યાવત્ પશ્યામિ ગગનં ન તમોભિર્ ન તેજસા । વ્યાપ્તમ્ અત્યન્તવિતતં શૂન્યમ્ અન્તવિવર્જિતમ્
જ્યારે હું આકાશ તરફ જોઉં છું, ત્યારે એમાં અંધકાર પણ નથી અને પ્રકાશ પણ નથી; એ સંપૂર્ણ વિસ્તૃત, ખાલી અને કોઈ અંત વગરનું છે એવું મને દેખાય છે.
સર્ગં સઙ્કલ્પયામીમમ્ ઇતિ નિશ્ચિત્ય તન્ મયા । ખમ્ એવેક્ષિતુમ્ આરબ્ધં શુદ્ધસૂક્ષ્મેણ ચેતસા
હું મનમાં નક્કી કર્યું કે, 'હું આ સર્જન કલ્પીશ.' પછી શુદ્ધ અને સુક્ષ્મ ચિત્તથી આકાશને જોવાનું શરૂ કર્યું.
અથાહં દૃષ્ટવાંસ્ તત્ર મનસા વિતતે ઽમ્બરે । પૃથક્સ્થિતાન્ મહારમ્ભાન્ સર્ગાન્ સ્થિતિનિરર્ગલાન્
પછી, જ્યારે મારું મન એ વિશાળ આકાશમાં વ્યાપી ગયું, ત્યારે મેં ત્યાં જુદા-જુદા, સતત ટકી રહેલા મહાન સર્જનોને અલગ-અલગ સ્થિત જોયા.
પરસ્પરેણ ચાદૃષ્ટાન્ બ્રહ્મવિષ્ણ્વિન્દ્રસંયુતાન્ । સસુરાસુરગન્ધર્વકિન્નરોરગમાનવાન્
એ બધા સર્જનો એકબીજાને દેખાતા નહોતા, પણ દરેકમાં બ્રહ્મા, વિષ્ણુ, ઇન્દ્ર અને સાથે દેવો, અસુરો, ગંધર્વો, કિન્નરો, સર્પો અને માનવો હતાં.
મેરુમન્દરકૈલાસમહેન્દ્રમલયાચલાન્ । સાદ્રિદ્યૂર્વીનદીશાંશ્ ચ સઙ્ખ્યયા દશભાસુરાન્
ત્યાં મેરુ, મંદર, કૈલાસ, મહેન્દ્ર, મલય અને બીજા પર્વતો, સાથે જ દ્વીપો, ખંડો, નદીઓ અને પ્રદેશો—આ બધાં દસ સંખ્યામાં તેજથી ઝગમગતાં હતાં.
તેષુ તત્પ્રતિબિમ્બાભાઃ પદ્મકોશાધિવાસિનઃ । રાજહંસરથારૂઢાસ્ સંસ્થિતા દશપદ્મજાઃ
એમાં, પ્રતિબિંબ જેવાં દેખાતા, દસ કમળમાંથી જન્મેલા, કમળના ડાંઠ પર વસતા, રાજહંસની રથ પર બેઠેલા, દરેક પોતાની જગ્યાએ સ્થિર હતા.
પૃથક્સ્થિતેષુ દશસુ તેષૂદ્યદ્ભૂતપઙ્ક્તિષુ । જ્વલજ્જ્વાલેષુ દીર્ઘેષુ જગત્સૂજ્જ્વલદીપ્તિષુ
આ દસ અલગ અલગ સ્થિત થયેલાંમાં, જીવોની પંક્તિઓ ઊભી થઈ, જે અગ્નિ જેવી તેજસ્વી, લાંબી અને પ્રકાશથી જગતને ઉજળી બનાવી રહી હતી.
પ્રવહન્તિ મહાનદ્યઃ પ્રધ્વનન્તિ તથાબ્ધયઃ । પ્રતપન્ત્ય્ ઉષ્ણરુચયઃ પ્રસ્ફુરન્ત્ય્ અમ્બરે ઽનિલાઃ
ત્યાં મહાનદીઓ વહે છે, સમુદ્રો ગૂંજે છે, તપતા કિરણો પ્રકાશે છે અને આકાશમાં પવન ઉછળી રહ્યો છે.
દિવિ ક્રીડન્તિ વિબુધા ભુવિ ક્રીડન્તિ માનવાઃ । દાનવા ભોગિનશ્ ચૈવ પાતાલેષુ સુખં સ્થિતાઃ
આકાશમાં દેવતાઓ રમે છે, ધરતી પર માનવો રમે છે અને પાતાળમાં દાનવો તથા સાપો આનંદથી વસે છે.
કાલચક્રપરિપ્રોતાષ્ ષટ્ છુભાસ્ સકલર્તવઃ । યથાકાલં ફલપૂર્ણાં ભૂષયન્ત્ય્ અભિતો મહીમ્
સમયના ચક્રમાં જોડાયેલા બધા ઋતુઓ શુભ ગુણોથી ભરપૂર છે; પોતાના સમયે તેઓ ધરતીને સર્વત્ર ફળોથી શોભિત કરે છે.
પ્રૌઢિં શુભાશુભાચારસ્થિતયઃ કકુભાં પ્રતિ । નરકસ્વર્ગફલદાસ્ સર્વત્ર સમુપાગતાઃ
શુભ અને અશુભ વર્તનનાં નિયમો દિશાઓમાં પક્વતા પામે છે અને જ્યાં જ્યાં જાય છે ત્યાં ત્યાં સ્વર્ગ અને નરકનાં ફળ આપે છે.
ભોગમોક્ષફલાર્થિન્યસ્ સમસ્તા ભૂતજાતયઃ । સમીહિતં યથાકાલં પ્રયતન્તે યથાક્રમમ્
ભોગ કે મોક્ષના ફળની ઇચ્છા ધરાવતાં બધા જીવ જાતજાતની ઇચ્છા પ્રમાણે અને યોગ્ય સમયે પ્રયત્ન કરે છે.
સપ્તલોકાસ્ તથા દ્વીપાસ્ સમુદ્રા ગિરયસ્ તથા । અવેક્ષમાણાઃ કલ્પાન્તં સ્ફુરન્ત્ય્ ઉરુતરારવમ્
સાતે લોક, દ્વીપો, સમુદ્રો અને પર્વતો—all કલ્પના અંતને નિહાળી, ઉગ્ર ગુંજન સાથે ધ્વનિત થાય છે.
ક્વચિદ્ રાત્રિત્વમ્ આયાતં ક્વચિત્ સ્થિરતયા સ્થિતમ્ । સ્થિતં પર્વતકુઞ્જેષુ તમસ્ તેજોલવદ્રુતમ્
ક્યાંક રાત આવી પહોંચી છે, ક્યાંક તે સ્થિર રહી છે. પર્વતની ખીણોમાં અંધકાર ઊભો છે, અને તે તેજની ઝલક જેવી ઝડપથી દોડી રહ્યો છે.
નભોનીલોત્પલસ્યાન્તર્ ભ્રમદભ્રમધુવ્રતમ્ । પ્રસ્ફુરત્તારકાજાલં કેસરાપૂરતાં ગતમ્
આકાશના વાદળી કમળમાં ભમતા વાદળનું મધમાખી જેવું ફરવું છે; તારાઓની ઝાંખી તેમાં ચમકે છે, જાણે કે કમળના પરાગથી ભરાઈ ગઈ હોય.
કલ્પાન્તઘનનીહારો મેરુકુઞ્જેષુ સંસ્થિતઃ । શલ્મલેર્ અમલં તૂલમ્ અષ્ઠીલાકોટરેષ્વ્ ઇવ
કલ્પના અંતે ઘન ધુમ્મસ મેરુ પર્વતની ટોચ પર છવાયો છે; જાણે શલમલીના ખોખામાં શુદ્ધ રૂંવાટું પડ્યું હોય, એમ હાડકાંની ખાલી જગ્યા જેવી લાગણી થાય છે.
લોકાલોકાદ્રિરશનાં રણદર્ણવઘુર્ઘુરામ્ । તમઃખણ્ડેન્દ્રનીલાઢ્યાં નિજરત્નવિરાજિતામ્
લોકાલોક પર્વતની પટ્ટી, યુદ્ધના દરિયાની ગર્જનાથી ગુંજતી, અંધકારના ટુકડા અને નીલમણિથી શોભાયમાન છે, અને પોતાના રત્નોથી તેજ પામે છે.
દધાના વસુધા ભૂતરવકાકલિઘુઙ્ઘુમામ્ । સંસ્થિતા ભુવનાભોગે સ્વાન્તઃપુર ઇવાઙ્ગના
પૃથ્વી પર જીવજંતુઓના ધીમા, ગૂંજી ઉઠતા અવાજો વહન કરતી, દુનિયાના વિશાળ વિસ્તારમાં એવી રીતે ઊભી છે, જેમ મહેલના આંતરિક ભાગમાં કોઈ સ્ત્રી હોય.
ગૌરાહઃપઙ્ક્તિમધ્યસ્થરજનીરાજિરાજિતાઃ । પદ્મોત્પલસ્રજ ઇવ લક્ષ્યન્તે વત્સરશ્રિયઃ
વર્ષના ઋતુઓની ભવ્યતા, સફેદ દિવસોની પંક્તિઓ અને વચ્ચેની રાત્રીની પટ્ટીઓથી શોભાયમાન, કમળ અને કુમુદની માળા જેવી દેખાય છે.
બહુગર્ભવિભાગસ્થભૂતલોકાઃ પૃથક્ પૃથક્ । તેજોઽરુણા વિલોક્યન્તે દાડિમાનીવ ષણ્ડકે
પૃથ્વીના અનેક વિભાગો અને અલગ અલગ લોકોએ ભરેલા પ્રદેશો, લાલિમા સાથે તેજસ્વી દેખાય છે, જેમ કે દાડમના ઝાડમાં લટકતા ફળોના જૂથ હોય.
ત્રિપ્રવાહા ત્રિપથગા કૃત્વોર્ધ્વાધોગમાગમા । જગદ્યજ્ઞોપવીતાભા સ્ફુરન્તીન્દુકલામલા
ત્રણ માર્ગે વહેતી નદીઓ, ઉપર અને નીચે વહેતી, ચાંદનીની જેમ શુદ્ધ અને ઝળહળતી છે, અને સમગ્ર જગતના યજ્ઞોપવીત જેવી લાગે છે.
ઇતશ્ ચેતશ્ ચ ગચ્છન્તિ શીર્યન્તે પ્રોદ્ભવન્તિ ચ । દિગ્લતાસુ તડિત્પુષ્પા વાતાન્તે મેઘપલ્લવાઃ
અહીંથી ત્યાં મન જાય છે, ક્યારેક નાશ પામે છે, તો ક્યારેક ફરીથી ઊભરાય છે — જેમ દિશાઓમાં વીજળીના ફૂલ લટકે છે, કે પવનના અંતે મેઘના કૂંપળો દેખાય છે.
ગન્ધર્વનગરોદ્યાનવિમાનાવલિમાલિતા । સમુદ્રભૂમિનભસાં પદવી પ્રવિરાજતે
સમુદ્ર, ધરતી અને આકાશની પાંખ પર દેવલોકના નગરો, બગીચા અને ઉડતાં મહેલોની પંક્તિઓ શોભી રહી છે.
લોકાન્તરેષુ સઙ્ઘેન દેવાસુરનરોરગાઃ । ઉદુમ્બરેષુ મષકા ઇવ ઘુઙ્ઘુમિતાસ્ સ્થિતાઃ
બીજા લોકોમાં દેવ, દાનવ, માનવ અને સાપો એકઠા થઈને, ઉડુંબરના વૃક્ષ પર ભણભણતા માખીઓની જેમ, ટોળે ટોળે ઊભા છે.
યુગકલ્પક્ષણલવકલાકાષ્ટાકલઙ્કિતઃ । કાલો વહત્ય્ અકલિતસ્ સર્વનાશપ્રતીક્ષકઃ
યુગ, કલ્પ, ક્ષણ, લવ અને કાળના અન્ય ભાગોથી ચિહ્નિત સમય, શાંતિથી વહેતો રહે છે, બધાના અંતની રાહ જોતો.
એવમ્ આલોક્ય શુદ્ધેન પરેણ સ્વેન તેજસા । ભૃશં વિસ્મયમ્ આપન્નઃ કિમ્ એતત્ કથમ્ ઇત્ય્ અહમ્
આ રીતે, જ્યારે મેં મારા સ્વચ્છ અને સર્વોચ્ચ તેજથી એ દૃશ્ય જોયું, ત્યારે હું ખૂબ જ આશ્ચર્યચકિત થયો અને મનમાં વિચાર્યું: 'આ શું છે? આવું કેવી રીતે શક્ય છે?'
કથં માંસમયેનાક્ષ્ણા યન્ ન પશ્યામિ કિઞ્ચન । તન્ માયાજાલમ્ અતુલં પશ્યામિ મનસામ્બરે
આ માંસથી બનેલ આંખોથી હું કંઈ જ કેમ જોઈ શકતો નથી, પણ મનના આકાશમાં હું આ અદભૂત માયાજાળ કેમ સ્પષ્ટ જોઈ શકું છું?
અથાલોક્ય ચિરં કાલં મનસૈવાહમ્ અમ્બરાત્ । અર્કં તસ્માજ્ જગજ્જાલાદ્ એકમ્ આનીય પૃષ્ટવાન્
પછી, લાંબા સમય સુધી મનથી એ આકાશમાંથી જોતા, મેં એ જગતના જાળમાંથી સૂર્યને બોલાવ્યો અને તેને પ્રશ્ન કર્યો.
આગચ્છ દેવદેવેશ ભો ભાસ્કર મહાદ્યુતે । સ્વાગતં તે ઽસ્ત્વ્ ઇતિ પ્રોક્તં મયાસૌ કથિતો ઽપ્ય્ અથ
'આવો, દેવોના દેવ, ભાસ્કર મહાતેજસ્વી! તમારું સ્વાગત છે,' એમ મેં કહ્યું અને તેને સંબોધન કર્યું.
કસ્ ત્વં કથમ્ ઇદં જાતં જગદ્ એકં જગન્તિ વા । યદિ જાનાસિ ભગવંસ્ તદ્ એતત્ કથયાનઘ
તમે કોણ છો? આ એક જગત કે અનેક જગતો કેવી રીતે પેદા થયા? જો તમને ખબર હોય, હે પાવન, તો કૃપા કરીને મને કહો.