લતાગુલ્માઙ્કુરાદીનામ્ અનક્ષાણાં ચ સો ઽણુકઃ । ઉત્સેધવેદનાકારઃ પ્રકાશો ઽનુભવાત્મકઃ
વેલીઓ, ઝાડીઓ, અંકુરો અને જેઓને ઇન્દ્રિયો નથી એવા સૌમાં એ પ્રકાશ અતિ સૂક્ષ્મ છે; એ ઊંચાઈની અનુભૂતિરૂપ છે અને તેનો પ્રકાશ અનુભવના સ્વરૂપે છે.
કાલાકાશક્રિયાસત્તાસ્વભાવાનાં સ્વવેદનાત્ । સ્વામી કર્તા પિતા ભોક્તા ખાત્મત્વાચ્ ચ ન કિઞ્ચન
કાળ, આકાશ, ક્રિયા, સત્તા અને સ્વભાવની પોતાની જ જાણથી, એ સર્વનો સ્વામી, કર્તા, પિતા અને ભોગવનારો છે; અને આકાશસરખું સ્વરૂપ ધરાવતું હોવાથી, એ બીજું કંઈ નથી.
અણુત્વમ્ અજહત્ સો ઽણુર્ જગદ્રત્નસમુદ્ગકઃ । માતૃમાનપ્રમેયાત્મા જગત્ તત્રાસ્તિ વેદને
એનું સૂક્ષ્મપણું ક્યારેય નાશ પામતું નથી; એ જગતના રત્નના ડબ્બી જેવું નાનું છે, જેમાં માપ, માપનાર અને માપવામાં આવતું બધું સમાયેલું છે; એ જ્ઞાનમાં આખું જગત વસે છે.
સ એવ સર્વજગતિ સર્વત્ર કચતિ સ્ફુટમ્ । યદા જગત્ સમુદ્ગે ઽસ્મિંસ્ તદાસૌ પરમો મણિઃ
એજ સર્વ જગતમાં સ્પષ્ટ રીતે પ્રકાશે છે; જ્યારે આખું જગત એમાં સમાયેલું હોય છે, ત્યારે એ સર્વોત્તમ રત્ન બને છે.
દુર્બોધત્વાત્ તમસ્ સો ઽણુશ્ ચિન્માત્રત્વાત્ પ્રકાશદૃક્ । સો ઽસ્તિ સંવિત્તિરૂપત્વાત્ તદક્ષાતીતયા ત્વ્ અસત્
સમજવામાં મુશ્કેલ હોવાથી એ અંધકાર જેવું છે; ચિત્તમાત્ર હોવાને કારણે એ પ્રકાશને જોનાર છે; એ જ્ઞાનરૂપે છે, પણ ઇન્દ્રિયોથી પર હોવાથી, એ અસ્તિત્વહીન ગણાય છે.
દૂરે ઽસૌ નાક્ષલભ્યત્વાચ્ ચિદ્રૂપત્વાદ્ અદૂરગઃ । સર્વસંવેદનાચ્ છૈલા અસાવ્ એવાણુર્ એવ સન્
એ પર્વત ઇન્દ્રિયોથી પામી શકાય તેમ નથી એટલે દૂર છે, પણ ચેતન સ્વરૂપ હોવાથી એ નજીક જ છે. બધાને અનુભવાય છે એટલે એ પર્વત પણ છે અને સૂક્ષ્મ અણુ પણ છે.
તત્ સંવેદનમાત્રં યત્ તદ્ ઇદં ભાસતે જગત્ । ન સત્યમ્ અસ્તિ શૈલાદિ તેનાણાવ્ એવ મેરુતા
આ જગત માત્ર અનુભવ જ છે, એ સિવાય કંઈ નથી. એટલે પર્વત વગેરેનું કોઈ વાસ્તવિક અસ્તિત્વ નથી અને મેરુની મહાનતા પણ એ અણુમાં જ છે.
નિમેષપ્રતિભાસો હિ નિમેષ ઇતિ કથ્યતે । કલ્પૈકપ્રતિભાસો હિ કલ્પશબ્દેન કથ્યતે
પળ જેવું દેખાય છે તેને પળ કહે છે; એ જ રીતે, યુગ જેવું દેખાય છે તેને યુગ કહે છે.
કલ્પક્રિયાવિલાસો હિ નિમેષે પ્રતિભાસતે । બહુયોજનવિસ્તીર્ણં મનસીવ મહાપુરમ્
યુગની સર્જનક્રિયા પળમાં જ દેખાય છે, જેમ મનમાં વિશાળ શહેર સમાઈ જાય છે.
નિમેષજઠરે કલ્પસંરમ્ભસ્ સમુદેતિ હિ । મહાનગરનિર્માણં મકુરે ઽન્તર્ ઇવામલે
એક પળની અંદર જ યુગની શરૂઆત થાય છે, જેમ નિર્દોષ કાચમાં મોટું શહેર ઊભું થાય છે.
નિમેષકલ્પશૈલાબ્ધિપુરયોજનકોટયઃ । યત્રાણાવ્ એવ વિદ્યન્તે તત્ર દ્વૈતૈકતે કુતઃ
એક અણુમાં પર્વતો, દરિયા, શહેરો, યુગો અને પળોની અસંખ્ય સંખ્યાઓ છુપાયેલી છે; જ્યાં બધુંજ એક અણુમાં છે, ત્યાં દ્વૈત કે એકતા કેવી રીતે હોઈ શકે?
કૃતવાન્ પ્રાગ્ ઇદમ્ અહમ્ ઇતિ બુદ્ધાવ્ ઉદેતિ હિ । ક્ષણાત્ સત્યમ્ અસત્યં ચ દૃષ્ટાન્તસ્સ્વપ્નવિભ્રમાઃ
'હું આ પહેલાં કર્યું હતું' એવી કલ્પના મનમાં ઊભી થાય છે; પળમાં જ સાચું કે ખોટું, બધું સપનાની ગૂંચવણ જેવી રીતે દેખાય છે.
દુઃખે કાલસ્ સુદીર્ઘો હિ સુખે લઘુતરસ્ સદા । રાત્રિર્ દ્વાદશવર્ષાણિ હરિશ્ચન્દ્રસ્ય ચોદિતા
દુઃખમાં સમય બહુ લાંબો લાગે છે, જ્યારે સુખમાં હંમેશા હલકો અનુભવાય છે. હરિશ્ચંદ્ર માટે તો એક રાતે બાર વર્ષ જેટલો સમય વીતી ગયો હતો એવું કહેવાય છે.
નિશ્ચયો ય ઉદેત્ય્ અન્તસ્ સત્યો વાસત્ય એવ વા । હેમ્નીવ કટકાદિત્વમ્ ઊર્મિસ્ સિન્ધૌ વિરાજતે
અંતરમાં જેવું નક્કી થાય છે—સાચું હોય કે ખોટું—એ તો સોનામાંથી બનેલા કંકણની જેમ કે દરિયામાં ઊઠેલી તરંગની જેમ સ્પષ્ટ દેખાય છે.
ન નિમેષો ઽસ્તિ નો કલ્પો નાદૂરં ન ચ દૂરતા । ચિદણુપ્રતિભૈવેવં સ્થિતાનન્યાન્યવસ્તુવત્
અહીં આંખનું પલકવું નથી, સમયનું માપ નથી, નજીકપણું કે દૂરપણું પણ નથી; આ બધું તો માત્ર ચેતનાની છાયામાં જ દેખાય છે.
પ્રકાશતમસોર્ દૂરાદૂરયોઃ ક્ષણકલ્પયોઃ । એકચિત્કોશયોર્ એવં ન ભેદો ઽસ્તિ મનાગ્ અપિ
પ્રકાશ અને અંધકાર, નજીક અને દૂર, ક્ષણ અને યુગ, કે બે ચેતનાના આવરણ—આ બધામાં સાચે તો રત્તી જેટલો પણ ભેદ નથી.
પ્રત્યક્ષમ્ અક્ષસારત્વાદ્ અપ્રત્યક્ષં તતો ઽતિગમ્ । દૃશ્યત્વેનૈવ ચોદેતિ વિત્વાદ્ દ્રષ્ટૈવ સદ્વપુઃ
જે સીધું દેખાય છે એ ઇન્દ્રિયો વડે છે; જે સીધું દેખાતું નથી એ એના પાર છે. પણ જોવાનું જે છે એ જ સાચું છે, કારણ કે જોવામાંથી જ દેખાતું ઊભું થાય છે.
યાવત્ કટકસંવિત્તિસ્ તાવન્ નાસ્ત્ય્ એવ હેમતા । યાવચ્ ચ દૃશ્યતાપત્તિસ્ તાવન્ નાસ્ત્ય્ એવ સા કલા
જ્યાં સુધી કાંકણનું જ્ઞાન રહે છે, ત્યાં સુધી સોનાનું જ્ઞાન થતું નથી; અને જ્યાં સુધી દેખાવનું અનુભવ થાય છે, ત્યાં સુધી એ કળા દેખાતી નથી.
કટકત્વે ક્ષતે દૃશ્યે સુવર્ણત્વમ્ ઇવાતતમ્ । કેવલં નિર્મલં બુદ્ધં બ્રહ્મૈવ પરિશિષ્યતે
જ્યારે કાંકણરૂપ દેખાવ નાશ પામે છે, ત્યારે ફક્ત શુદ્ધ અને નિર્મળ સોનું જ બાકી રહે છે; એ જ રીતે, બધું દૂર થાય ત્યારે માત્ર શુદ્ધ, જાગૃત બ્રહ્મ જ રહે છે.
સર્વત્વાદ્ એષ સદ્રૂપો દુર્લક્ષ્યત્વાદ્ અસદ્વપુઃ । ચેતનશ્ ચેતનાત્મત્વાચ્ ચેત્યાસમ્ભવતસ્ ત્વ્ અચિત્
કારણ કે એ બધું છે, એટલે એને સત્ય કહેવાય છે; સમજવામાં મુશ્કેલ હોવાથી અસત્ય કહેવાય છે; ચેતન હોવાથી એ જાગૃત છે; અને જ્યાં જાણવું શક્ય નથી, ત્યાં એ અજડ કહેવાય છે.
ચિચ્ચમત્કારમાત્રાત્મન્ય્ અસ્મિંસ્ તત્પ્રતિભાત્મનિ । જગત્ય્ અનિલવૃક્ષાભે ચિચ્ચેત્યકલને કુતઃ
આ જ આત્મામાં, જે શુદ્ધ ચેતનાનો આશ્ચર્યરૂપ છે અને જેમાં બધું પ્રતિબિંબિત થાય છે, એ ચેતનાની રમતમાં પવન કે વૃક્ષ જેવું જગત માપી શકાય એવું ક્યાંથી શક્ય છે?
યથા તપસ્ય્ અપીનસ્ય ભાસનં મૃગતૃષ્ણિકા । એકં પીવરમ્ અદ્વૈતં તથા ચિદ્ભાસનં જગત્
જેમ મૃગતૃષ્ણામાં પાણી દેખાય છે પણ ખરેખર પાણી હોતું નથી, એ જ રીતે આ જગત પણ એક જ, પૂર્ણ અને અદ્વિતીય ચેતનાની ઝાંખી છે.
અર્કાંશુસૂક્ષ્મતરભાનિર્માણં યદ્ અનામયમ્ । અસ્તિતાનાસ્તિતે તત્ર કુડ્યાદેર્ ઇવ કૈવ ધીઃ
સૂર્યકિરણથી પણ સૂક્ષ્મ જે પ્રકાશ છે, જે દુઃખથી અસ્પૃશ્ય છે, એ છે કે નથી—એમાં દિવાલ જેવી કોઈ વસ્તુ સમજાય, એવી સમજણ ક્યાંથી આવે?
માયાપાંસુકણાઙ્કે ખે યથા કચતિ કાઞ્ચનમ્ । તથા જગદ્ ઇદં ભાતિ ચિચ્ચેત્યકલને કુતઃ
માયાના ધૂળકણોથી આકાશમાં જેમ સોનાની ઝાંખી દેખાય છે, એ જ રીતે ચેતના અને તેના વિષયમાં ભેદ ન રહે ત્યારે આ જગત દેખાય છે—પછી એ ક્યાંથી ઊભું થાય?
સ્વપ્નગન્ધર્વસઙ્કલ્પનગરે કુડ્યવેદનમ્ । ન સન્ નાસદ્ યથા તદ્વદ્ વિદ્ધિ દીર્ઘભ્રમં જગત્
જેમ સ્વપ્ન કે કલ્પનાના શહેરમાં દિવાલનો અનુભવ હોય છે, પણ એ ન તો સાચો હોય છે, ન ખોટો—એ જ રીતે આ જગત પણ લાંબો ભ્રમ છે, એવું જાણ.
તથા ચૈવંવિધન્યાયભાવનાભ્યાસનિર્મલાઃ । કુડ્યાકાશેન નિર્યાન્તિ યથાભૂતાર્થદર્શિનઃ
આવી રીતે, જે લોકો સતત યોગ્ય વિચારના મનનથી પોતાના મનને શુદ્ધ બનાવે છે, તેઓ સાચી રીતે વસ્તુઓને જોઈ શકે છે અને દિવાલની અંદર રહેલા આકાશની જેમ બધાની ઉપર જઈ શકે છે.
ન કુડ્યાકાશયોર્ ભેદો દૃઢસંવેદનાદ્ ઋતે । આ બ્રહ્મજીવકલનાદ્ યદ્ રૂઢં રૂઢમ્ એવ તત્
દિવાલની અંદરનું આકાશ અને બહારનું આકાશ – એમાં કોઈ ફરક નથી, સિવાય કે મનમાં પક્કડથી એવું માનવામાં આવે. બ્રહ્મા થી લઈ સામાન્ય જીવ સુધી જે ભેદ માનવામાં આવે છે, એ માત્ર માન્યતા જ છે.
પ્રતિભાસામલાકાશે ખત્વકુડ્યત્વશૂન્યતાઃ । પ્રકચન્તિ ઘનીભાવાત્ પ્રભાપિણ્ડ ઇવ પ્રભાઃ
શુદ્ધ દેખાવના આકાશમાં, પથારી, દિવાલ કે ખાલીપાની કલ્પનાઓ ઘનત્વથી દેખાય છે, એ રીતે જેમ પ્રકાશની કિરણો ગાઢ થઈને પ્રકાશના પોટલા જેવા દેખાય છે.
પૃથક્તા પ્રતિભાસસ્ય સ્વચમત્કારયોગતઃ । સર્વાત્મિકા હિ પ્રતિભા પરા વૃક્ષાત્મબીજવત્
દેખાવમાં જે અલગપણું લાગે છે, એ તો તેની પોતાની અદ્ભુત શક્તિથી જ છે; કારણ કે સર્વત્ર વ્યાપક એવી પરમ દેખાવ તો વૃક્ષના બીજની જેમ બધામાં રહેલી છે.
બીજમ્ અન્તસ્સ્થવૃક્ષત્વં નાનાનાના યથૈકદૃક્ । તથાસઙ્ખ્યં જગદ્ બ્રહ્મ શાન્તમ્ આકાશકોશવત્
જેમ બીજમાં આખું વૃક્ષ છુપાયેલું હોય છે અને અનેક રૂપો હોવા છતાં જોનાર એક જ હોય છે, એ જ રીતે અનંત જગતો શાંત બ્રહ્મમાં, વાસણમાં રહેલા આકાશ જેવું, સ્થિત છે.