યેનૈવ મનસા સર્ગો નિર્મિતઃ પરમેશ્વર । સ એવ માંસનેત્રેણ તં પશ્યતિ હિ નેતરઃ
જે મનથી સર્જન થયું છે, એ જ મન દેહની આંખો દ્વારા તેને જુએ છે, બીજું કંઈ નહીં.
ન ચૈતાન્ દશ સંસારાન્ દશનીરજસમ્ભવાન્ । કશ્ચિન્ નાશયિતું શક્તશ્ ચિતો દાર્ઢ્યાચ્ ચિરં સ્થિતાન્
ઇન્દ્રિયોના ધૂળથી ઉત્પન્ન થયેલા આ દસ સંસારને કોઈ નાશ કરી શકે તેમ નથી, કારણ કે મનની દૃઢતા વડે તે લાંબા સમય સુધી ટકે છે.
કર્મેન્દ્રિયૈર્ યત્ ક્રિયતે તદ્ રોદ્ધું કિલ યુજ્યતે । ન મનોનિશ્ચયકૃતં કશ્ચિદ્ રોધયિતું ક્ષમઃ
કર્મેન્દ્રિયો દ્વારા જે થાય છે, તેને રોકવું શક્ય છે; પણ મનથી જે નક્કી થાય છે, તેને કોઈ રોકી શકતું નથી.
યો બદ્ધપદતાં યાતો જન્તોર્ મનસિ નિશ્ચયઃ । સ તેનૈવ વિના બ્રહ્મન્ નાન્યેન વિનિવાર્યતે
હે બ્રાહ્મણ, જે નિશ્ચય મનમાં પક્કો થઇ જાય છે, એના સિવાય બીજું કંઈ પણ તેને બદલી શકતું નથી; એ નિશ્ચય પોતે જ તેને દૂર કરી શકે છે.
બહુકાલં યદ્ અભ્યસ્તં મનસા દૃઢનિશ્ચયમ્ । શાપેનાપિ ન તસ્યાસ્તિ ક્ષયો નષ્ટે ઽપિ દેહકે
મનથી જે વસ્તુ લાંબા સમય સુધી દૃઢ નિશ્ચય સાથે અભ્યાસમાં લેવાય છે, એ શાપથી પણ નાશ પામતી નથી, અને શરીર નષ્ટ થઈ જાય ત્યારે પણ એ ટકી રહે છે.
યદ્ બદ્ધપીઠમ્ અભિતો મનસિ પ્રરૂઢં તદ્રૂપ એવ પુરુષો ભવતીહ નાન્યઃ । તદ્બોધનાદ્ ઇતરમ્ અત્ર કિલાભ્યુપાયં શૈલૌઘમ્ એકમ્ ઇવ નિષ્ફલમ્ એવ મન્યે
મનમાં જે રૂપ મજબૂતીથી બેસી જાય છે, એ મનુષ્ય અહીં એ જ બની જાય છે, બીજું કંઈ નહીં. આ જ સમજવું એ મુખ્ય છે; આ સિવાયના બધા ઉપાય પર્વત ખસેડવા જેટલા નિષ્ફળ છે એવું હું માનું છું.
શ્રૂયતે હિ પુરા દેવ મગધેષુ મહીપતિઃ । ઇન્દ્રદ્યુમ્ન ઇતિ ખ્યાત ઇન્દ્રદ્યુમ્ન ઇવાપરઃ
હે દેવ, સાંભળવામાં આવે છે કે, પ્રાચીન સમયમાં મગધ દેશમાં એક રાજા હતા, જેમનું નામ ઇન્દ્રદ્યુમ્ન હતું અને તેઓ બીજા ઇન્દ્રદ્યુમ્ન જેટલા પ્રસિદ્ધ હતા.
તસ્યેન્દુબિમ્બપ્રતિમા ભાર્યા કમલલોચના । અહલ્યા નામ તત્રાસીચ્ છશાઙ્કસ્યેવ રોહિણી
તેની પત્ની અહલ્યા કમળ જેવી આંખોવાળી અને ચાંદની જેમ ચમકતી હતી, જેમ ચંદ્રને રોહિણી પ્રિય છે તેમ તે પણ પોતાના પતિને પ્રિય હતી.
તસ્મિન્ન્ એવ પુરે શિડ્ગઃ કિલાસીદ્ બલવાન્ ઇતિ । ઇન્દ્રનામાપરઃ કશ્ચિચ્ છ્રીમાન્ વિપ્રકુમારકઃ
એ જ શહેરમાં ઇન્દ્ર નામનો એક યુવાન, શક્તિશાળી અને ધનવાન બ્રાહ્મણ પણ રહેતો હતો.
અહલ્યા પૂર્વમ્ ઇન્દ્રસ્ય બભૂવેષ્ટેત્ય્ અહલ્યયા । શ્રુતં રાજમહિષ્યાથ કથાપ્રસ્તાવતઃ ક્વચિત્
કોઈ વાર વાતચીત દરમિયાન રાણી અહલ્યાએ સાંભળ્યું કે અગાઉ કાળે ઇન્દ્રે તેને ઇચ્છી હતી.
આકર્ણ્ય તદ્ અહલ્યા સા બભૂવેન્દ્રાનુરાગિણી । અહલ્યાં માં ન કસ્માત્ સ શક્રો ઽભ્યેતીતિ સોત્સુકા
આ સાંભળીને અહલ્યા ઇન્દ્ર પર મોહી ગઈ અને ઉત્સુક થઈને વિચારવા લાગી—'એ ઇન્દ્ર મારા પાસે કેમ આવતો નથી?'
મૃણાલહારકદલીપલ્લવાસ્તરણેષુ સા । અતપ્યત ભૃશં બાલા લતાલૂના વનેષ્વ્ ઇવ
કમળના ડાંગરા, કમળની વાંસળી અને કેળાના પાનના પથાર પર પડેલી એ યુવતી બહુ દુઃખી થઈ ગઈ, જાણે જંગલમાં લતાવાળો વૃક્ષ કપાઈ જાય પછી બાળકી તપે એમ.
ખેદમ્ આપ સમગ્રાસુ તાસુ ભૂપવિભૂતિષુ । મત્સી નિદાઘતપ્તાસુ પરિલોલા સ્થલેષ્વ્ ઇવ
રાજવી વૈભવ વચ્ચે પણ એ થાકી ગઈ, જાણે ઉનાળાની તાપમાં જમીન પર ફેંકાયેલી માછલી તડપતી હોય એમ.
અયમ્ ઇન્દ્રો ઽયમ્ ઇન્દ્રશ્ ચેત્ય્ એવં જાતપ્રલાપયા । લજ્જાપિ હિ તયા ત્યક્તા વૈવશ્યમ્ ઉપયાતયા
મન ઉલટું થઈ ગયેલું, એ વારંવાર બોલતી, 'આ ઇન્દ્ર છે, આ ઇન્દ્ર છે,' અને એવી બેભાન થઈ ગઈ કે શરમ પણ ભૂલી ગઈ.
ઇત્ય્ આર્તાયા ઘનસ્નેહમ્ અથ તસ્યા વયસ્યયા । ઉક્તમ્ આલિ તવાવિઘ્નમ્ ઇન્દ્રમ્ અપ્ય્ આનયામ્ય્ અહમ્
એના દુઃખ અને ઘનિષ્ઠ લાગણી જોઈને એની સાથીએ કહ્યું, 'પ્રિયે, હું વિલંબ કર્યા વિના તને ઇન્દ્રને મળી આપીશ.'
ઇન્દ્રં તવાનયામીતિ શ્રુત્વા વિકસિતેક્ષણા । પપાત પાદયોસ્ સખ્યા નલિન્યા નલિની યથા
"હું ઇન્દ્રને તારી પાસે લાવીશ" એવું સાંભળતાં જ, એની આંખો ખુશીથી ખીલી ઉઠી અને એ પોતાની સખીના પગે પડી ગઈ, જેમ કમળ કમળના પગે પડી જાય.
તતઃ પ્રયાતે દિવસે સમાયાતે નિશાગમે । સા વયસ્યા તમ્ ઇન્દ્રાખ્યં યયૌ વિપ્રકુમારકમ્
પછી દિવસ વીતી ગયો અને રાત આવી, ત્યારે એ સખી ઇન્દ્ર નામના રાજકુમાર પાસે પહોંચી.
બોધયિત્વા યથાયુક્તં સા તમ્ ઇન્દ્રકુમારકમ્ । અહલ્યાનિકટં રાત્રાવ્ આનયામ્ આસ સત્વરમ્
એણે રાજકુમાર ઇન્દ્રને યોગ્ય રીતે જાગૃત કર્યો અને રાત્રે જલદીથી એને અહલ્યાના પાસે લઈ આવી.
સા તતસ્ તેન શિડ્ગેન મહેન્દ્રેણ રતિં યયૌ । કસ્મિંશ્ચિત્ સદને ગુપ્તે બહુમાલ્યવિલેપના
પછી એ બહુ બધાં હાર અને સુગંધિત લપસણો પહેરીને, એ ઉત્સાહી મહેન્દ્ર સાથે એક ગુપ્ત ઘરામાં મિલન માણવા લાગી.
હારાઙ્ગદમનોજ્ઞેન તેન સા તરુણી તદા । રતેનાવર્જિતા વલ્લી રસેન મધુના યથા
તે સમયે, એ યુવાન સ્ત્રી, સુંદર હાર અને કાંડા વાળા શણગારથી સજ્જ તે યુવાન પર એવી મોહિત થઈ ગઈ, જેમ વેલને મધુર રસની લાલચ ખેંચે છે.
તતસ્ તદનુરક્તા સા પશ્યન્તી તન્મયં જગત્ । ન સાનન્તગુણાકીર્ણં ભર્તારં બહ્વ્ અમન્યત
પછી, જ્યારે એનું મન એ યુવાન પર લાગી ગયું, ત્યારે એને આખું જગત એ જ માણસથી ભરેલું દેખાતું; એણે પોતાના પતિને, ભલે એમાં અનેક ગુણો હોય, કોઈ મહત્વ આપ્યું નહીં.
કેનચિત્ ત્વ્ અથ કાલેન તસ્યા ઇન્દ્રાનુરાગિતા । સા જ્ઞાતા રાજસિંહેન તન્મુખવ્યોમચન્દ્રિકા
થોડા સમય પછી, એ સ્ત્રીનું ઇન્દ્ર પ્રત્યેનું આકર્ષણ, તેના ચહેરા પર ચાંદની જેવી કાંતિથી, રાજસિંહ જેવા તેના પતિએ જાણી લીધું.
ઇન્દ્રં ધ્યાયતિ સા યાવત્ તાવત્ તસ્યા વિરાજતે । મુખં પૂર્ણેન ચન્દ્રેણ પ્રબુદ્ધમ્ ઇવ કૈરવમ્
જ્યાં સુધી એ સ્ત્રી ઇન્દ્રનું ધ્યાન કરતી રહી, ત્યાં સુધી એના ચહેરા પર પૂર્ણ ચાંદની જેવી તેજસ્વિતા છવાયેલી રહી, જાણે રાત્રે ખીલેલું કમળ હોય.
એવમ્ અન્યોઽન્યમ્ આસક્તભાવમ્ આલોક્ય ભૂપતિઃ । ચકાર બહુભિર્ દણ્ડૈસ્ સ દ્વયોર્ અથ શાસનમ્
એ રીતે એકબીજામાં લગાવ જોઈને રાજાએ એ બંનેને અનેક પ્રકારની સજાઓ આપી શિસ્તમાં રાખ્યા.
તાવ્ ઉભાવ્ અપિ સન્ત્યક્તૌ હિ સન્તૌ સલિલાશયે । તુષ્ટૌ જહસતુસ્ તત્ર ન ખેદં સમુપાગતૌ
છતાં પણ એ બંનેને છોડી દેવાયા પછી પણ, પાણીના તળાવમાં સાથે રહીને ખુશખુશાલ અને હસતાં રહ્યા, તેમને કોઈ દુઃખ લાગ્યું નહીં.
અપૃચ્છત્ તૌ તતો રાજા ખિન્નૌ સ્થઃ કિં ન દુર્મતી । તાવ્ ઊચતુર્ મહીપાલં જલાશયસમુદ્ધૃતૌ
પછી રાજાએ પૂછ્યું: 'તમને દુઃખ નથી લાગતું, જ્યારે તમને દૂર કરવામાં આવ્યા છો?' ત્યારે તળાવમાંથી બહાર કાઢ્યા પછી એ બંનેએ રાજાને જવાબ આપ્યો,
સંસૃત્યાવામ્ ઇહાન્યોઽન્યં મુખકાન્તિમ્ અનિન્દિતામ્ । મુહ્યાવો ન મહીપાલ સ્વાઙ્ગૈર્ અપિ વિકર્તિતૈઃ
'અહીં એકબીજાની નિર્દોષ ચહેરાની કાંતિ જોઈને, હે રાજા, અમે એકબીજામાં એટલા મગ્ન છીએ કે આપણા શરીર પણ કાપી નાખવામાં આવે તો પણ અમને કોઈ દુઃખ નથી.'
વહ્નાવ્ અપિ પરિક્ષિપ્તાવ્ અખિન્નાવ્ એવમ્ એવ તૌ । ઊચતુર્ મુદિતાત્માનાવ્ અન્યોઽન્યં સ્મૃતિહર્ષિતૌ
અગ્નિથી ઘેરાયેલા હોવા છતાં, એ બે જણ અડગ જ રહ્યા; બંનેના મન આનંદથી ભરેલા હતા અને યાદી ખુશીથી એકબીજાને વાતો કરતા.
ગ્રથિતૌ ગજપાદેષુ નખિન્નાવ્ એવ સંસ્થિતૌ । એવમ્ એવોચતુર્ ભૂપમ્ અન્યોઽન્યં સ્મૃતિહર્ષિતૌ
હાથીના પગે બાંધેલા અને લોખંડના નખોથી છિદ્રાયેલા હોવા છતાં, એ બંને સ્થિર જ રહ્યા; રાજા, એ જ રીતે બંને યાદી ખુશીથી એકબીજાને વાતો કરતા.
કષાહતાવ્ અખિન્નૌ તાવ્ એવમ્ એવ કિલોચતુઃ । પઙ્કમગ્નાવ્ અખિન્નૌ તાવ્ એવમ્ એવ કિલોચતુઃ
કામચલાઉથી માર પડ્યો છતાં એ બંને તૂટ્યા નહીં અને એ જ રીતે વાતો કરતા; કાદવમાં ડૂબેલા હોવા છતાં અડગ રહ્યા અને એ જ રીતે વાતો કરતા.