દ્રુમો બીજતયેવાશુ ન સન્ત્યક્તસમસ્થિતિઃ । તિષ્ઠત્ય્ અપગતસ્પન્દત્યાગાત્યાગઃ પરો ઽણુકઃ
જેમ વૃક્ષ બીજરૂપે રહે છે અને કદી પોતાનું સ્વરૂપ છોડતું નથી, એ જ રીતે પરમ અણુ પણ સ્થિર રહે છે, તે કોઈ સ્પંદનથી પર છે, સ્વીકાર કે ત્યાગથી પર છે.
બિસતન્તુર્ મહામેરુઃ પરાત્માણોર્ અપેક્ષયા । દૃશ્યઃ કિલ બિસે તન્તુર્ અદૃશ્યાક્ષ્ણા પરાત્મતા
કમળની તાંતણી કે મહામેરુ, પરમ અણુની દૃષ્ટિએ, આંખે તો માત્ર તાંતણી દેખાય છે, પણ તેની સાચી પરમાત્મા દૃષ્ટિ આંખે દેખાતી નથી.
બિસતન્તુર્ મહામેરુઃ પરમાણોઃ કિલાત્મનઃ । તસ્યૈવ તદ્ઘનાચ્ ચાન્તસ્સ્થિતા મેર્વાદિકોટયઃ
કમળની તાંતણી કે મહામેરુ, આત્માના પરમ અણુની દૃષ્ટિએ, એ જ ઘનતાથી અંદર મેરુથી લઈને અન્ય શિખરો સુધી બધું જ રહેલું છે.
એતેન તેન મહતા પરમાણુના ચ વ્યાપ્તં તતં વિરચિતં જનિતં કૃતં ચ । વિશ્વપ્રપઞ્ચરચનં નભસેવ વિષ્વક્ શૂન્યત્વમ્ અચ્છમ્ અભિતઃ પરિલબ્ધમ્ એવ
આ રીતે એ વિશાળપણું અને સૂક્ષ્મ પરમાણુ પણ બધે વ્યાપેલું છે, ફેલાયેલું છે, રચાયેલું છે અને સર્જાયું છે. આખું વિશ્વ આકાશ જેવું છે—ચારે બાજુ શુદ્ધ ખાલીપો સ્પષ્ટ રીતે અનુભવાય છે.
દ્વૈતેન સુન્દરતરં સ્વમ્ અનુજ્ઝતેવ રૂપં સુષુપ્તસદૃશેન પરાવબોધાત્ । ઐક્યં ગતં સ્થિતગમાગમમુક્તમ્ એવમ્ ઇત્થં સ્થિતં નનુ જગત્ પરમાર્થપિણ્ડઃ
દ્વૈતભાવથી એવું લાગે છે કે પોતાનું સુંદર સ્વરૂપ છોડી દેવામાં આવ્યું છે, જેમ ઊંઘની અવસ્થામાં સર્વોચ્ચ જ્ઞાનથી અલગાઈ જાય છે. પણ એકતા પ્રાપ્ત થાય છે, જ્યાં આવવું-જવું બધુંથી મુક્તિ મળે છે; એ રીતે આખું જગત પરમાર્થનું સારરૂપ બનીને સ્થિર છે.
ઇતિ રાજમુખાચ્ છ્રુત્વા કર્કટી વનમર્કટી । અવબુદ્ધપદાન્તસ્સ્થં જહૌ માત્સર્યચાપલમ્
રાજાના મુખેથી આ વાત સાંભળી, કર્કટી જે વનમાં રહેતી વાંદરિયા હતી, એણે સમજણના અંતે પહોંચી પોતાની ઈર્ષા અને ચંચળતા છોડી દીધી.
અન્તશ્શીતલતાં તોષં વિશ્રાન્તિમ્ અપતાપતામ્ । પ્રાપ્તા પ્રાવૃણ્મયૂરીવ સજ્યોત્સ્નેવ કુમુદ્વતી
એના અંતરમાં ઠંડક, સંતોષ, આરામ અને દુઃખમાંથી મુક્તિ મળી ગઈ—જેમ વરસાદમાં મોરણી પ્રસન્ન થાય છે કે પૂર્ણિમાની ચાંદનીમાં કુમુદ ફૂલ ખીલે છે.
તયા રાજગિરા તસ્યા આનન્દ ઉદભૂદ્ ભૃશમ્ । ગર્ભો ઽન્તઃ ખે બલાકાયા રવેણેવ પયોમુચઃ
રાજાના વચનોથી એના મનમાં ખૂબ આનંદ છવાયો, જેમ કે વાદળને પવનથી અને બગલાની ડિમ્બને સૂર્યકિરણથી જીવંતતા મળે છે.
અહો બત પવિત્રેયં ભવતોર્ ભાતિ શેમુષી । અનસ્તમિતસારેણ પ્રબોધાર્કેણ ભાસિતા
અરે વાહ! તમારું જ્ઞાન કેટલું પવિત્ર લાગે છે, જાણે જાગૃતિના સૂર્યના અખૂટ તેજથી પ્રકાશિત થાય છે.
સિતા સમરસા શુદ્ધા જ્યોત્સ્નેવ શશિમણ્ડલાત્ । વિવેકકણિકા દૃષ્ટા ભવતોર્ હૃદયાદ્ ઇયમ્
તમારા હૃદયમાંથી ઉદ્ભવતી આ વિવેકની કિરણ, ચાંદની જેવી શ્વેત, શાંત અને શુદ્ધ છે.
વિવેકિનો જગત્પૂજ્યાસ્ સેવ્યા મન્યે ભવાદૃશાઃ । ત્વત્સઙ્ગાત્ સવિકાસાસ્મિ ચન્દ્રેણેવ કુમુદ્વતી
વિવેકી લોકો દુનિયામાં પૂજનીય છે; તમારી જેમના લોકોની સેવા કરવી યોગ્ય છે એવું હું માનું છું. તમારા સંગથી હું ચાંદનીમાં ખીલતા કમળની જેમ ફૂલી ઉઠું છું.
સૌરભં કુસુમાસઙ્ગાદ્ ઇવ સત્સઙ્ગમાચ્ છુભમ્ । પ્રવર્તતે ઽર્કસમ્પર્કાદ્ વિકાસો ઽમ્બુરુહામ્ ઇવ
જે રીતે ફૂલોના સંગથી સુગંધ ફેલાય છે, એ જ રીતે સારા લોકોના સંગથી શુભતા જન્મે છે; જેમ સૂર્યના સ્પર્શથી કમળ ખીલે છે તેમ.
મહતામ્ એવ સંસર્ગાત્ પુનર્ દુઃખં ન બાધતે । કો હિ દીપશિખાહસ્તસ્ તમસા પરિભૂયતે
મહાન લોકોના સંગથી દુઃખ ફરીથી પીડતું નથી; કેમ કે, દીવો હાથમાં હોય ત્યારે અંધકાર ક્યારે જીતે?
મયેમૌ જઙ્ગલે પ્રાપ્તૌ ભવન્તૌ ભૂમિભાસ્કરૌ । પૂજનીયાવ્ અતશ્ શીઘ્રમ્ ઈહિતં કથ્યતાં શુભમ્
મારી શક્તિથી, તમે બંને ધરતીના સૂર્ય સમાન, આ જંગલમાં આવ્યા છો; તેથી તમે પૂજનીય છો—હવે તમારો શુભ હેતુ જલ્દી કહો.
અસ્મજ્જનપદે રક્ષઃકુલકાનનમઞ્જરિ । જનસ્ય બાધતે ઽત્યર્થં સદા હૃદયશૂલનમ્
અમારા દેશમાં, રાક્ષસોનો જંગલમાં વસવાટ કરતો જૂથ લોકો માટે ખૂબ જ પીડાદાયક છે, જે હંમેશા તેમના હૃદયમાં દુઃખ પહોંચાડે છે.
યદા સર્વૈવ જનતા સદા દૃઢવિષૂચિકા । મન્મણ્ડલે ઽદ્ય તેનાહં નિર્ગતો રાત્રિચર્યયા
જ્યારે મારા રાજ્યમાં બધાં લોકો સતત ભારે મહામારીથી પીડાઈ રહ્યાં હતાં, ત્યારે એ કારણસર હું રાતે ચુપચાપ બહાર નીકળી ગયો હતો.
શૂલાનિ હૃદયે નૄણાં ન શામ્યન્તિ યદૌષધૈઃ । તદાહં ત્વદ્વિધપ્રોક્તમન્ત્રાદ્યર્થેન નિર્ગતઃ
જ્યારે લોકોના દિલની પીડા દવાઓથી શમતી નથી, ત્યારે હું તમારા જેવા કોઈએ કહેલા મંત્ર વગેરે માટે શોધવા નીકળી પડ્યો હતો.
ત્વાદૃશસ્ય ચ લોકસ્ય મુગ્ધલોકાભિઘાતિનઃ । નિગ્રહાર્થં પ્રવૃત્તિર્ મે સા ચ સમ્પત્તિમ્ એત્વ્ અલમ્
અને નિર્દોષ લોકોને દુઃખ આપનારા તમારા જેવા લોકોના નિયંત્રણ માટે જ મારી કોશિશ છે; એ પ્રયત્ન સફળ થાય એટલું જ પૂરતું છે.
એતાવદ્ એવ ચ શુભે નન્વ્ અઙ્ગીક્રિયતાં ત્વયા । ભૂયો ભવત્યા યત્ પ્રાણા હિંસનીયા ન કસ્યચિત્
હે શુભે, એટલું જ સ્વીકારી લો કે હવે પછી તમારાથી કોઈ પણ જીવને દુઃખ ન પહોંચે.
બાઢમ્ એવં કરોમ્ય્ અદ્યપ્રભૃત્ય્ અવિતથં પ્રભો । સત્યમ્ એવં ન કિઞ્ચિદ્ ધિ હિંસનીયં મયાધુના
હા પ્રભુ, આજે થી હું સાચે જ આવું જ કરીશ, હવે પછી હું કોઈને પણ દુઃખ પહોંચાડું નહીં, એમાં કોઈ ખોટ નથી.
યદ્ય્ એવં ફુલ્લપદ્માક્ષિ પરદેહૈકભોજને । કિં સ્યાચ્ છરીરવૃત્ત્યા તે સ્થિતાયા મત્સમીહિતે
હે કમળની આંખ વાળી, જો આવું છે તો, તું બીજાના શરીરથી પોતાનું પોષણ કરે છે ત્યારે, તારી શરીરની જરૂરિયાત કેવી રીતે પૂરી થશે?
ષડ્ભિર્ વર્ષશતૈ રાજન્ પ્રબુદ્ધાયાસ્ સમાધિતઃ । જાતભોજનસઙ્કલ્પા ભોજનેચ્છેયમ્ અદ્ય મે
હે રાજા, છસો વર્ષથી ધ્યાનમાં લીન રહીને, આજે મને ફરીથી ખાવાની ઈચ્છા જાગી છે.
ઇદાનીં શિખરં ગત્વા તદ્ એવ ધ્યાનનિશ્ચલા । યાવદિચ્છં સુખેનાસે સજીવા સાલભઞ્જિકા
હવે એ જીવંત શાલભંજિકા પર્વતની ટોચ પર જઈને, સ્થિર ધ્યાનમાં બેસી રહી છે અને પોતાની ઈચ્છા મુજબ આનંદથી સમય વિતાવે છે.
આમૃતીં ધારણાં બદ્ધ્વા ધારયામિ શરીરકમ્ । યથેચ્છમ્ અથ કાલેન ત્યક્ષ્યામીતિ મતિર્ મમ
અમૃત જેવું ધ્યાન પકડીને, હું મારા શરીરને મનગમતું જાળવી રાખું છું અને પછી યોગ્ય સમયે તેને છોડીને જઇશ—મારો એવો નક્કર વિચાર છે.
આશરીરપરિત્યાગમ્ ઇદાનીં ન મયા નૃપ । હિંસનીયાઃ પરપ્રાણાસ્ તેનેદં મદ્વચશ્ શૃણુ
રાજા, હમણાં શરીર છોડ્યા પહેલા, મને બીજાના પ્રાણોને દુઃખ આપવું યોગ્ય નથી; એટલે મારા શબ્દો ધ્યાનથી સાંભળો.
હિમવાન્ નામ શૈલો ઽસ્તિ રુચા ચન્દ્રાંશુનિર્મલઃ । ય ઉત્તરાશાહૃદયે સ્પૃષ્ટપૂર્વાપરાર્ણવઃ
ઉત્તર દિશાના મધ્યમાં એક હિમવંત નામનું પર્વત છે, જે ચાંદની જેવી શુદ્ધ કાંતિ ધરાવે છે અને પૂર્વ અને પશ્ચિમ સમુદ્રને સ્પર્શે છે.
તત્રાહં નિવસામ્ય્ ઉગ્રે હેમશૃઙ્ગદરીગૃહે । આયસી સ્તમ્ભલેખેવ કર્કટી નામ રાક્ષસી
ત્યાં હું ભયાનક રૂપે, સોનેરી શિખરો ધરાવતી પહાડની ગુફામાં, લોખંડના થંભા જેવી, કર્કટી નામની રાક્ષસી તરીકે વસું છું.
તપસા પ્રાર્થિતો બ્રહ્મા જનતામારણેચ્છયા । વિષૂચિકા પ્રાણહરા સ્યાં સૂક્ષ્માસ્મીતિ વૈ મયા
મારે લોકોનો વિનાશ કરવા ઈચ્છા હતી, એટલે મેં તપસ્યા કરીને બ્રહ્માજી પાસે પ્રાર્થના કરી. તેથી હું બહુ સૂક્ષ્મ બની અને જીવ લઇ જતી વિષૂચિકા રોગ બની ગઈ.
તસ્માત્ સમ્પ્રાપ્તવરયા બહૂન્ વર્ષગણાન્ મયા । ભુક્તા વિષૂચિકાત્વેન જનતા જીવવેધનૈઃ
એ રીતે, મને જેવર મળ્યું પછી ઘણા વર્ષો સુધી હું વિષૂચિકા તરીકે લોકોના જીવને પીડાવતી રહી.
ત્વયા ન ગુણિનો હિંસ્યા ઇતિ મે બ્રહ્મણા કૃતઃ । નિયમાર્થં મહામન્ત્રસ્ તદાયત્તાસ્મિ સંસ્થિતા
પણ બ્રહ્માજીએ મને આ નિયમ બાંધ્યો કે, 'તારે સારા માણસોને દુઃખ ન પહોંચાડવું.' એ માટે હું મહામંત્ર પર આધાર રાખું છું અને એના નિયંત્રણમાં રહી છું.