ચિદણોર્ અન્તરે યદ્ યદ્ અસ્તિ તદ્ દૃશ્યતે બહિઃ । સઙ્કલ્પેષ્ટાલિઙ્ગનાદિ દૃષ્ટાન્તો ઽત્ર હિ રાગિણઃ
ચેતનાના સૂક્ષ્મ કણમાં જે કંઈ છે, તે બધું બહાર દેખાય છે; જેમ રાગી મનુષ્ય કલ્પનામાં ઇચ્છિત વસ્તુને ભેટી લે છે, એ જ ઉદાહરણ અહીં છે.
આદિસર્ગે સર્વશક્તિશ્ ચિદ્ યથા ચોદિતાત્મના । તથાશુ પશ્યત્ય્ અખિલં સઙ્કલ્પમતિવત્ સ્વતઃ
સૃષ્ટિના આરંભે, સર્વશક્તિમાન ચેતના પોતાની ઈચ્છાથી જટપટ બધું જોઈ શકે છે, એ રીતે એ કલ્પનાથી પણ આગળ વધી જાય છે.
અભિજાતાશયસ્યાન્તર્ યદ્ યથા પ્રતિભાસતે । તત્ તથા પશ્યતીવાસૌ દૃષ્ટાન્તો ઽત્ર શિશોર્ મનઃ
જેનુ મન શુદ્ધ અને ઉન્નત છે, એને અંદર જેવું દેખાય છે, એ જ એ જાણે છે; એનું ઉદાહરણ બાળકના મન જેવું છે.
પરમાણુત એવાપિ ચિન્માત્રેણામુનાણુના । પરિસૂક્ષ્મતમેનૈવ વિશ્વગ્ વિશ્વં પ્રપૂરિતમ્
સૌથી સૂક્ષ્મ પરમાણુમાં પણ, આ શુદ્ધ ચેતનાથી આખું જગત અત્યંત નાની રીતે વ્યાપેલું છે.
અણુર્ એવ ન માત્ય્ એષ યોજનાનાં શતેષ્વ્ અપિ । સર્વગત્વાદ્ અનાદ્યન્તરૂપત્વાદ્ વેદનાકૃતિઃ
આ પરમાણુ ક્યારેય નાશ પામતો નથી, ભલેને એ સૈકડો યોજન દૂર હોય; કેમ કે એ સર્વત્ર વ્યાપેલો છે, તેની શરૂઆત કે અંત નથી અને એ માત્ર જાણવાની જ સ્વરૂપ છે.
યથા ધૂર્તેન શિડ્ગેન પુંસા બાલઃ પ્રનાટ્યતે । સભ્રૂવિકારનયનનિરીક્ષણવિચેષ્ટિતૈઃ
જેમ એક ચાલાક ઠગ બાળકને આંખના ઇશારાથી, ભ્રૂભંગથી અને હલનચલનથી પોતાની રીતે ચલાવે છે,
ચિદાલોકેન શુદ્ધેન સપર્વતતૃણં જગત્ । નાટ્યતે ઽવિરતં તદ્વદ્ વિવૃત્યાભિનયં સદા
એ જ રીતે, શુદ્ધ ચેતનાની પ્રકાશથી આખું જગત, પર્વતો અને ઘાસ સહિત, સતત રમતું રહે છે અને તેની વિવિધ લિલાઓ દેખાડે છે.
તેનૈવાનન્તરૂપત્વાદ્ અણુના વાસસા યથા । સંવિદન્તર્ ભવેદ્ બાહ્યે કૃત્વા મેર્વાદિ વેષ્ટિતમ્
જેમ સુક્ષ્મ સુગંધ કપડામાં વ્યાપી જાય છે, તેમ ચેતના પણ અંદર અને બહાર, મેરુ પર્વતથી લઈ બધું ઘેરીને, સર્વત્ર વ્યાપી છે.
દિક્કાલાદ્યનવચ્છિન્નરૂપત્વાન્ મેરુતો બૃહત્ । વાલાગ્રશતભાગાત્માપ્ય્ એષ સૂક્ષ્મઃ પરો ઽણુકઃ
દિશા, સમય વગેરેની કોઈ મર્યાદા ન હોવાથી, એ મેરુ કરતાં પણ વિશાળ છે, અને વાળના શતભાગ જેટલી સુક્ષ્મ પણ છે.
શુદ્ધસંવેદનાકાશરૂપસ્ય પરમાણુના । શોભતે ન હિ સામ્યોક્તિર્ મેરુસર્ષપયોર્ ઇવ
જે પરમાણુ શુદ્ધ ચેતન અને આકાશ જેવો સ્વરૂપ ધરાવે છે, તેની સરખામણી કોઈ રીતે શક્ય નથી—જેમ કે મેરુ પર્વત અને રાયડાં વચ્ચે સરખામણી કરી શકાય નહીં.
માયાકલાપરાણુત્વં નિર્માયા પરમાત્મતા । હેમ્નીવ કટકત્વેન નાતો ઽત્ર સમતા ભવેત્
માયાની નાનકડી સ્થિતિ એ તેના જાદુઈ સ્વભાવને કારણે છે, જ્યારે પરમાત્મા તો માયાથી પર છે; જેમ કંકણ અને સોનામાં સમાનતા નથી, તેમ અહીં પણ કોઈ સરખામણી થઈ શકે નહીં.
પ્રકટો ઽનેન દીપેન પ્રકાશો ઽનુભવાત્મના । સ્વસત્તાનાશપૂર્વો હિ વિનાનેન ભવેત્ તુ સઃ
આ દીવો, જે અનુભવના પ્રકાશ રૂપે પ્રગટ છે, એથી જ બધું પ્રકાશિત થાય છે; એ વિના તો એ પ્રકાશ જ ન રહે, કારણ કે એ તો સર્વના અસ્તિત્વ પહેલાંથી જ છે.
યદિ સૂર્યાદિકં સર્વં જગદ્ એકજડં ભવેત્ । તતઃ કિમ્ આત્મા કિં રૂપં પ્રકાશસ્ સ્યાત્ ક્વ વાથ કિમ્
જો સૂર્ય સહિત બધું જગત સંપૂર્ણ જડ હોય, તો આત્મા શું હશે? પ્રકાશ કયો અને કયાં હશે? અને એ શું રીતે હશે?
શુદ્ધચિન્માત્રસત્ત્વં યત્ સ્વતસ્ સ્વાત્મનિ સંસ્થિતમ્ । તદ્ એતદ્ અણુના તેજો દૃષ્ટં બહિર્ ઇવ સ્થિતમ્
શુદ્ધ ચેતનાનું જે સાર છે, જે પોતે પોતામાં જ સ્થિર છે, એ જ બહાર સૂક્ષ્મ તેજ તરીકે દેખાય છે, જાણે કે એ બહાર હોય.
તેજાંસ્ય્ અર્કેન્દુવહ્નીનામ્ અભિન્નાનિ તમોઘનાત્ । એતાવાન્ અત્ર ભેદો ઽસ્તિ યદ્ વર્ણે શૌક્લ્યકૃષ્ણતે
સૂર્ય, ચાંદ્ર અને અગ્નિના તેજમાં કોઈ ફરક નથી, ફક્ત અંધકારના કારણે એમાં ભેદ દેખાય છે; અહીં ફરક માત્ર રંગમાં છે, સફેદ કે કાળો એ પ્રમાણે.
યાદૃક્ કજ્જલનીહારમેઘનીહારયોર્ ભવેત્ । તાદૃક્ પ્રકાશતમસોર્ ભેદશ્ ચેતિ તયોસ્ સ્થિતઃ
જેમ કાજળના ધૂમાડા અને વાદળના ધૂમાડામાં જેવો ફરક હોય છે, એ જ રીતે પ્રકાશ અને અંધકારનો ભેદ એમ બંનેમાં સ્થિર છે.
જડયોર્ ઉપલમ્ભાય ચિદાદિત્યઃ કિલૈતયોઃ । યદા તપતિ તેનૈતે લબ્ધસત્તૈકતાં ગતે
જડ વસ્તુઓને સમજવા માટે ચેતનાનો સૂર્ય બંને પર પ્રકાશ ફેંકે છે; જ્યારે એ પ્રકાશે છે, ત્યારે બંનેને એક જ સત્તા મળે છે.
તપત્ય્ એકશ્ ચિદાદિત્યો રાત્રિન્દિવમ્ અતન્દ્રિતઃ । અન્તર્ બહિશ્ શિલાદ્યન્તર્ અપ્ય્ અનસ્તમયોદયઃ
એક જ ચેતનાનો સૂર્ય દિવસ-રાત સતત તેજ આપે છે, તે બહાર અને અંદર, પથ્થર જેવી વસ્તુઓની અંદર પણ, ક્યારેય ઉગતો કે અસ્ત થતો નથી.
ત્રિલોકી ભાતિ તેનેયં જીવસ્ય પ્રથિતાત્મનઃ । નાનોપલમ્ભભાણ્ડાઢ્યા કુટી કઠિનકોટરા
આ ત્રણેય લોક ચેતનાના આ પ્રકાશથી ઝગમગે છે, જે જીવના પ્રગટ આત્માનું છે; અનેક વસ્તુઓથી ભરેલી ઝૂંપડી હોય કે કઠણ ખાડો, બધું જ આ પ્રકાશથી ઉજળી જાય છે.
તમસ્ત્વં તમસો દેહમ્ અવિનાશયતામુના । તપ્યતે ભાસયા ભાસા સર્વમ્ આભાસ્યતે તમઃ
તું અંધકાર છે; તારો શરીર પણ અંધકાર છે, છતાં એ અવિનાશી પ્રકાશથી તું ગરમ પણ થાય છે અને તેજથી બધું અંધકાર પણ પ્રકાશિત થાય છે.
પદ્મોત્પલૌ યથાર્કેણ તપતા પ્રકટીકૃતૌ । પ્રકાશતમસોસ્ સત્તે ચિતૈવં પ્રકટીકૃતે
જેમ કમળ અને કુમુદ સૂર્યના પ્રકાશથી દેખાય છે, તેમ પ્રકાશ અને અંધકારનું અસ્તિત્વ પણ ચેતનાથી સ્પષ્ટ થાય છે.
અર્કઃ કુર્વન્ન્ અહોરાત્રં દર્શયત્ય્ આકૃતિં યથા । ચિતિસ્ સદસતી કૃત્વા દર્શયત્ય્ આકૃતિં તથા
જેમ સૂર્ય દિવસ-રાત બનાવે છે અને પોતાની આકાર દેખાડે છે, તેમ ચેતના પણ સત્તા અને અસત્તા ઉભી કરીને પોતાનું સ્વરૂપ દેખાડે છે.
ચિદણોર્ અન્તરે સન્તિ વિચિત્રાનુભવાણવઃ । યથા મધુરસસ્યાન્તઃ પત્ત્રપુષ્પફલશ્રિયઃ
ચેતનાના અણુમાં અનેક પ્રકારના નાનાં-મોટાં અનુભવો છુપાયેલા છે, જેમ મીઠા છોડમાં પાંદડા, ફૂલ અને ફળની સુંદરતા રહેલી હોય છે.
ઉદ્યન્તિ ચિદણોર્ એતે સમગ્રાનુભવાણવઃ । મધુમાસરસાચ્ ચિત્રા ઇવ ષણ્ડપરમ્પરાઃ
આ બધા જુદા જુદા અનુભવો ચેતનાના અણુમાંથી જ ઉદ્ભવે છે, જેમ વસંતના રસમાંથી અનેક રંગીન ગુલમહોરના ગુચ્છો ફૂટે છે.
પરમાત્માણુર્ અત્યન્તં નિસ્સ્વાદસ્ સૂક્ષ્મતાવશાત્ । સમગ્રસ્વાદસત્તૈકજનકસ્ સ્વદતે સ્વયમ્
પરમાત્માનો અણુ બહુ જ સૂક્ષ્મ હોવાથી પોતે સ્વાદરહિત છે, પણ એ જ બધાં સ્વાદનો મૂળ અને અનુભવ કરનાર છે.
યો યો નામ રસઃ કશ્ચિત્ સ્વસત્તાયાં કૃતસ્થિતિઃ । પ્રતિબિમ્બમ્ ઇવાદર્શે તાં વિના નાસ્ત્ય્ અસૌ સ્વતઃ
જે કોઈ રસ કે સાર પોતાનાં સ્વરૂપમાં સ્થિર છે, એ એમાં જ પ્રતિબિંબની જેમ દેખાય છે; જેમ દર્પણ વિના પ્રતિબિંબ રહેતું નથી, તેમ એ વિના પોતે કંઈ જ નથી.
ત્યજતા સંશ્રિતં સર્વં ચિન્માત્રપરમાણુના । ત્યક્તં જગદ્ અસંવિત્ત્યા સંવિત્ત્યા સર્વમ્ આશ્રિતમ્
શુદ્ધ ચેતનાના અણુ દ્વારા બધું જ છોડાઈ જાય છે ત્યારે અજ્ઞાનમાં આખું જગત છૂટે છે; પણ જ્ઞાનથી બધું જ પોતામાં સમાઈ જાય છે.
અશક્તયાપ્ય્ આત્મગુપ્તૌ સર્વમ્ આચ્છાદિતં જગત્ । ચિતાણુતામ્ એવ પરાં સમ્પ્રસાર્ય વિતાનવત્
જ્યારે પોતાનું રક્ષણ કરવાની શક્તિ પણ ન હોય, ત્યારે પણ આખું જગત ચેતનાથી ઢંકાઈ જાય છે, જે પોતાની ઉત્તમ અણુરૂપતાને છાંયાવત ફેલાવે છે.
આત્મગુપ્તિં ન શક્નોતિ પરમાત્મામ્બરાકૃતિઃ । મનાગ્ અપિ ક્ષણમ્ અપિ ગજો દૂર્વાવને યથા
પારમાત્માનું આકાશ જેવું વિશાળ સ્વરૂપ એક ક્ષણ માટે પણ પોતાનું સંતોષ પામી શકતું નથી, જેમ હાથી નાનાં ઘાસના મેદાનમાં ચરાઈ શકતો નથી.
તથાપ્ય્ આક્રાન્તવાન્ વિશ્વં જ્ઞતાં ગોપયતિ ક્ષણાત્ । જગદ્ધાનાં કણં બાલ ઇવાહો ઘનમાયિતા
ત્યાંયે, જ્ઞાનીએ સમગ્ર જગતને વ્યાપી લીધું હોવા છતાં, પળભરમાં તેને છુપાવી દે છે; જેમ બાળક એક લૂંછો ગળી જાય, તેમ આ જગતની ઘન માયા છે.