાલ્યમ્ એવોપજીવન્તિ શ્રીમન્તમ્ ઇવ માનવાઃ
બધા દુષ્ટ જીવ, બધા દોષ અને ખરાબ ઈચ્છાઓ—આ બધું બાળપણ પર જ આધાર રાખે છે, જેમ ધનવાન પર લોકો આધાર રાખે છે.
નવં નવં પ્રીતિકરં ન શિશુઃ પ્રત્યહં યદિ । પ્રાપ્નોતિ તદ્ અસૌ યાતિ વિષવેગસ્ય મૂર્છનામ્
જો બાળકને દરરોજ કંઈક નવું અને આનંદદાયક ન મળે, તો એ ઝેર જેવી બેચેનીમાં પડી જાય છે.
સ્તોકેન વશમ્ આયાતિ સ્તોકેનૈતિ વિકારિતામ્ । અમેધ્ય એવ રમતે બાલઃ કૌલેયકો યથા
થોડું થોડું કરીને બાળક કાબૂમાં આવે છે, થોડું થોડું કરીને તે ઉથલપાથલ પણ થાય છે. બાળક તો ગંદા વસ્તુઓમાં જ આનંદ મેળવે છે, જેમ કે કૌલેય જાતિનો છોકરો.
અજસ્રં બાષ્પવદનઃ કર્દમાન્તર્ જડાશયઃ । વર્ષોક્ષિતસ્ય તપ્તસ્ય સ્થલસ્ય સદૃશશ્ શિશુઃ
બાળક સતત રડતો રહે છે, તેનું મન કાદવ જેવું ગંદું અને જડ હોય છે. તે એવી બૂમ પાડી રહેલું જમીન જે વરસાદથી ભીંજાય છે, પણ અંદરથી સુકાઈ ગયેલું હોય, એવાં છે.
ભયાહારપરં દીનં યથાદૃષ્ટાભિલાષિ ચ । લોલબુદ્ધિર્ વપુર્ ધત્તે બાલો દુઃખાય કેવલમ્
બાળક ડરપોક હોય છે, ખાવા માટે જ ચિંતિત રહે છે, દુઃખી રહે છે અને જે કંઈ જુએ છે એ જ ઈચ્છે છે. તેનું મન અને શરીર સતત ચંચળ રહે છે અને માત્ર દુઃખ માટે જ છે.
સ્વસઙ્કલ્પાભિલષિતાન્ ભાવાન્ અપ્રાપ્ય તપ્તધીઃ । દુઃખમ્ એત્ય્ અબલો બાલો વિનિકૃત્ત ઇવાશયે
પોતાના મનમાં જે વસ્તુઓની ઈચ્છા કરે છે, પણ એ મળતી નથી, તો બાળકનું મન દુઃખથી ભરાઈ જાય છે. એ નબળું બાળક એવું દુઃખ અનુભવે છે, જાણે તેનું હૃદય કાપી નાખ્યું હોય.
દુરીહાલબ્ધલક્ષ્યાણિ બહુપક્ષોલ્વણાનિ ચ । બાલસ્ય યાનિ દુઃખાનિ મુને તાનિ ન કસ્યચિત્
હે મુનિ, બાળકના દુઃખો, જેના ઇરાદા દુર્લભ હોય છે અને જે અનેક દિશામાં ખેંચાતો રહે છે, એ કોઈ બીજા જેવા નથી.
બાલો બલવતાશ્વ્ એવ મનોરથવિલાસિના । મનસા તપ્યતે નિત્યં ગ્રીષ્મેણેવ વનસ્થલમ્
બાળક, જે કલ્પનામાં જ મજબૂત છે, એ સતત મનમાં દુઃખી રહે છે, જેમ ગરમીમાં જંગલ બળી જાય છે એમ.
વિદ્યાગૃહગતો બાલઃ પરામ્ એતિ કદર્થનામ્ । આલાન ઇવ નાગેન્દ્રો વિષવૈષમ્યભીષણામ્
જ્યારે બાળક શીખવાની જગ્યા પર જાય છે, ત્યારે તેને ભારે મુશ્કેલીનો સામનો કરવો પડે છે, જાણે કોઈ મોટો સાપ બંધાઈને ઝેરના ભયમાં હોય.
નાનામનોરથમયી મિથ્યાકલ્પિતકલ્પના । દુઃખાયાત્યન્તદીર્ઘાય બાલતા પેલવાશયા
બાળપણ, નકામી કલ્પનાઓ અને ખોટી ઇચ્છાઓથી ભરેલું, નબળા મનથી લાંબા સમય સુધી દુઃખ જ આપે છે.
સમ્ભૃષ્ટં તુહિનં ભોક્તુમ્ ઇન્દુમ્ આદાતુમ્ અમ્બરાત્ । વાઞ્છ્યતે યેન મૌર્ખ્યેણ તત્ સુખાય કથં ભવેત્
મૂર્ખાઈથી જો કોઈ પકાવેલું બરફ ખાવાની કે આકાશમાંથી ચાંદો પકડી લેવા ઈચ્છે, તો એમાં સુખ ક્યાંથી મળે?
અન્તશ્ચિતેર્ અશક્તસ્ય શીતાતપનિવારણે । કો વિશેષો મહાબુદ્ધે બાલસ્યોર્વીરુહસ્ય ચ
જેના મનમાં ઠંડક કે ગરમી સહન કરવાની શક્તિ જ નથી, એ બાળક, વૃક્ષ કે છોડમાં શું ફરક છે, કહો મહાન બુદ્ધિશાળી?
ઉડ્ડીનમ્ અભિવાઞ્છન્તિ પક્ષાભ્યાં ક્ષુત્પરાયણાઃ । ભયાહારપરા નિત્યં બાલા વિહગધર્મિણઃ
બાળકો પણ પક્ષીઓ જેવી જ ભૂખથી પાંખે ઉડવાની ઈચ્છા રાખે છે અને હંમેશાં ભય અને ખોરાકની ચિંતામાં રહે છે.
શૈશવે ગુરુતો ભીતિર્ માતૃતઃ પિતૃતસ્ તથા । જનતો જ્યેષ્ઠબાલાચ્ ચ શૈશવં ભયમન્દિરમ્
બાળપણમાં ગુરુ, માતા, પિતા, લોકો અને મોટા બાળકોનો ડર રહે છે; બાળપણ તો ખરેખર ભયનું ઘર છે.
સકલદોષદશાવિહતાશયં શરણમ્ અપ્ય્ અવિવેકવિલાસિનઃ । ઇહ ન કસ્યચિદ્ એવ મહામુને ભવતિ બાલ્યમ્ અલં પરિતુષ્ટિદમ્
હે મહાન ઋષિ, જેનું મન દરેક પ્રકારની ખામીઓથી ભરેલું છે અને જે અજ્ઞાનતામાં આનંદ મેળવે છે, એ માટે બાળપણ ક્યારેય સાચી સંતોષ આપતું નથી.
બાલ્યાનર્થમ્ અથ ત્યક્ત્વા પુમાન્ અભિહતાશયઃ । આરોહતિ નિપાતાય યૌવનશ્વભ્રસમ્ભ્રમમ્
બાળપણની મુશ્કેલીઓ છોડીને, નિરાશ મનુષ્ય યુવાનીના ગભરાટભર્યા વાદળ પર ચડે છે, પણ ત્યાંથી પણ ફરી પડી જાય છે.
તત્રાનન્તવિલાસસ્ય લોલસ્ય સ્વસ્ય ચેતસઃ । વૃત્તીર્ અનુસરન્ યાતિ દુઃખાદ્ દુઃખતરં જડઃ
ત્યાં પોતાનાં ચંચળ અને ક્યારેય સ્થિર ન થતાં મનની લહેજો પાછળ દોડતો, મૂર્ખ માણસ એક દુઃખમાંથી બીજાં વધુ મોટાં દુઃખમાં ફસાઈ જાય છે.
સ્વચિત્તબિલસંસ્થેન નાનાસમ્ભ્રમકારિણા । બલાત્ કામપિશાચેન વિવશઃ પરિભૂયતે
પોતાના મનની અંદર છુપાયેલા, અનેક ગભરાટ ઊભા કરનારા ઇચ્છાના પિશાચથી મજબૂર થઈ, એ માણસ સંપૂર્ણ રીતે બેકાબૂ થઈ જાય છે.
ચિન્તાનાં લોલવૃત્તીનાં લલનાનામ્ ઇવાભિતઃ । અર્પયત્ય્ અવશશ્ ચેતો જ્વાલાનામ્ આત્મજં યથા
માનવનું મન ચંચળ વિચારોની લહેરમાં આવીને, જાણે બાળકને આગમાં ફેંકી દેવામાં આવે તેમ, પોતાની જાતને બેભાન બનીને એ વિચારોને સોંપી દે છે.
તે તે દોષા દુરારમ્ભાસ્ તત્ર તં તાદૃશાશયમ્ । તરુણં પ્રવિલુમ્પન્તિ દૃશ્યાસ્ તે નૈવ યે મુને
હરેક પ્રકારની દુર્ગુણો, જે દૂર કરવી અઘરી છે, એ યુવાન મનને નાશ પામાડે છે; પણ જે દોષો દેખાય છે, એ તો, હે મુનિ, કદી પણ નાશ કરતા નથી.
મહાનરકબીજેન સન્તતભ્રમદાયિના । યૌવનેન ન યે નષ્ટા નષ્ટા નાન્યેન તે જનાઃ
યૌવન એ મહાન દુઃખનું બીજ છે અને સતત ભટકાવું કરાવે છે; જે લોકો યૌવનથી બગડે નથી, તેઓને બીજું કશું પણ બગાડી શકતું નથી.
નાનારસમયી ચિત્રા વૃત્તાન્તનિચયોમ્ભિતા । ભીમા યૌવનભૂર્ યેન તીર્ણા ધીરસ્ સ ઉચ્યતે
જે મનુષ્ય વિવિધ રસ અને અનેક ઘટનાઓથી ભરેલા, ભયાનક યુવાનીના પ્રદેશને પાર કરી જાય છે, એ જ સાચો બુદ્ધિમાન કહેવાય છે.
નિમેષભાસુરાકારમ્ આલોલઘનગર્જિતમ્ । વિદ્યુત્પ્રકાશમ્ અનિશં યૌવનં મે ન રોચતે
યૌવન મને ગમતું નથી, કારણ કે એ વીજળી જેવું ઝળહળતું, વાદળો જેવી ગર્જના કરતું અને પળભર માટે જ દેખાતું હોય છે.
વિવિધાવર્તબહુલં પઙ્કલગ્નં જડાશયમ્ । તરઙ્ગભઙ્ગુરં ભીમં યૌવનં મે ન રોચતે
યૌવન મને ગમતું નથી, કારણ કે એ અનેક ઘોળાવાળું, કાદવમાં ફસાયેલું, મૂર્ખતાથી ભરેલું અને નાજુક તરંગોથી ભયાનક છે.
સર્વસ્યાગ્રેસરં પુંસઃ ક્ષણમાત્રમનોહરમ્ । ગન્ધર્વનગરપ્રખ્યં યૌવનં મે ન રોચતે
યૌવન મને ગમતું નથી, કારણ કે એ સૌના જીવનમાં પ્રથમ આવે છે, માત્ર ક્ષણભર માટે આકર્ષક લાગે છે અને ગાંધીર્વનગરી જેવું મૃગજળ સમાન છે.
ઇષુપ્રપાતમાત્રં હિ સુખદં દુઃખભાસુરમ્ । દાહદોષપ્રદં નિત્યં યૌવનં મે ન રોચતે
યૌવન મને ગમતું નથી, કારણ કે એ તીણ પડવાની જેટલી વાર માટે સુખ આપે છે, દુઃખથી ઝળહળતું રહે છે અને હંમેશા દહનરૂપ દોષો લાવે છે.
મધુરં સ્વાદુ તિક્તં ચ દૂષણં દોષભૂષણમ્ । સુરાકલ્લોલસદૃશં યૌવનં મે ન રોચતે
મીઠું, સુખદ, છતાં કડવું, ખામીઓથી ભરેલું, દોષોથી શોભાયમાન, દારૂના ફેન જેવું — એવું યુવન મને ગમતું નથી.
અસત્યં સત્યસઙ્કાશમ્ અચિરાદ્ વિપ્રલમ્ભદમ્ । સ્વપ્નાઙ્ગનાસઙ્ગસમં યૌવનં મે ન રોચતે
ખોટું હોવા છતાં સાચું લાગે છે, પણ થોડા જ સમયમાં નિરાશા આપે છે; સપનામાં સ્ત્રીને વળગી જવાનું જેવું — એવું યુવન મને ગમતું નથી.