ન કિઞ્ચિદ્ અપિ યસ્યાસ્તિ સત્યં તેન હતાત્મના । ચિત્રં દગ્ધશરીરેણ જનતા વિપ્રલભ્યતે
જેનું આત્મા નાશ પામેલું છે અને જેને સાચું કંઈ પણ નથી મળ્યું, એવા માણસે લોકોને કેવી રીતે છેતર્યા છે, એ ખરેખર આશ્ચર્યજનક છે — જ્યારે એનું શરીર તો પહેલેથી જ ખાખ થઈ ગયું છે.
દિનૈઃ કતિપયૈર્ એવ નિર્ઝરામ્બુકણો યથા । પતત્ય્ અયમ્ અયત્નેન જર્જરઃ કાયપલ્લવઃ
જેમ ઝરણાના પાણીની એક બુંદ થોડા જ દિવસોમાં સહેજે પડી જાય છે, તેમ આ નાજુક શરીર પણ સરળતાથી છૂટી પડે છે.
કાયો ઽયમ્ અચિરાપાયો બુદ્બુદો ઽમ્બુનિધાવ્ ઇવ । વ્યર્થં કાર્યપરાવર્તે પરિસ્ફુરતિ નિષ્ફલઃ
આ શરીર થોડા સમય માટે જ ટકે છે, સમુદ્ર પરની ફૂગાની જેમ. એ વ્યર્થ કામોમાં ફસાઈને ફળ વગર જ દોડે છે.
મિથ્યાજ્ઞાનવિકારે ઽસ્મિન્ સ્વપ્નસમ્ભ્રમપત્તને । કાયે સ્ફુટતરાપાયે ક્ષણમ્ આસ્થા ન મે દ્વિજ
આ શરીર ખોટી સમજ અને સ્વપ્ન જેવી ભ્રમણાથી વિકૃત છે, અને સ્પષ્ટ રીતે નાશ પામનારું છે. હે દ્વિજ, હું તો એક ક્ષણ માટે પણ એમાં વિશ્વાસ રાખતો નથી.
તડિત્સુ શરદભ્રેષુ ગન્ધર્વનગરેષુ ચ । સ્થૈર્યં યેન વિનિર્ણીતં સ વિશ્વસિતિ વિગ્રહે
જે વ્યક્તિ વીજળીના ઝલકમાં, શરદના વાદળોમાં કે ગંધર્વોના શહેરોમાં સ્થિરતા શોધે છે, એ જ શરીરમાં વિશ્વાસ રાખે છે.
સતતભઙ્ગુરકાર્યપરમ્પરાવિજયિ જાતજયં શઠવૃત્તિષુ । સકલદોષમ્ ઇદં કુકલેવરં તૃણમ્ ઇવાહમ્ ઉપોજ્ઝ્ય સુખં સ્થિતઃ
હું આ દુર્ભાગ્યપૂર્ણ શરીરને, જે તણખલાની જેમ છે, દરેક ખામીથી ભરેલું છે, હંમેશા નાશ પામતું અને છલકપટથી ચાલતું છે, તેને ત્યજીને આનંદથી સ્થિર રહ્યો છું.
લબ્ધ્વાપિ તરલાકારે કાર્યભારતરઙ્ગિણિ । સંસારસાગરે જન્મ બાલ્યં દુઃખાય કેવલમ્
આ સંસારના સાગરમાં, જ્યાં ફરજોના તરંગો છે અને સ્વરૂપો ક્ષણભંગુર છે, ત્યાં જન્મ મળ્યા પછી પણ બાળપણ માત્ર દુઃખ જ આપે છે.
અશક્તિર્ આપદસ્ તૃષ્ણા મૂકતા મૂઢબુદ્ધિતા । ગૃધ્નુતા લોલતા દૈન્યં સર્વં બાલ્યે પ્રવર્તતે
બાળપણમાં શક્તિનો અભાવ, આપત્તિ, લાલસા, મૌનતા, મૂર્ખાઈ, લોભ, ચંચળતા અને દયનિયતા—આ બધું જ દેખાય છે.
રોષરોદનરૌદ્રીષુ દૈન્યજર્જરિતાસુ ચ । દશાસુ બન્ધનં બાલ્યમ્ આલાનં કરિણીષ્વ્ ઇવ
કોઈ પણ બાળકપણું ગુસ્સો, રડવું, ક્રૂરતા અને દુઃખથી થાકી જવું જેવી સ્થિતિઓમાં બંધનરૂપ છે—જેમ કે હાથીઓના પગે બાંધેલી સાંકળ.
ન મૃતૌ ન જરારોગે ન ચાપદિ ન યૌવને । તાશ્ ચિન્તા વિનિકૃન્તન્તિ હૃદયં શૈશવેષુ યાઃ
બાળપણમાં જે ચિંતાઓ હૃદયને કાપી નાખે છે, એવી ચિંતાઓ મૃત્યુ, વૃદ્ધાવસ્થા, રોગ, દુર્ભાગ્ય કે યુવાનીમાં પણ એટલી તીવ્ર નથી હોતી.
તિર્યગ્જાતિસમારમ્ભસ્ સર્વૈર્ એવાવધીરિતઃ । લોલો બાલજનાચારો મરણાદ્ અપિ દુઃખદઃ
બાળકોનું વર્તન, જે હંમેશા ઉછળતું અને બધાને નિંદનીય લાગે છે, એ તો જાણે પશુઓ જેવી જાતિનું હોય એમ છે; અને એ વર્તન મૃત્યુ કરતાં પણ વધારે દુઃખ આપે છે.
પ્રતિબિમ્બં ઘનાજ્ઞાનાં નાનાસઙ્કલ્પપેલવમ્ । બાલ્યમ્ આલૂનસંશીર્ણમનઃ કસ્ય સુખાવહમ્
ઘનઘોર અજ્ઞાન અને અનેક વિચારોની અસ્થિરતાથી ભરેલા બાળકપણામાં, વિખેરાયેલા અને દુઃખી મનવાળા માણસને સુખ ક્યાંથી મળે?
જડશ્યામલયાજસ્રં જાતભીત્યા પદે પદે । યદ્ ભયં શૈશવે બુદ્ધ્યા કસ્યામ્ આપદિ તદ્ ભવેત્
બાળપણમાં દરેક પગલાંએ જે અંધકાર અને અજ્ઞાનથી જન્મતી સતત ભયની લાગણી રહે છે, એવી મુશ્કેલીમાં જાણીને કોણ પડવું ઇચ્છે?
લીલાસુ દુર્વિલાસેષુ દુરીહાસુ દુરાશયે । પરમં મોહમ્ આદત્તે બાલો બલવદાપદમ્
બાળક જ્યારે રમતમાં, ખોટી મજા અને વ્યર્થ આશાઓમાં મગ્ન રહે છે ત્યારે તે મહાન ભ્રમમાં ફસાઈ જાય છે અને ભારે મુશ્કેલીમાં પડી જાય છે.
વિકલ્પકલિલારમ્ભં દુર્વિલાસં દુરાસ્પદમ્ । શૈશવં શાસનાયૈવ પુરુષસ્ય ન શાન્તયે
બાળપણમાં વિચારોની ઉથલપાથલ, ખોટા રમણ અને અશક્ય ઇચ્છાઓ હોય છે; એ શાંતિ માટે નહીં, પણ શીખવા માટે યોગ્ય છે.
યે દોષા યે દુરાચારા દુષ્ક્રમા યે દુરાધયઃ । તે સર્વે સંસ્થિતા બાલ્યે દુર્ગર્ત ઇવ કૌશિકાઃ
બધી ખામીઓ, ખરાબ વર્તન, કરવું મુશ્કેલ એવા કામો અને દુષ્ટ ઇરાદાઓ—આ બધું બાળપણમાં જ વસે છે, જેમ કે ઊંડા કૂવામાં મગરો વસે છે.
બાલ્યં રમ્યમ્ ઇતિ વ્યર્થબુદ્ધયઃ કથયન્તિ યે । તાન્ મૂર્ખપુરુષાન્ બ્રહ્મન્ ધિગ્ અસ્તુ હતચેતસઃ
હે બ્રહ્મણ, જે લોકો સમજ વિના કહે છે કે બાળપણ મઝાનું છે, એવા મૂર્ખ અને ભટકેલા મનવાળા લોકોને ધિક્કાર છે.
યત્ર લોલાકૃતિ મનઃ પરિસ્ફુરતિ વૃત્તિષુ । ત્રૈલોક્યરાજ્યમ્ અપિ તત્ કથં ભવતિ તુષ્ટયે
જ્યાં મન સતત ચંચળ રહીને અનેક વસ્તુઓમાં ભટકે છે, ત્યાં તો ત્રણેય લોકનું રાજપણું પણ સંતોષ આપી શકે નહીં.
સર્વેષામ્ એવ સત્ત્વાનાં સર્વાવસ્થાસુ ચૈવ હિ । મનશ્ ચઞ્ચલતામ્ એતિ બાલ્યે દશગુણં મુને
દરેક જીવના મનમાં દરેક અવસ્થામાં ચંચળતા હોય છે, પણ હે મુનિ, બાળપણમાં તો એ ચંચળતા દસગણી વધારે હોય છે.
મનઃ પ્રકૃત્યૈવ ચલં બાલ્યં ચ ચલતાવરમ્ । તયોસ્ સંશ્લિષ્ટયોસ્ તાત કેનૈવાન્તઃ કુચાપલે
મન તો સ્વભાવથી જ અસ્થિર છે અને બાળપણમાં તો એ અસ્થિરતા ચરમસીમાએ હોય છે; આ બંને મળીને અંદર કેટલું ઉથલપાથલ કરે છે, એ કોણ સમજી શકે?
સ્ત્રીલોચનૈસ્ તડિત્પુઞ્જૈર્ જ્વાલામાલૈસ્ તરઙ્ગકૈઃ । ચાપલં શિક્ષિતં બ્રહ્મઞ્ શૈશવાન્ મનસો ઽથ વા
સ્ત્રીઓની નજર વીજળીની ઝાંખી જેવી, અગ્નિની માળાઓ અને તરંગો જેવી છે. એથી, હે બ્રહ્મણ, મનની ચંચળતા તો બાળપણથી કે મનમાંથી શીખાય છે.
શૈશવં ચ મનશ્ ચૈવ સર્વાસ્વ્ એવ હિ વૃત્તિષુ । ભ્રાતરાવ્ ઇવ લક્ષ્યેતે સતતં ભઙ્ગુરસ્થિતી
બાળપણ અને મન, એમની બધી જ ક્રિયાઓમાં, હંમેશાં ભાઈઓ જેવી જ દેખાય છે—સદાય અસ્થિર અને તૂટતી સ્થિતિમાં.
સર્વાણિ દુષ્ટભૂતાનિ સર્વે દોષા દુરાશયાઃ । બાલ્યમ્ એવોપજીવન્તિ શ્રીમન્તમ્ ઇવ માનવાઃ
બધા દુષ્ટ જીવ, બધા દોષ અને ખરાબ ઈચ્છાઓ—આ બધું બાળપણ પર જ આધાર રાખે છે, જેમ ધનવાન પર લોકો આધાર રાખે છે.
નવં નવં પ્રીતિકરં ન શિશુઃ પ્રત્યહં યદિ । પ્રાપ્નોતિ તદ્ અસૌ યાતિ વિષવેગસ્ય મૂર્છનામ્
જો બાળકને દરરોજ કંઈક નવું અને આનંદદાયક ન મળે, તો એ ઝેર જેવી બેચેનીમાં પડી જાય છે.
સ્તોકેન વશમ્ આયાતિ સ્તોકેનૈતિ વિકારિતામ્ । અમેધ્ય એવ રમતે બાલઃ કૌલેયકો યથા
થોડું થોડું કરીને બાળક કાબૂમાં આવે છે, થોડું થોડું કરીને તે ઉથલપાથલ પણ થાય છે. બાળક તો ગંદા વસ્તુઓમાં જ આનંદ મેળવે છે, જેમ કે કૌલેય જાતિનો છોકરો.
અજસ્રં બાષ્પવદનઃ કર્દમાન્તર્ જડાશયઃ । વર્ષોક્ષિતસ્ય તપ્તસ્ય સ્થલસ્ય સદૃશશ્ શિશુઃ
બાળક સતત રડતો રહે છે, તેનું મન કાદવ જેવું ગંદું અને જડ હોય છે. તે એવી બૂમ પાડી રહેલું જમીન જે વરસાદથી ભીંજાય છે, પણ અંદરથી સુકાઈ ગયેલું હોય, એવાં છે.
ભયાહારપરં દીનં યથાદૃષ્ટાભિલાષિ ચ । લોલબુદ્ધિર્ વપુર્ ધત્તે બાલો દુઃખાય કેવલમ્
બાળક ડરપોક હોય છે, ખાવા માટે જ ચિંતિત રહે છે, દુઃખી રહે છે અને જે કંઈ જુએ છે એ જ ઈચ્છે છે. તેનું મન અને શરીર સતત ચંચળ રહે છે અને માત્ર દુઃખ માટે જ છે.
સ્વસઙ્કલ્પાભિલષિતાન્ ભાવાન્ અપ્રાપ્ય તપ્તધીઃ । દુઃખમ્ એત્ય્ અબલો બાલો વિનિકૃત્ત ઇવાશયે
પોતાના મનમાં જે વસ્તુઓની ઈચ્છા કરે છે, પણ એ મળતી નથી, તો બાળકનું મન દુઃખથી ભરાઈ જાય છે. એ નબળું બાળક એવું દુઃખ અનુભવે છે, જાણે તેનું હૃદય કાપી નાખ્યું હોય.
દુરીહાલબ્ધલક્ષ્યાણિ બહુપક્ષોલ્વણાનિ ચ । બાલસ્ય યાનિ દુઃખાનિ મુને તાનિ ન કસ્યચિત્
હે મુનિ, બાળકના દુઃખો, જેના ઇરાદા દુર્લભ હોય છે અને જે અનેક દિશામાં ખેંચાતો રહે છે, એ કોઈ બીજા જેવા નથી.
બાલો બલવતાશ્વ્ એવ મનોરથવિલાસિના । મનસા તપ્યતે નિત્યં ગ્રીષ્મેણેવ વનસ્થલમ્
બાળક, જે કલ્પનામાં જ મજબૂત છે, એ સતત મનમાં દુઃખી રહે છે, જેમ ગરમીમાં જંગલ બળી જાય છે એમ.