નિષ્કામાદ્ એવ ભવતસ્ સર્ગસ્ સમ્પદ્યતે પ્રભો । અર્કાદ્ ઇવ જલાદિત્યઃ પ્રતિબિમ્બમ્ ઇવાધિયઃ
હે પ્રભુ, તારી પાસે તો કોઈ કામના નથી, એટલે સર્જન પણ નિષ્કામથી થાય છે—જેમ પાણીમાં સૂર્યનું પ્રતિબિંબ પડે છે, કે મનમાં કોઈ પ્રતિમા દેખાય છે એમ.
શરીરસન્નિવેશસ્ય ત્યાગે રાગે મતે યદા । નિષ્કામો ભગવન્ ભાવો નાભિવાઞ્છતિ નોજ્ઝતિ
જયારે શરીર સાથેની લગાવ, રાગ અને મનગમતી વાતો છોડી દેવામાં આવે છે, ત્યારે, હે ભગવન, નિરાશા અને નિરલિપ્ત મન કશું ઈચ્છતું પણ નથી અને કશું ત્યાગતું પણ નથી.
સૃજસીદં તદા દેવ વિનોદાયૈવ ભૂતપ । પુનસ્ સંહૃત્ય સંહૃત્ય દિનં દિનપતિર્ યથા
હે ભૂતોના સ્વામી, ત્યારે તમે આ જગતને માત્ર રમણ માટે સર્જો છો, વારંવાર તેને ઉભું કરો છો અને વિસર્જો છો, જેમ દિવસનો સ્વામી સૂર્ય દિવસને ઊગાડે છે અને પાછો ખેંચી લે છે.
તવ નિત્યમ્ અસંસક્તવિનોદાયૈવ કેવલમ્ । ઇદં કર્તવ્યમ્ એવેતિ જગન્ ન તુ ઘનેચ્છયા
તમારે હંમેશા માત્ર નિર્લિપ્ત આનંદ માટે જ આ બધું કરવું પડે છે; આ જગત કોઈ જબરદસ્ત ઇચ્છાથી સર્જાતું નથી, પણ માત્ર કરવું જ પડે છે એટલે થાય છે.
સૃષ્ટિં ન ચ કરોષિ ત્વમ્ અહર્વ્યાપારમ્ આત્મનઃ । નિત્યકર્મપરિત્યાગાત્ કિમ્ અપૂર્વમ્ અવાપ્સ્યસિ
તમે જગતની રચના રોજિંદા તમારા કોઈ કામ તરીકે કરતા નથી; અને જો તમે ફરજિયાત કર્મો પણ છોડી દો, તો તમને એમાં શું નવું પ્રાપ્ત થવાનું છે?
યથાપ્રાપ્તં હિ કર્તવ્યમ્ અસક્તેન સતા સદા । મકુરેણાકલઙ્કેન પ્રતિબિમ્બક્રિયા યથા
જેમ સ્વચ્છ દર્પણમાં જે આવે તે નિર્વિકાર પ્રતિબિંબિત થાય છે, તેમ મનુષ્યે પણ જે કાર્ય આવે તે નિર્લિપ્તપણે, આસક્તિ વિના, હંમેશા કરવું જોઈએ.
યથૈવ કર્મકરણે કામના નાસ્તિ ધીમતઃ । તથૈવાકર્મકરણે કામના નાસ્તિ ધીમતઃ
જેમ બુદ્ધિશાળી મનુષ્યને કાર્ય કરતી વખતે કોઈ ઇચ્છા રહેતી નથી, તેમ જ જ્યારે તે કંઈ કરતો નથી ત્યારે પણ તેની અંદર કોઈ ઇચ્છા રહેતી નથી.
અતસ્ સુષુપ્તોપમયા વૃત્ત્યા નિષ્કામયાનયા । સુપ્તપ્રબુદ્ધસમયા કુરુ કાર્યં યથાગતમ્
આથી, જેમ ઊંઘમાં મન નિશ્ચિંત અને નિરાશા હોય છે, તેમ ઇચ્છા વિના, સુષુપ્તિ જેવી સ્થિતિમાં, જાગૃત કે સૂતેલા બંને સમયે, જે કાર્ય આવે તે કરવું.
સર્ગૈર્ અથેન્દુપુત્રાણાં તોષમ્ એતિ જગત્ પ્રભો । તદૈતે તોષયિષ્યન્તિ ન ત્વાં સર્ગાસ્ સુરેશ્વર
હે પ્રભુ, ચંદ્રના મનસપુત્રોની રચનાઓથી જગતને સંતોષ મળે છે; એ રચનાઓ તેમને તો પ્રસન્ન કરશે, પણ તમને, દેવોના સ્વામી, કદી સંતોષ આપી શકશે નહીં.
ચિત્તનેત્રૈર્ ભવાન્ એતાન્ સર્ગાન્ પશ્યતિ નો દૃશા । અપશ્યંશ્ ચક્ષુષા સર્ગં સૃષ્ટમ્ ઇત્ય્ એવ વેત્તિ કઃ
તમે આ સર્જનને મનની આંખોથી જુઓ છો, દેહની આંખોથી નહીં. જે વ્યક્તિ દેહની આંખોથી જોયા વિના સર્જન થયું છે એ જાણે, એવો કોણ છે?
યેનૈવ મનસા સર્ગો નિર્મિતઃ પરમેશ્વર । સ એવ માંસનેત્રેણ તં પશ્યતિ હિ નેતરઃ
જે મનથી સર્જન થયું છે, એ જ મન દેહની આંખો દ્વારા તેને જુએ છે, બીજું કંઈ નહીં.
ન ચૈતાન્ દશ સંસારાન્ દશનીરજસમ્ભવાન્ । કશ્ચિન્ નાશયિતું શક્તશ્ ચિતો દાર્ઢ્યાચ્ ચિરં સ્થિતાન્
ઇન્દ્રિયોના ધૂળથી ઉત્પન્ન થયેલા આ દસ સંસારને કોઈ નાશ કરી શકે તેમ નથી, કારણ કે મનની દૃઢતા વડે તે લાંબા સમય સુધી ટકે છે.
કર્મેન્દ્રિયૈર્ યત્ ક્રિયતે તદ્ રોદ્ધું કિલ યુજ્યતે । ન મનોનિશ્ચયકૃતં કશ્ચિદ્ રોધયિતું ક્ષમઃ
કર્મેન્દ્રિયો દ્વારા જે થાય છે, તેને રોકવું શક્ય છે; પણ મનથી જે નક્કી થાય છે, તેને કોઈ રોકી શકતું નથી.
યો બદ્ધપદતાં યાતો જન્તોર્ મનસિ નિશ્ચયઃ । સ તેનૈવ વિના બ્રહ્મન્ નાન્યેન વિનિવાર્યતે
હે બ્રાહ્મણ, જે નિશ્ચય મનમાં પક્કો થઇ જાય છે, એના સિવાય બીજું કંઈ પણ તેને બદલી શકતું નથી; એ નિશ્ચય પોતે જ તેને દૂર કરી શકે છે.
બહુકાલં યદ્ અભ્યસ્તં મનસા દૃઢનિશ્ચયમ્ । શાપેનાપિ ન તસ્યાસ્તિ ક્ષયો નષ્ટે ઽપિ દેહકે
મનથી જે વસ્તુ લાંબા સમય સુધી દૃઢ નિશ્ચય સાથે અભ્યાસમાં લેવાય છે, એ શાપથી પણ નાશ પામતી નથી, અને શરીર નષ્ટ થઈ જાય ત્યારે પણ એ ટકી રહે છે.
યદ્ બદ્ધપીઠમ્ અભિતો મનસિ પ્રરૂઢં તદ્રૂપ એવ પુરુષો ભવતીહ નાન્યઃ । તદ્બોધનાદ્ ઇતરમ્ અત્ર કિલાભ્યુપાયં શૈલૌઘમ્ એકમ્ ઇવ નિષ્ફલમ્ એવ મન્યે
મનમાં જે રૂપ મજબૂતીથી બેસી જાય છે, એ મનુષ્ય અહીં એ જ બની જાય છે, બીજું કંઈ નહીં. આ જ સમજવું એ મુખ્ય છે; આ સિવાયના બધા ઉપાય પર્વત ખસેડવા જેટલા નિષ્ફળ છે એવું હું માનું છું.
શ્રૂયતે હિ પુરા દેવ મગધેષુ મહીપતિઃ । ઇન્દ્રદ્યુમ્ન ઇતિ ખ્યાત ઇન્દ્રદ્યુમ્ન ઇવાપરઃ
હે દેવ, સાંભળવામાં આવે છે કે, પ્રાચીન સમયમાં મગધ દેશમાં એક રાજા હતા, જેમનું નામ ઇન્દ્રદ્યુમ્ન હતું અને તેઓ બીજા ઇન્દ્રદ્યુમ્ન જેટલા પ્રસિદ્ધ હતા.
તસ્યેન્દુબિમ્બપ્રતિમા ભાર્યા કમલલોચના । અહલ્યા નામ તત્રાસીચ્ છશાઙ્કસ્યેવ રોહિણી
તેની પત્ની અહલ્યા કમળ જેવી આંખોવાળી અને ચાંદની જેમ ચમકતી હતી, જેમ ચંદ્રને રોહિણી પ્રિય છે તેમ તે પણ પોતાના પતિને પ્રિય હતી.
તસ્મિન્ન્ એવ પુરે શિડ્ગઃ કિલાસીદ્ બલવાન્ ઇતિ । ઇન્દ્રનામાપરઃ કશ્ચિચ્ છ્રીમાન્ વિપ્રકુમારકઃ
એ જ શહેરમાં ઇન્દ્ર નામનો એક યુવાન, શક્તિશાળી અને ધનવાન બ્રાહ્મણ પણ રહેતો હતો.
અહલ્યા પૂર્વમ્ ઇન્દ્રસ્ય બભૂવેષ્ટેત્ય્ અહલ્યયા । શ્રુતં રાજમહિષ્યાથ કથાપ્રસ્તાવતઃ ક્વચિત્
કોઈ વાર વાતચીત દરમિયાન રાણી અહલ્યાએ સાંભળ્યું કે અગાઉ કાળે ઇન્દ્રે તેને ઇચ્છી હતી.
આકર્ણ્ય તદ્ અહલ્યા સા બભૂવેન્દ્રાનુરાગિણી । અહલ્યાં માં ન કસ્માત્ સ શક્રો ઽભ્યેતીતિ સોત્સુકા
આ સાંભળીને અહલ્યા ઇન્દ્ર પર મોહી ગઈ અને ઉત્સુક થઈને વિચારવા લાગી—'એ ઇન્દ્ર મારા પાસે કેમ આવતો નથી?'
મૃણાલહારકદલીપલ્લવાસ્તરણેષુ સા । અતપ્યત ભૃશં બાલા લતાલૂના વનેષ્વ્ ઇવ
કમળના ડાંગરા, કમળની વાંસળી અને કેળાના પાનના પથાર પર પડેલી એ યુવતી બહુ દુઃખી થઈ ગઈ, જાણે જંગલમાં લતાવાળો વૃક્ષ કપાઈ જાય પછી બાળકી તપે એમ.
ખેદમ્ આપ સમગ્રાસુ તાસુ ભૂપવિભૂતિષુ । મત્સી નિદાઘતપ્તાસુ પરિલોલા સ્થલેષ્વ્ ઇવ
રાજવી વૈભવ વચ્ચે પણ એ થાકી ગઈ, જાણે ઉનાળાની તાપમાં જમીન પર ફેંકાયેલી માછલી તડપતી હોય એમ.
અયમ્ ઇન્દ્રો ઽયમ્ ઇન્દ્રશ્ ચેત્ય્ એવં જાતપ્રલાપયા । લજ્જાપિ હિ તયા ત્યક્તા વૈવશ્યમ્ ઉપયાતયા
મન ઉલટું થઈ ગયેલું, એ વારંવાર બોલતી, 'આ ઇન્દ્ર છે, આ ઇન્દ્ર છે,' અને એવી બેભાન થઈ ગઈ કે શરમ પણ ભૂલી ગઈ.
ઇત્ય્ આર્તાયા ઘનસ્નેહમ્ અથ તસ્યા વયસ્યયા । ઉક્તમ્ આલિ તવાવિઘ્નમ્ ઇન્દ્રમ્ અપ્ય્ આનયામ્ય્ અહમ્
એના દુઃખ અને ઘનિષ્ઠ લાગણી જોઈને એની સાથીએ કહ્યું, 'પ્રિયે, હું વિલંબ કર્યા વિના તને ઇન્દ્રને મળી આપીશ.'
ઇન્દ્રં તવાનયામીતિ શ્રુત્વા વિકસિતેક્ષણા । પપાત પાદયોસ્ સખ્યા નલિન્યા નલિની યથા
"હું ઇન્દ્રને તારી પાસે લાવીશ" એવું સાંભળતાં જ, એની આંખો ખુશીથી ખીલી ઉઠી અને એ પોતાની સખીના પગે પડી ગઈ, જેમ કમળ કમળના પગે પડી જાય.
તતઃ પ્રયાતે દિવસે સમાયાતે નિશાગમે । સા વયસ્યા તમ્ ઇન્દ્રાખ્યં યયૌ વિપ્રકુમારકમ્
પછી દિવસ વીતી ગયો અને રાત આવી, ત્યારે એ સખી ઇન્દ્ર નામના રાજકુમાર પાસે પહોંચી.
બોધયિત્વા યથાયુક્તં સા તમ્ ઇન્દ્રકુમારકમ્ । અહલ્યાનિકટં રાત્રાવ્ આનયામ્ આસ સત્વરમ્
એણે રાજકુમાર ઇન્દ્રને યોગ્ય રીતે જાગૃત કર્યો અને રાત્રે જલદીથી એને અહલ્યાના પાસે લઈ આવી.
સા તતસ્ તેન શિડ્ગેન મહેન્દ્રેણ રતિં યયૌ । કસ્મિંશ્ચિત્ સદને ગુપ્તે બહુમાલ્યવિલેપના
પછી એ બહુ બધાં હાર અને સુગંધિત લપસણો પહેરીને, એ ઉત્સાહી મહેન્દ્ર સાથે એક ગુપ્ત ઘરામાં મિલન માણવા લાગી.
હારાઙ્ગદમનોજ્ઞેન તેન સા તરુણી તદા । રતેનાવર્જિતા વલ્લી રસેન મધુના યથા
તે સમયે, એ યુવાન સ્ત્રી, સુંદર હાર અને કાંડા વાળા શણગારથી સજ્જ તે યુવાન પર એવી મોહિત થઈ ગઈ, જેમ વેલને મધુર રસની લાલચ ખેંચે છે.