કયાચિદ્ અપિ યુક્ત્યેહ સતો ઽસત્ત્વં ન યુજ્યતે । સર્વાત્મા ખાતગુપ્તેન કર્પૂરેણેવ દર્શ્યતે
કોઈ પણ રીતે અહીં જે છે, તેને અસ્તિત્વહીન કહેવાય નહીં; સર્વવ્યાપી આત્મા, જેમ આકાશમાં છુપાયેલું કપૂર હોય, તેમ છુપાયેલો રહીને દેખાય છે.
ચિન્માત્રાણુસ્ સ એવેહ સર્વં કિઞ્ચિદ્ ઘનં સ્થિતઃ । ન કિઞ્ચિદ્ ઇન્દ્રિયાતીતરૂપત્વાદ્ અમલસ્ સ્થિતઃ
શુદ્ધ ચેતનાનું સૂક્ષ્મ સ્વરૂપ એજ અહીં બધું ઘનરૂપે વ્યાપેલું છે; એ સિવાય બીજું કંઈ નથી, કારણ કે એ ઇન્દ્રિયોથી પર છે, નિર્મળ છે અને સર્વત્ર હાજર છે.
સ એવ ચૈકો ઽનેકશ્ ચ સર્વસત્તાત્મવેદનાત્ । સ એવેદં જગદ્ ધત્તે જગત્કોટીસ્ તથૈવ ચ
એજ એક છે અને અનેક પણ છે, કેમ કે એ સર્વ જીવોમાં આંતરિક આત્મા રૂપે છે; એજ આ જગત અને અનંત જગતોને ધારણ કરે છે.
ઇમાશ્ ચિત્ત્વમહામ્ભોધેસ્ ત્રિજગજ્જલવીચયઃ । પ્રજાસ્ તસ્મિન્ કચન્ત્ય્ અપ્સુ દ્રવત્વાચ્ ચક્રતા ઇવ
આ ત્રણેય લોકની લહેરો તો ચેતનાના મહાસાગરની જ સંતાન છે; જેમ પાણીમાં ચક્રો તેની પ્રવાહી સ્વભાવને કારણે ફરે છે, તેમ સર્વ પ્રાણીઓ તેમાં ગતિ કરે છે.
ચિત્તેન્દ્રિયાદ્યલભ્યત્વાત્ સો ઽણુશ્ શૂન્યં ખરૂપધૃત્ । સ્વસંવેદનલભ્યત્વાદ્ અશૂન્યં વ્યોમરૂપ્ય્ અપિ
મન, ઇન્દ્રિયો વગેરે દ્વારા જેને પકડાય નહીં, એ અત્યંત સૂક્ષ્મ, શૂન્ય અને આકાશરૂપ છે; પણ પોતાને જ્ઞાનથી પ્રાપ્ત થાય છે એટલે એ શૂન્ય નથી, પણ આકાશ જેવો છે.
સો ઽહં ભવન્ન્ એવ ભવાત્ સમ્પન્નો દ્વૈતવેદનાત્ । ભવાન્ ભવન્ન્ અહં જાતો બોધબૃંહાબૃહદ્વપુઃ
હું તો આપની જ રીતે, આપના અનુભવથી, આપ બની જાઉં છું; અને આપ પણ મને બનીને, જ્ઞાનના વિશાળ સ્વરૂપે, જન્મે છે.
ત્વત્તાહન્તાત્મકં સર્વં વિનિગીર્યાવબોધતઃ । ન ત્વં નાહં ન સર્વં વાસર્વં વા ભવતિ સ્વયમ્
જ્યારે 'હું' અને 'તમે' એ જાગૃતિમાં બધું લીન થઈ જાય છે, ત્યારે ન તો તમે બાકી રહો છો, ન હું, ન બીજું કંઈ, અને કંઈ પણ પોતે પોતે રહેતું નથી.
ગચ્છન્ ન ગચ્છત્ય્ એષો ઽણુર્ યોજનૌઘગતો ઽપિ સન્ । સંવિત્ત્યા યોજનૌઘત્વં તસ્યાણોર્ અન્તરે સ્થિતમ્
આ સૂક્ષ્મ તત્વ ચાલે છે તેમ લાગે છે, પણ એ ક્યાંય જતું નથી; લાખો યોજન દૂર જાય તો પણ એ અચળ જ રહે છે, કારણ કે અંતરમાં જ્ઞાનમાં જ એ અંતર છે.
ન ગચ્છત્ય્ એષ યાતો ઽપિ સમ્પ્રાપ્તો ઽપિ ન ચાગતઃ । સ્વસત્તાકાશકોશે ઽન્તર્ વાસિત્વાદ્ દેશકાલયોઃ
એ જાય છે એવું લાગે છે, છતાં એ ક્યાંય જતું નથી; આવે છે એવું લાગે છે, છતાં એ આવતું નથી, કારણ કે એ પોતાની જ સત્તાના આકાશમાં સ્થિર રહીને, સ્થળ અને સમયથી અસ્પર્શ રહે છે.
ગમ્યં યસ્ય શરીરસ્થં ક્વ કિલાસૌ પ્રયાતિ હિ । કુચકોટરગઃ પુત્રઃ કિં માત્રાન્યત્ર વીક્ષ્યતે
જેને પ્રાપ્ત કરવાનું છે એ જ શરીરમાં વસે છે, તો એ ક્યાં જાય છે? જેમ માતાના સ્તનમાં રહેલો બાળક માતાથી અલગ દેખાતો નથી, એમ.
ગમ્યો યસ્ય મહાદેશો યાવત્સમ્ભવમ્ અક્ષયઃ । અન્તસ્સ્થસ્ સર્વકર્તુશ્ ચ સ કથં ક્વેવ ગચ્છતિ
જેને પ્રાપ્ત કરવાનું છે એ વિશાળ અને અખૂટ છે, અંદર જ છે અને બધું કરનાર પણ છે, તો એ ક્યાંક જવાનું કે જતું નથી.
યથા દેશાન્તરપ્રાપ્તે કુમ્ભે વક્ત્રસુમુદ્રિતે । તદાકાશસ્ય ગમનાગમૌ ન સ્તસ્ તથાત્મનઃ
જેમ એક બંધ માથાવાળો ઘડો એક જગ્યાથી બીજી જગ્યાએ લઈ જવામાં આવે, તો એના અંદરનું આકાશ ક્યાં જતું કે આવતું નથી, એમ જ આત્મા પણ છે.
ચિતિતાસ્થાણુતે ઽસ્યાન્તર્ યદા સ્તો ઽનુભવાત્મિકે । ચેતનશ્ ચ જડશ્ ચૈવ તદાસૌ દ્વયમ્ એવ હિ
જ્યારે અંદરની ચેતના અનુભવરૂપ આત્મામાં સ્થિર થાય છે, ત્યારે ચેતનપણું અને જડપણું બંને રહે છે; એટલે એ દ્વૈત જ છે.
યદા ચેતનપાષાણસત્તૈકાત્મૈવ ચિદ્વપુઃ । તદા ચેતન એવાસૌ પાષાણ ઇવ રાક્ષસિ
જ્યારે ચેતન અને પથ્થરનું જીવન એકરૂપ થઈ જાય છે, ત્યારે એ ચેતન જ છે, પણ પથ્થર જેવું, જાણે કોઈ રાક્ષસી એમાં પ્રવેશી ગઈ હોય.
પરમે વ્યોમ્ન્ય્ અનાદ્યન્તે ચિન્માત્રપરમાણુના । વિચિત્રં ત્રિજગચ્ ચિત્રં તેનેદમ્ અકૃતં કૃતમ્
આ અનાદિ અનંત સર્વોચ્ચ આકાશમાં, જે શુદ્ધ ચેતનના અતિસૂક્ષ્મ કણથી બનેલું છે, એ જ અદભુત ત્રણેય લોકને રચે છે અને વિઘટિત પણ કરે છે.
તત્સંવિત્ત્યા વહ્નિસત્તા તેનાત્યક્તાનલાકૃતિઃ । સર્વગો ઽપ્ય્ અદહન્ન્ એવ સ જગદ્દ્રવ્યપાચકઃ
એ જ ચેતનથી અગ્નિનું સ્વરૂપ ટક્યું છે અને એની અગ્નિરૂપતા છૂટતી નથી; એ સર્વત્ર વ્યાપી હોવા છતાં બળતું નથી, પણ જગતની વસ્તુઓને પકાવે છે.
અજ્વલન્ ભાસુરાકારાન્ નિર્મલાદ્ ગગનાદ્ અપિ । પ્રજ્વલંશ્ ચેતનૈકાત્મા તસ્માદ્ અગ્નિઃ પ્રજાયતે
જ્યારે ચેતના માત્ર જ પ્રગટે છે, ત્યારે એ બળે છે નહીં, પણ તેજસ્વી સ્વરૂપ ધરાવે છે, અને સ્વચ્છ આકાશ કરતાં પણ શુદ્ધ હોય છે; એમાંથી જ અગ્નિ ઉત્પન્ન થાય છે.
સંવેદનાદ્ અનર્કાદિઃ પ્રધાને સ પ્રકાશકઃ । ન નશ્યત્ય્ આદ્યભારૂપો મહાકલ્પામ્બુદૈર્ અપિ
જ્ઞાનમાંથી અનાદિ, સર્વોચ્ચ પ્રકાશક જન્મે છે; તેનો મૂળ સ્વરૂપ મહાકલ્પોના મહાસાગરોમાં પણ કદી નાશ પામતો નથી.
અનેત્રલભ્યો ઽનુભવરૂપો હૃદ્ગૃહદીપકઃ । સર્વસત્તાપ્રદો ઽનન્તઃ પ્રકાશસ્ સ પરસ્ સ્મૃતઃ
આ પ્રકાશ આંખોથી મળતો નથી, તે અનુભવરૂપ છે અને હૃદયના ઘરનું દીપક છે; સર્વે જીવને અસ્તિત્વ આપનાર, અનંત અને સર્વોચ્ચ પ્રકાશ કહેવાય છે.
પ્રવર્તતે ઽસ્માદ્ આલોકો મનષ્ષષ્ઠેન્દ્રિયાતિગાત્ । યેનાન્તર્ અપિ વસ્તૂનાં દૃશ્યાદૃશ્યચમત્કૃતિઃ
તેમાંથી આવતો પ્રકાશ મન અને છ ઇન્દ્રિયોથી પણ આગળ છે; જેના દ્વારા અંદરના દેખાતા અને અદૃશ્ય ચમત્કારો પણ જણાય છે.
લતાગુલ્માઙ્કુરાદીનામ્ અનક્ષાણાં ચ સો ઽણુકઃ । ઉત્સેધવેદનાકારઃ પ્રકાશો ઽનુભવાત્મકઃ
વેલીઓ, ઝાડીઓ, અંકુરો અને જેઓને ઇન્દ્રિયો નથી એવા સૌમાં એ પ્રકાશ અતિ સૂક્ષ્મ છે; એ ઊંચાઈની અનુભૂતિરૂપ છે અને તેનો પ્રકાશ અનુભવના સ્વરૂપે છે.
કાલાકાશક્રિયાસત્તાસ્વભાવાનાં સ્વવેદનાત્ । સ્વામી કર્તા પિતા ભોક્તા ખાત્મત્વાચ્ ચ ન કિઞ્ચન
કાળ, આકાશ, ક્રિયા, સત્તા અને સ્વભાવની પોતાની જ જાણથી, એ સર્વનો સ્વામી, કર્તા, પિતા અને ભોગવનારો છે; અને આકાશસરખું સ્વરૂપ ધરાવતું હોવાથી, એ બીજું કંઈ નથી.
અણુત્વમ્ અજહત્ સો ઽણુર્ જગદ્રત્નસમુદ્ગકઃ । માતૃમાનપ્રમેયાત્મા જગત્ તત્રાસ્તિ વેદને
એનું સૂક્ષ્મપણું ક્યારેય નાશ પામતું નથી; એ જગતના રત્નના ડબ્બી જેવું નાનું છે, જેમાં માપ, માપનાર અને માપવામાં આવતું બધું સમાયેલું છે; એ જ્ઞાનમાં આખું જગત વસે છે.
સ એવ સર્વજગતિ સર્વત્ર કચતિ સ્ફુટમ્ । યદા જગત્ સમુદ્ગે ઽસ્મિંસ્ તદાસૌ પરમો મણિઃ
એજ સર્વ જગતમાં સ્પષ્ટ રીતે પ્રકાશે છે; જ્યારે આખું જગત એમાં સમાયેલું હોય છે, ત્યારે એ સર્વોત્તમ રત્ન બને છે.
દુર્બોધત્વાત્ તમસ્ સો ઽણુશ્ ચિન્માત્રત્વાત્ પ્રકાશદૃક્ । સો ઽસ્તિ સંવિત્તિરૂપત્વાત્ તદક્ષાતીતયા ત્વ્ અસત્
સમજવામાં મુશ્કેલ હોવાથી એ અંધકાર જેવું છે; ચિત્તમાત્ર હોવાને કારણે એ પ્રકાશને જોનાર છે; એ જ્ઞાનરૂપે છે, પણ ઇન્દ્રિયોથી પર હોવાથી, એ અસ્તિત્વહીન ગણાય છે.
દૂરે ઽસૌ નાક્ષલભ્યત્વાચ્ ચિદ્રૂપત્વાદ્ અદૂરગઃ । સર્વસંવેદનાચ્ છૈલા અસાવ્ એવાણુર્ એવ સન્
એ પર્વત ઇન્દ્રિયોથી પામી શકાય તેમ નથી એટલે દૂર છે, પણ ચેતન સ્વરૂપ હોવાથી એ નજીક જ છે. બધાને અનુભવાય છે એટલે એ પર્વત પણ છે અને સૂક્ષ્મ અણુ પણ છે.
તત્ સંવેદનમાત્રં યત્ તદ્ ઇદં ભાસતે જગત્ । ન સત્યમ્ અસ્તિ શૈલાદિ તેનાણાવ્ એવ મેરુતા
આ જગત માત્ર અનુભવ જ છે, એ સિવાય કંઈ નથી. એટલે પર્વત વગેરેનું કોઈ વાસ્તવિક અસ્તિત્વ નથી અને મેરુની મહાનતા પણ એ અણુમાં જ છે.
નિમેષપ્રતિભાસો હિ નિમેષ ઇતિ કથ્યતે । કલ્પૈકપ્રતિભાસો હિ કલ્પશબ્દેન કથ્યતે
પળ જેવું દેખાય છે તેને પળ કહે છે; એ જ રીતે, યુગ જેવું દેખાય છે તેને યુગ કહે છે.
કલ્પક્રિયાવિલાસો હિ નિમેષે પ્રતિભાસતે । બહુયોજનવિસ્તીર્ણં મનસીવ મહાપુરમ્
યુગની સર્જનક્રિયા પળમાં જ દેખાય છે, જેમ મનમાં વિશાળ શહેર સમાઈ જાય છે.
નિમેષજઠરે કલ્પસંરમ્ભસ્ સમુદેતિ હિ । મહાનગરનિર્માણં મકુરે ઽન્તર્ ઇવામલે
એક પળની અંદર જ યુગની શરૂઆત થાય છે, જેમ નિર્દોષ કાચમાં મોટું શહેર ઊભું થાય છે.