પ્રૌઢિં શુભાશુભાચારસ્થિતયઃ કકુભાં પ્રતિ । નરકસ્વર્ગફલદાસ્ સર્વત્ર સમુપાગતાઃ
શુભ અને અશુભ વર્તનનાં નિયમો દિશાઓમાં પક્વતા પામે છે અને જ્યાં જ્યાં જાય છે ત્યાં ત્યાં સ્વર્ગ અને નરકનાં ફળ આપે છે.
ભોગમોક્ષફલાર્થિન્યસ્ સમસ્તા ભૂતજાતયઃ । સમીહિતં યથાકાલં પ્રયતન્તે યથાક્રમમ્
ભોગ કે મોક્ષના ફળની ઇચ્છા ધરાવતાં બધા જીવ જાતજાતની ઇચ્છા પ્રમાણે અને યોગ્ય સમયે પ્રયત્ન કરે છે.
સપ્તલોકાસ્ તથા દ્વીપાસ્ સમુદ્રા ગિરયસ્ તથા । અવેક્ષમાણાઃ કલ્પાન્તં સ્ફુરન્ત્ય્ ઉરુતરારવમ્
સાતે લોક, દ્વીપો, સમુદ્રો અને પર્વતો—all કલ્પના અંતને નિહાળી, ઉગ્ર ગુંજન સાથે ધ્વનિત થાય છે.
ક્વચિદ્ રાત્રિત્વમ્ આયાતં ક્વચિત્ સ્થિરતયા સ્થિતમ્ । સ્થિતં પર્વતકુઞ્જેષુ તમસ્ તેજોલવદ્રુતમ્
ક્યાંક રાત આવી પહોંચી છે, ક્યાંક તે સ્થિર રહી છે. પર્વતની ખીણોમાં અંધકાર ઊભો છે, અને તે તેજની ઝલક જેવી ઝડપથી દોડી રહ્યો છે.
નભોનીલોત્પલસ્યાન્તર્ ભ્રમદભ્રમધુવ્રતમ્ । પ્રસ્ફુરત્તારકાજાલં કેસરાપૂરતાં ગતમ્
આકાશના વાદળી કમળમાં ભમતા વાદળનું મધમાખી જેવું ફરવું છે; તારાઓની ઝાંખી તેમાં ચમકે છે, જાણે કે કમળના પરાગથી ભરાઈ ગઈ હોય.
કલ્પાન્તઘનનીહારો મેરુકુઞ્જેષુ સંસ્થિતઃ । શલ્મલેર્ અમલં તૂલમ્ અષ્ઠીલાકોટરેષ્વ્ ઇવ
કલ્પના અંતે ઘન ધુમ્મસ મેરુ પર્વતની ટોચ પર છવાયો છે; જાણે શલમલીના ખોખામાં શુદ્ધ રૂંવાટું પડ્યું હોય, એમ હાડકાંની ખાલી જગ્યા જેવી લાગણી થાય છે.
લોકાલોકાદ્રિરશનાં રણદર્ણવઘુર્ઘુરામ્ । તમઃખણ્ડેન્દ્રનીલાઢ્યાં નિજરત્નવિરાજિતામ્
લોકાલોક પર્વતની પટ્ટી, યુદ્ધના દરિયાની ગર્જનાથી ગુંજતી, અંધકારના ટુકડા અને નીલમણિથી શોભાયમાન છે, અને પોતાના રત્નોથી તેજ પામે છે.
દધાના વસુધા ભૂતરવકાકલિઘુઙ્ઘુમામ્ । સંસ્થિતા ભુવનાભોગે સ્વાન્તઃપુર ઇવાઙ્ગના
પૃથ્વી પર જીવજંતુઓના ધીમા, ગૂંજી ઉઠતા અવાજો વહન કરતી, દુનિયાના વિશાળ વિસ્તારમાં એવી રીતે ઊભી છે, જેમ મહેલના આંતરિક ભાગમાં કોઈ સ્ત્રી હોય.
ગૌરાહઃપઙ્ક્તિમધ્યસ્થરજનીરાજિરાજિતાઃ । પદ્મોત્પલસ્રજ ઇવ લક્ષ્યન્તે વત્સરશ્રિયઃ
વર્ષના ઋતુઓની ભવ્યતા, સફેદ દિવસોની પંક્તિઓ અને વચ્ચેની રાત્રીની પટ્ટીઓથી શોભાયમાન, કમળ અને કુમુદની માળા જેવી દેખાય છે.
બહુગર્ભવિભાગસ્થભૂતલોકાઃ પૃથક્ પૃથક્ । તેજોઽરુણા વિલોક્યન્તે દાડિમાનીવ ષણ્ડકે
પૃથ્વીના અનેક વિભાગો અને અલગ અલગ લોકોએ ભરેલા પ્રદેશો, લાલિમા સાથે તેજસ્વી દેખાય છે, જેમ કે દાડમના ઝાડમાં લટકતા ફળોના જૂથ હોય.
ત્રિપ્રવાહા ત્રિપથગા કૃત્વોર્ધ્વાધોગમાગમા । જગદ્યજ્ઞોપવીતાભા સ્ફુરન્તીન્દુકલામલા
ત્રણ માર્ગે વહેતી નદીઓ, ઉપર અને નીચે વહેતી, ચાંદનીની જેમ શુદ્ધ અને ઝળહળતી છે, અને સમગ્ર જગતના યજ્ઞોપવીત જેવી લાગે છે.
ઇતશ્ ચેતશ્ ચ ગચ્છન્તિ શીર્યન્તે પ્રોદ્ભવન્તિ ચ । દિગ્લતાસુ તડિત્પુષ્પા વાતાન્તે મેઘપલ્લવાઃ
અહીંથી ત્યાં મન જાય છે, ક્યારેક નાશ પામે છે, તો ક્યારેક ફરીથી ઊભરાય છે — જેમ દિશાઓમાં વીજળીના ફૂલ લટકે છે, કે પવનના અંતે મેઘના કૂંપળો દેખાય છે.
ગન્ધર્વનગરોદ્યાનવિમાનાવલિમાલિતા । સમુદ્રભૂમિનભસાં પદવી પ્રવિરાજતે
સમુદ્ર, ધરતી અને આકાશની પાંખ પર દેવલોકના નગરો, બગીચા અને ઉડતાં મહેલોની પંક્તિઓ શોભી રહી છે.
લોકાન્તરેષુ સઙ્ઘેન દેવાસુરનરોરગાઃ । ઉદુમ્બરેષુ મષકા ઇવ ઘુઙ્ઘુમિતાસ્ સ્થિતાઃ
બીજા લોકોમાં દેવ, દાનવ, માનવ અને સાપો એકઠા થઈને, ઉડુંબરના વૃક્ષ પર ભણભણતા માખીઓની જેમ, ટોળે ટોળે ઊભા છે.
યુગકલ્પક્ષણલવકલાકાષ્ટાકલઙ્કિતઃ । કાલો વહત્ય્ અકલિતસ્ સર્વનાશપ્રતીક્ષકઃ
યુગ, કલ્પ, ક્ષણ, લવ અને કાળના અન્ય ભાગોથી ચિહ્નિત સમય, શાંતિથી વહેતો રહે છે, બધાના અંતની રાહ જોતો.
એવમ્ આલોક્ય શુદ્ધેન પરેણ સ્વેન તેજસા । ભૃશં વિસ્મયમ્ આપન્નઃ કિમ્ એતત્ કથમ્ ઇત્ય્ અહમ્
આ રીતે, જ્યારે મેં મારા સ્વચ્છ અને સર્વોચ્ચ તેજથી એ દૃશ્ય જોયું, ત્યારે હું ખૂબ જ આશ્ચર્યચકિત થયો અને મનમાં વિચાર્યું: 'આ શું છે? આવું કેવી રીતે શક્ય છે?'
કથં માંસમયેનાક્ષ્ણા યન્ ન પશ્યામિ કિઞ્ચન । તન્ માયાજાલમ્ અતુલં પશ્યામિ મનસામ્બરે
આ માંસથી બનેલ આંખોથી હું કંઈ જ કેમ જોઈ શકતો નથી, પણ મનના આકાશમાં હું આ અદભૂત માયાજાળ કેમ સ્પષ્ટ જોઈ શકું છું?
અથાલોક્ય ચિરં કાલં મનસૈવાહમ્ અમ્બરાત્ । અર્કં તસ્માજ્ જગજ્જાલાદ્ એકમ્ આનીય પૃષ્ટવાન્
પછી, લાંબા સમય સુધી મનથી એ આકાશમાંથી જોતા, મેં એ જગતના જાળમાંથી સૂર્યને બોલાવ્યો અને તેને પ્રશ્ન કર્યો.
આગચ્છ દેવદેવેશ ભો ભાસ્કર મહાદ્યુતે । સ્વાગતં તે ઽસ્ત્વ્ ઇતિ પ્રોક્તં મયાસૌ કથિતો ઽપ્ય્ અથ
'આવો, દેવોના દેવ, ભાસ્કર મહાતેજસ્વી! તમારું સ્વાગત છે,' એમ મેં કહ્યું અને તેને સંબોધન કર્યું.
કસ્ ત્વં કથમ્ ઇદં જાતં જગદ્ એકં જગન્તિ વા । યદિ જાનાસિ ભગવંસ્ તદ્ એતત્ કથયાનઘ
તમે કોણ છો? આ એક જગત કે અનેક જગતો કેવી રીતે પેદા થયા? જો તમને ખબર હોય, હે પાવન, તો કૃપા કરીને મને કહો.
ઇત્ય્ ઉક્તો મામ્ અસાવ્ અર્કસ્ સમ્પરિજ્ઞાતવાન્ અથ । નમસ્કૃત્યાભ્યુવાચેદમ્ અનિન્દ્યપદયા ગિરા
આ રીતે પૂછતાં, સૂર્યદેવે મને ઓળખી લીધા અને નમસ્કાર કરીને નિર્દોષ અને મીઠા શબ્દોમાં ઉત્તર આપ્યો.
અસ્ય દૃશ્યપિશાચસ્ય નિત્યં કારણતામ્ અપિ । ગતઃ કસ્માન્ ન જાનીષે કિં મામ્ ઈશ્વર પૃચ્છસિ
આ દેખાતી છાયાની મૂળ કારણમાં તમે હંમેશા સ્થિત છો, છતાં તમને ખબર નથી? તમે મને કેમ પૂછો છો, હે સ્વામી?
અથ મદ્વાક્યસન્દર્ભે લીલા ચેત્ તવ સર્વગ । અચિન્તિતાત્ સમુત્પન્નં તચ્ છૃણુ ત્વં વદામ્ય્ અહમ્
પણ જો મારા શબ્દોના સંદર્ભમાં, હે સર્વજ્ઞ, તમારી લીલા અચાનક જાગી હોય, તો સાંભળો—હું તમને કહું છું.
સદ્ અસદ્ ઇતિ કલાભિર્ આતતં સદ્ ભ્રમભરભેદવિમોહદાયિનીભિઃ । પ્રવિતતરચનાભિર્ ઈશ્વરાત્મ પ્રવિલસતીહ મનો મહન્ મહાત્મન્
મહાન આત્માનું મન અહીં ભગવાનના સ્વરૂપે પ્રકાશમાન છે, અને સમયના ભાગોમાં સત્ય અને અસત્ય રૂપે વિસ્તરેલું છે. ભ્રમ અને મોહિત કરનાર કલ્પનાઓના ભાર અને વિભાજનથી તે મન ગૂંચવાયું છે.
કલ્પનામ્નિ મહાદેવ હ્યસ્તને દિવસે તવ । તલે કૈલાસશૈલસ્ય જમ્બુદ્વીપૈકકોણકે
હે મહાદેવ, 'કલ્પના' નામના દિવસે, કૈલાસ પર્વતના તળિયે, જંબુદ્વીપના એક ખૂણે,
સુવર્ણજટનામ્ના યત્ ત્વત્પુત્રૈર્ જનિતપ્રજૈઃ । મણ્ડલં કલ્પિતં શ્રીમદ્ અનલ્પસુખસુન્દરમ્
ત્યાં તમારા પુત્રો અને તેમની સંતાનોએ સુવર્ણજટા નામનું એક રાજ્ય સ્થાપ્યું હતું, જે અતિ સુંદર, વૈભવી અને ખૂબ આનંદદાયક હતું.
તત્રાભૂદ્ અતિધર્માત્મા બ્રાહ્મણો બ્રહ્મવિત્તમઃ । ઇન્દુર્ નામાતિશાન્તાત્મા કશ્યપસ્ય કુલોદ્ભવઃ
ત્યાં કશ્યપ વંશમાં જન્મેલો, બ્રહ્મજ્ઞાનમાં શ્રેષ્ઠ અને અત્યંત ધર્મપરાયણ બ્રાહ્મણ, ઇંદુ નામે, અતિ શાંત સ્વભાવ ધરાવતો રહેતો હતો.
તસ્મિંસ્ તદા નિવસતો નિત્યં સ્વજનમણ્ડલે । ન બભૂવાત્મજસ્ તસ્ય મરુભૂમેસ્ તૃણં યથા
તેઓ પોતાના પરિવારજનો વચ્ચે સતત રહેતા હતા, છતાં તેમને સંતાન નહોતું, જેમ રણમાં ઘાસનું એક તણું પણ ઉગતું નથી.
ન વ્યરાજત સા ભાર્યા તસ્ય નિષ્ફલપુષ્પિતા । ઋજ્વી ગૌરી સુશુદ્ધાપિ શૂન્યા શરલતા યથા
તેમની પત્ની સીધી, ગૌરી અને નિર્મળ હોવા છતાં, સંતાન વગર ફૂલ ફળ વિના વેલ જેવી નિષ્ફળ રહી, તેથી તેની તેજસ્વિતા દેખાતી નહોતી.
તૌ તતો દમ્પતી ખિન્નૌ પુત્રાર્થં તપસે ગિરેઃ । કૈલાસસ્યાંસમ્ આરૂઢૌ રૂઢાવ્ ઇવ વનદ્રુમૌ
પછી એ બંને પતિ-પત્ની સંતાનની ઇચ્છાથી દુઃખી થઈ, તપ કરવા માટે કૈલાસ પર્વતના કાંધ પર ચઢ્યા, જેમ જંગલમાં બે વૃક્ષો ઊગેલા હોય તેમ.