ચિચ્ચમત્કારમાત્રાત્મન્ય્ અસ્મિંસ્ તત્પ્રતિભાત્મનિ । જગત્ય્ અનિલવૃક્ષાભે ચિચ્ચેત્યકલને કુતઃ
આ જ આત્મામાં, જે શુદ્ધ ચેતનાનો આશ્ચર્યરૂપ છે અને જેમાં બધું પ્રતિબિંબિત થાય છે, એ ચેતનાની રમતમાં પવન કે વૃક્ષ જેવું જગત માપી શકાય એવું ક્યાંથી શક્ય છે?
યથા તપસ્ય્ અપીનસ્ય ભાસનં મૃગતૃષ્ણિકા । એકં પીવરમ્ અદ્વૈતં તથા ચિદ્ભાસનં જગત્
જેમ મૃગતૃષ્ણામાં પાણી દેખાય છે પણ ખરેખર પાણી હોતું નથી, એ જ રીતે આ જગત પણ એક જ, પૂર્ણ અને અદ્વિતીય ચેતનાની ઝાંખી છે.
અર્કાંશુસૂક્ષ્મતરભાનિર્માણં યદ્ અનામયમ્ । અસ્તિતાનાસ્તિતે તત્ર કુડ્યાદેર્ ઇવ કૈવ ધીઃ
સૂર્યકિરણથી પણ સૂક્ષ્મ જે પ્રકાશ છે, જે દુઃખથી અસ્પૃશ્ય છે, એ છે કે નથી—એમાં દિવાલ જેવી કોઈ વસ્તુ સમજાય, એવી સમજણ ક્યાંથી આવે?
માયાપાંસુકણાઙ્કે ખે યથા કચતિ કાઞ્ચનમ્ । તથા જગદ્ ઇદં ભાતિ ચિચ્ચેત્યકલને કુતઃ
માયાના ધૂળકણોથી આકાશમાં જેમ સોનાની ઝાંખી દેખાય છે, એ જ રીતે ચેતના અને તેના વિષયમાં ભેદ ન રહે ત્યારે આ જગત દેખાય છે—પછી એ ક્યાંથી ઊભું થાય?
સ્વપ્નગન્ધર્વસઙ્કલ્પનગરે કુડ્યવેદનમ્ । ન સન્ નાસદ્ યથા તદ્વદ્ વિદ્ધિ દીર્ઘભ્રમં જગત્
જેમ સ્વપ્ન કે કલ્પનાના શહેરમાં દિવાલનો અનુભવ હોય છે, પણ એ ન તો સાચો હોય છે, ન ખોટો—એ જ રીતે આ જગત પણ લાંબો ભ્રમ છે, એવું જાણ.
તથા ચૈવંવિધન્યાયભાવનાભ્યાસનિર્મલાઃ । કુડ્યાકાશેન નિર્યાન્તિ યથાભૂતાર્થદર્શિનઃ
આવી રીતે, જે લોકો સતત યોગ્ય વિચારના મનનથી પોતાના મનને શુદ્ધ બનાવે છે, તેઓ સાચી રીતે વસ્તુઓને જોઈ શકે છે અને દિવાલની અંદર રહેલા આકાશની જેમ બધાની ઉપર જઈ શકે છે.
ન કુડ્યાકાશયોર્ ભેદો દૃઢસંવેદનાદ્ ઋતે । આ બ્રહ્મજીવકલનાદ્ યદ્ રૂઢં રૂઢમ્ એવ તત્
દિવાલની અંદરનું આકાશ અને બહારનું આકાશ – એમાં કોઈ ફરક નથી, સિવાય કે મનમાં પક્કડથી એવું માનવામાં આવે. બ્રહ્મા થી લઈ સામાન્ય જીવ સુધી જે ભેદ માનવામાં આવે છે, એ માત્ર માન્યતા જ છે.
પ્રતિભાસામલાકાશે ખત્વકુડ્યત્વશૂન્યતાઃ । પ્રકચન્તિ ઘનીભાવાત્ પ્રભાપિણ્ડ ઇવ પ્રભાઃ
શુદ્ધ દેખાવના આકાશમાં, પથારી, દિવાલ કે ખાલીપાની કલ્પનાઓ ઘનત્વથી દેખાય છે, એ રીતે જેમ પ્રકાશની કિરણો ગાઢ થઈને પ્રકાશના પોટલા જેવા દેખાય છે.
પૃથક્તા પ્રતિભાસસ્ય સ્વચમત્કારયોગતઃ । સર્વાત્મિકા હિ પ્રતિભા પરા વૃક્ષાત્મબીજવત્
દેખાવમાં જે અલગપણું લાગે છે, એ તો તેની પોતાની અદ્ભુત શક્તિથી જ છે; કારણ કે સર્વત્ર વ્યાપક એવી પરમ દેખાવ તો વૃક્ષના બીજની જેમ બધામાં રહેલી છે.
બીજમ્ અન્તસ્સ્થવૃક્ષત્વં નાનાનાના યથૈકદૃક્ । તથાસઙ્ખ્યં જગદ્ બ્રહ્મ શાન્તમ્ આકાશકોશવત્
જેમ બીજમાં આખું વૃક્ષ છુપાયેલું હોય છે અને અનેક રૂપો હોવા છતાં જોનાર એક જ હોય છે, એ જ રીતે અનંત જગતો શાંત બ્રહ્મમાં, વાસણમાં રહેલા આકાશ જેવું, સ્થિત છે.
બીજસ્યાન્તસ્સ્થવૃક્ષસ્ય વ્યોમાદ્વૈતા સ્થિતિર્ યથા । બ્રહ્મણો ઽન્તસ્સ્થજગતો વ્યોમાક્ષુબ્ધા સ્થિતિસ્ તથા
જેમ બીજમાં રહેલું વૃક્ષ એકરૂપ આકાશમાં સ્થિર રહે છે, એમ બ્રહ્મમાં રહેલા જગતો પણ આકાશ જેવી અડગ શાંતિમાં સ્થિત રહે છે.
શાન્તં સમસ્તમ્ અજમ્ એકમ્ અનાદિમધ્યં નેહાસ્તિ કાચન કલા કલનાઃ કથઞ્ચિત્ । નિર્દ્વન્દ્વશાન્તમ્ અતિરેકમ્ અનેકમ્ અચ્છમ્ આભાસરૂપમ્ અલમ્ એકવિકાસમ્ આસ્સ્વ
આ સર્વત્ર શાંત, પૂર્ણ, જન્મરહિત, એક, અનાદિ અને મધ્યરહિત છે; અહીં કોઈ પણ પ્રકારની કલ્પના કે ગણતરી નથી. એ સંપૂર્ણ નિર્વિવાદ, અતિશય, અનેકરૂપ, શુદ્ધ, માત્ર છાયારૂપ અને સંપૂર્ણ ફૂલેલું છે—તુ એમાં સ્થિર થા.
અહો નુ પરમાર્થોક્તિઃ પાવની તવ મન્ત્રિણઃ । રાજા રાજીવપત્ત્રાક્ષ ઇદાનીમ્ એષ ભાષતામ્
અરે, તારા મંત્રીના પરમાર્થવચન ખરેખર પવિત્રકર્તા છે; હવે કમળની પાંખ જેવી આંખો ધરાવતો રાજા બોલે.
એષો ઽણુવેદનાદ્ વાયુર્ વાયુશ્ ચ ભ્રાન્તિદૃષ્ટિતઃ । તતો ન કિઞ્ચિદ્ વાય્વાદિ કેવલં શુદ્ધચેતનમ્
પરમાણુના અનુભવથી વાયુ ઉપજે છે અને વાયુ પણ ભ્રાંતિથી જ દેખાય છે; એટલે વાયુ કે બીજું કશું જ રહેતું નથી—ફક્ત શુદ્ધ ચેતના જ રહે છે.
શબ્દસંવેદનાચ્ છબ્દશ્ શબ્દશ્ ચ ભ્રાન્તિદર્શનમ્ । તતો ઽત્ર શબ્દશબ્દાર્થદૃષ્ટિર્ દૂરતરં ગતા
ધ્વનિના અનુભવથી ધ્વનિ ઉપજે છે અને ધ્વનિ પણ ભ્રાંતિથી જ દેખાય છે; તેથી અહીં ધ્વનિ અને તેના અર્થની કલ્પના દૂર થઇ જાય છે.
સો ઽણુસ્ સર્વં નકિઞ્ચિચ્ ચ સો ઽહં નાહં સ એવ ચ । સર્વશક્ત્યાત્મનો ઽસ્યૈવ પ્રતિભૈવાત્ર કારણમ્
એ પરમાણુ બધું છે અને કશું જ નથી; હું એ છું અને એ નથી પણ, એ જ છે; અહીં બધાની શક્તિ ધરાવતી આત્માની પ્રકાશતા જ કારણ છે.
આત્મા યત્નશતૈઃ પ્રાપ્યો લબ્ધે ઽસ્મિન્ ન ચ કિઞ્ચન । લબ્ધં ભવતિ તચ્ ચૈતત્ પરમં નામ કિઞ્ચન
આ આત્મા સો સો પ્રયત્નોથી પ્રાપ્ત થાય છે, પણ તેને મળ્યા પછી પણ કશું જ મળતું નથી; જે મળે છે એ જ છે, જેને પરમ શૂન્ય કહેવાય છે.
તાવજ્ જન્મવસન્તેષુ સંસૃતિવ્રતતિશ્ ચિરમ્ । વિકસત્ય્ ઉદિતો યાવન્ ન બોધો મૂલકાષકૃત્
જ્યાં સુધી મૂળને કાપી નાખે એવો જાગૃતિનો પ્રકાશ ઉગતો નથી, ત્યાં સુધી જન્મના અનેક વસંતોમાં જન્મમરણનો ચક્ર લાંબા સમય સુધી ફરતો રહે છે.
અણુનાનેન રૂપં સ્વં દૃશ્યતામ્ ઇવ ગચ્છતા । તાપેનામ્બુ ધિયૈવેવ સ્વસ્થેનૈવાપહારિતમ્
આ સૂક્ષ્મ સ્વરૂપ પોતાનું રૂપ ધારણ કરી ને જતાં હોય એવું લાગે છે, પણ તેનું સાચું સ્વરૂપ મન દ્વારા જ શોષાઈ જાય છે, જેમ ગરમી પાણીને શોષી લે છે, છતાં પોતે અડગ રહે છે.
અનેન સંવિદં નાના મેરુસ્ ત્રિભુવનં તૃણમ્ । વમિત્વા બહિર્ અન્તસ્સ્થં માયાત્મકમ્ અવેક્ષ્યતે
આ જ્ઞાન દ્વારા, બહારની બધી વસ્તુઓ—મેરુ પર્વત, ત્રણેય લોક, કે ઘાસના તણાં પણ—બહાર ફેંકી, અંદર માત્ર માયાનું જ સ્વરૂપ દેખાય છે.
ચિદણોર્ અન્તરે યદ્ યદ્ અસ્તિ તદ્ દૃશ્યતે બહિઃ । સઙ્કલ્પેષ્ટાલિઙ્ગનાદિ દૃષ્ટાન્તો ઽત્ર હિ રાગિણઃ
ચેતનાના સૂક્ષ્મ કણમાં જે કંઈ છે, તે બધું બહાર દેખાય છે; જેમ રાગી મનુષ્ય કલ્પનામાં ઇચ્છિત વસ્તુને ભેટી લે છે, એ જ ઉદાહરણ અહીં છે.
આદિસર્ગે સર્વશક્તિશ્ ચિદ્ યથા ચોદિતાત્મના । તથાશુ પશ્યત્ય્ અખિલં સઙ્કલ્પમતિવત્ સ્વતઃ
સૃષ્ટિના આરંભે, સર્વશક્તિમાન ચેતના પોતાની ઈચ્છાથી જટપટ બધું જોઈ શકે છે, એ રીતે એ કલ્પનાથી પણ આગળ વધી જાય છે.
અભિજાતાશયસ્યાન્તર્ યદ્ યથા પ્રતિભાસતે । તત્ તથા પશ્યતીવાસૌ દૃષ્ટાન્તો ઽત્ર શિશોર્ મનઃ
જેનુ મન શુદ્ધ અને ઉન્નત છે, એને અંદર જેવું દેખાય છે, એ જ એ જાણે છે; એનું ઉદાહરણ બાળકના મન જેવું છે.
પરમાણુત એવાપિ ચિન્માત્રેણામુનાણુના । પરિસૂક્ષ્મતમેનૈવ વિશ્વગ્ વિશ્વં પ્રપૂરિતમ્
સૌથી સૂક્ષ્મ પરમાણુમાં પણ, આ શુદ્ધ ચેતનાથી આખું જગત અત્યંત નાની રીતે વ્યાપેલું છે.
અણુર્ એવ ન માત્ય્ એષ યોજનાનાં શતેષ્વ્ અપિ । સર્વગત્વાદ્ અનાદ્યન્તરૂપત્વાદ્ વેદનાકૃતિઃ
આ પરમાણુ ક્યારેય નાશ પામતો નથી, ભલેને એ સૈકડો યોજન દૂર હોય; કેમ કે એ સર્વત્ર વ્યાપેલો છે, તેની શરૂઆત કે અંત નથી અને એ માત્ર જાણવાની જ સ્વરૂપ છે.
યથા ધૂર્તેન શિડ્ગેન પુંસા બાલઃ પ્રનાટ્યતે । સભ્રૂવિકારનયનનિરીક્ષણવિચેષ્ટિતૈઃ
જેમ એક ચાલાક ઠગ બાળકને આંખના ઇશારાથી, ભ્રૂભંગથી અને હલનચલનથી પોતાની રીતે ચલાવે છે,
ચિદાલોકેન શુદ્ધેન સપર્વતતૃણં જગત્ । નાટ્યતે ઽવિરતં તદ્વદ્ વિવૃત્યાભિનયં સદા
એ જ રીતે, શુદ્ધ ચેતનાની પ્રકાશથી આખું જગત, પર્વતો અને ઘાસ સહિત, સતત રમતું રહે છે અને તેની વિવિધ લિલાઓ દેખાડે છે.
તેનૈવાનન્તરૂપત્વાદ્ અણુના વાસસા યથા । સંવિદન્તર્ ભવેદ્ બાહ્યે કૃત્વા મેર્વાદિ વેષ્ટિતમ્
જેમ સુક્ષ્મ સુગંધ કપડામાં વ્યાપી જાય છે, તેમ ચેતના પણ અંદર અને બહાર, મેરુ પર્વતથી લઈ બધું ઘેરીને, સર્વત્ર વ્યાપી છે.
દિક્કાલાદ્યનવચ્છિન્નરૂપત્વાન્ મેરુતો બૃહત્ । વાલાગ્રશતભાગાત્માપ્ય્ એષ સૂક્ષ્મઃ પરો ઽણુકઃ
દિશા, સમય વગેરેની કોઈ મર્યાદા ન હોવાથી, એ મેરુ કરતાં પણ વિશાળ છે, અને વાળના શતભાગ જેટલી સુક્ષ્મ પણ છે.
શુદ્ધસંવેદનાકાશરૂપસ્ય પરમાણુના । શોભતે ન હિ સામ્યોક્તિર્ મેરુસર્ષપયોર્ ઇવ
જે પરમાણુ શુદ્ધ ચેતન અને આકાશ જેવો સ્વરૂપ ધરાવે છે, તેની સરખામણી કોઈ રીતે શક્ય નથી—જેમ કે મેરુ પર્વત અને રાયડાં વચ્ચે સરખામણી કરી શકાય નહીં.