કિં શ્રિયા કિં ચ કાયેન કિં કામેન કિમ્ ઈહયા । દિનૈઃ કતિપયૈર્ એવ કાલસ્ સર્વં નિકૃન્તતિ
ધનથી, શરીરથી, ઇચ્છાથી કે પ્રયત્નથી શું લાભ? થોડા જ દિવસોમાં સમય બધું નાશ કરી નાખે છે.
રક્તમાંસમયસ્યાસ્ય સબાહ્યાભ્યન્તરં મુને । નાશૈકધર્મિણો બ્રૂહિ કેવ કાયસ્ય રમ્યતા
હે મુનિ, આ શરીર તો અંદર અને બહાર લોહી અને માંસથી ભરેલું છે અને તેનો અંત માત્ર વિનાશ જ છે; તો પછી, શરીરમાં શું આનંદ છે?
મરણાવસરે કાયા જીવં નાનુસરન્તિ યે । તેષુ તાત કૃતઘ્નેષુ કેવાસ્થા વત ધીમતઃ
મરણ સમયે શરીર આત્મા સાથે નથી જતું; તો, પિતા, આવા કૃતઘ્ન શરીર પર બુદ્ધિશાળી માણસે શું વિશ્વાસ રાખવો?
મત્તેભકર્ણાગ્રચલઃ કાયો લમ્બામ્બુભઙ્ગુરઃ । ન સન્ત્યજતિ માં યાવત્ તાવદ્ એનં ત્યજામ્ય્ અહમ્
મસ્ત હાથીના કાનની ટોચ જેવું ડોલતું, પાણીની બૂંદ જેટલું નાજુક આ શરીર મને છોડતું નથી; એટલે હું જ તેને છોડી દઈશ.
પવનસ્પન્દતરલઃ પેલવઃ કાયપલ્લવઃ । જર્જરસ્ તનુવૃત્તશ્ ચ નેષ્ટો ઽયં કટુનીરસઃ
આ શરીર પવનની લહેરથી હલનારા નાજુક પર્ણ જેવું છે, નબળું, જૂનું અને પાતળું છે; એ રુખાણું અને સ્વાદહીન હોવાથી કોઈને ગમતું નથી.
ભુક્ત્વા પીત્વા ચિરં કાલં બાલપલ્લવપેલવમ્ । તનુતામ્ એત્ય યત્નેન વિનાશમ્ અનુધાવતિ
લાંબા સમય સુધી ખાઈ પીધા પછી પણ આ નાજુક પર્ણ જેવું શરીર મહેનતથી પાતળું થઈ જાય છે અને અંતે નાશ તરફ દોડે છે.
તાન્ય્ એવ સુખદુઃખાનિ ભાવાભાવમયાન્ય્ અસૌ । ભૂયો ઽપ્ય્ અનુભવન્ કાયઃ પ્રાકૃતો હિ ન લજ્જતે
આ શરીર, જે ક્યારેક છે અને ક્યારેક નથી, એ વારંવાર એ જ સુખ દુઃખ અનુભવે છે; છતાં સ્વભાવથી, એને ક્યારેય શરમ લાગતી નથી.
સુચિરં પ્રભુતાં કૃત્વા સંસેવ્ય વિભવશ્રિયમ્ । નોચ્છ્રાયમ્ એતિ ન સ્થૈર્યં કાયઃ કિમ્ ઇતિ પાલ્યતે
ઘણો સમય સત્તા અને સંપત્તિનો આનંદ માણ્યા પછી પણ આ શરીર ન મહાન બને છે, ન સ્થિર રહે છે—તો પછી એનું રક્ષણ કેમ કરવું?
જરાકાલે જરામ્ એતિ મૃત્યુકાલે તથા મૃતિમ્ । સમમ્ એવાવિશેષજ્ઞઃ કાયો ભોગિદરિદ્રયોઃ
વૃદ્ધાવસ્થામાં આ શરીર વૃદ્ધ બની જાય છે, મૃત્યુ સમયે મૃત્યુ પામે છે—આ શરીર ભોગવટાવાળાને હોય કે ગરીબને, બંને માટે કોઈ ફરક જાણતું નથી, બધાં માટે એકસરખું જ છે.
સંસારામ્ભોધિજઠરે તૃષ્ણાકુહરકાન્તરે । સુપ્તસ્ તિષ્ઠતિ મુક્તેહો મૂકો ઽયં કાયકચ્છપઃ
સંસારના મહાસાગરના પેટમાં, તૃષ્ણાની ગુફામાં, આ મૌન કાચબું જેવું શરીર—even મુક્તિ નજીક હોવા છતાં—સુતેલું જ રહે છે.
દહનૈકાર્થયોગ્યાનિ કાયકાષ્ઠાનિ ભૂરિશઃ । સંસારાબ્ધાવ્ ઇહોહ્યન્તે કઞ્ચિત્ તેષુ નરં વિદુઃ
આ શરીરનાં લાકડાં, જે ફક્ત સળગાવવા જ યોગ્ય છે, વારંવાર સંસારના સાગરમાં ફેંકાઈ જાય છે; એમાં ક્યારેક કોઈ માણસને ઓળખી શકે છે.
દીર્ઘદૌરાત્મ્યચલયા નિપાતફલયાનયા । ન દેહલતયા કાર્યં કિઞ્ચિદ્ અસ્તિ વિવેકિનઃ
લાંબા સમયથી ચાલી આવતી દુર્ભાગ્યની અડગ અસરથી, જેનો પરિણામ માત્ર પતન જ છે, સમજદાર માણસ માટે આ શરીરરૂપે કશુ કામ રહેતું નથી.
મજ્જન્ કર્દમકોશેષુ ઝગિત્ય્ એવ જરાં ગતઃ । ન જ્ઞાયતે યાત્ય્ અચિરાત્ ક્વ કથં દેહદર્દુરઃ
જેમ કોઈ કાદવના ખાડામાં પડતાં જ ઝડપથી વૃદ્ધ થઈ જાય છે, તેમ શરીર રૂપ બગડો પણ ક્યારે અને ક્યાં જાય છે, એ કોઈને ખબર પડતી નથી.
નિસ્સારસકલારમ્ભાઃ કાયાશ્ ચપલવાયવઃ । રજોમાર્ગેણ ગચ્છન્તો દૃશ્યન્તે નેહ કેનચિત્
શરીર સંબંધિત બધા જ પ્રયત્નો નિષ્ફળ છે; શરીરના ચંચળ વાયુઓ ધૂળના માર્ગે જાય છે, પણ અહીં કોઈએ તેમને જોઈ શક્યા નથી.
વાયોર્ દીપસ્ય મનસો ગચ્છતો જ્ઞાયતે ગતિઃ । આગચ્છતશ્ ચ ભગવન્ ન શરીરશરસ્ય નઃ
હે પૂજ્ય, વાયુ, દીવો કે મન જ્યાં જાય છે કે આવે છે, એની ચાલ સમજાઈ શકે છે, પણ શરીર રૂપ તીક્ષ્ણ બાણ ક્યાં જાય છે, એ સમજાતું નથી.
બદ્ધાશા યે શરીરેષુ બદ્ધાશા યે જગત્સ્થિતૌ । તાન્ મોહમદિરોન્મત્તાન્ ધિગ્ ધિગ્ અસ્તુ પુનઃ પુનઃ
જેઓની આશા શરીરમાં બંધાઈ છે, કે જેઓની આશા દુનિયામાં બંધાઈ છે, એવા મોહના નશામાં ચૂર થયેલા લોકોને વારંવાર ધિક્કાર છે.
નાહં દેહસ્ય નો દેહો મમ નાયમ્ અહં તથા । ઇતિ વિશ્રાન્તચિત્તા યે તે મુને પુરુષોત્તમાઃ
હે મુનિ, જેમના મનમાં સંપૂર્ણ શાંતિ છે અને જે કહે છે કે 'હું શરીર નથી, આ શરીર મારું નથી, અને હું આ નથી,' એવા માણસો મનુષ્યોમાં શ્રેષ્ઠ છે.
માનાવમાનબહુલા બહુલાભમનોરમાઃ । શરીરમાત્રબદ્ધાસ્થં ઘ્નન્તિ દોષદૃશો નરમ્
માન-અપમાન અને અનેક ઇચ્છાઓના આનંદમાં રહેલા દોષો, જે માત્ર શરીરથી જ બંધાયેલા છે, એવા માણસને દુઃખ આપે છે.
શરીરસઙ્ગશાયિન્યા પિશાચ્યા પેશલાઙ્ગયા । અહઙ્કારચમત્કૃત્યા છલેન ચ્છલિતા વયમ્
શરીર સાથેની આસક્તિમાં રહેલી, સુંદર અંગોવાળી અને મોહક એવી પિશાચી, અને અહંકારના છેદથી, આપણે છલાયા ગયા છીએ.
પ્રજ્ઞા વરાકી સર્વૈવ કાયબદ્ધાસ્થયાનયા । મિથ્યાજ્ઞાનકુરાક્ષસ્યા છલિતા કષ્ટમ્ એકિકા
આ એક જ, જે શરીર સાથેની આસક્તિમાં સ્થિર છે અને મિથ્યા જ્ઞાનથી ભરેલી છે, એની કારણે બધી જ બુદ્ધિ ભટકી ગઈ છે—અફસોસ, કેવી એકલતા અને દુઃખ છે!
ન કિઞ્ચિદ્ અપિ યસ્યાસ્તિ સત્યં તેન હતાત્મના । ચિત્રં દગ્ધશરીરેણ જનતા વિપ્રલભ્યતે
જેનું આત્મા નાશ પામેલું છે અને જેને સાચું કંઈ પણ નથી મળ્યું, એવા માણસે લોકોને કેવી રીતે છેતર્યા છે, એ ખરેખર આશ્ચર્યજનક છે — જ્યારે એનું શરીર તો પહેલેથી જ ખાખ થઈ ગયું છે.
દિનૈઃ કતિપયૈર્ એવ નિર્ઝરામ્બુકણો યથા । પતત્ય્ અયમ્ અયત્નેન જર્જરઃ કાયપલ્લવઃ
જેમ ઝરણાના પાણીની એક બુંદ થોડા જ દિવસોમાં સહેજે પડી જાય છે, તેમ આ નાજુક શરીર પણ સરળતાથી છૂટી પડે છે.
કાયો ઽયમ્ અચિરાપાયો બુદ્બુદો ઽમ્બુનિધાવ્ ઇવ । વ્યર્થં કાર્યપરાવર્તે પરિસ્ફુરતિ નિષ્ફલઃ
આ શરીર થોડા સમય માટે જ ટકે છે, સમુદ્ર પરની ફૂગાની જેમ. એ વ્યર્થ કામોમાં ફસાઈને ફળ વગર જ દોડે છે.
મિથ્યાજ્ઞાનવિકારે ઽસ્મિન્ સ્વપ્નસમ્ભ્રમપત્તને । કાયે સ્ફુટતરાપાયે ક્ષણમ્ આસ્થા ન મે દ્વિજ
આ શરીર ખોટી સમજ અને સ્વપ્ન જેવી ભ્રમણાથી વિકૃત છે, અને સ્પષ્ટ રીતે નાશ પામનારું છે. હે દ્વિજ, હું તો એક ક્ષણ માટે પણ એમાં વિશ્વાસ રાખતો નથી.
તડિત્સુ શરદભ્રેષુ ગન્ધર્વનગરેષુ ચ । સ્થૈર્યં યેન વિનિર્ણીતં સ વિશ્વસિતિ વિગ્રહે
જે વ્યક્તિ વીજળીના ઝલકમાં, શરદના વાદળોમાં કે ગંધર્વોના શહેરોમાં સ્થિરતા શોધે છે, એ જ શરીરમાં વિશ્વાસ રાખે છે.
સતતભઙ્ગુરકાર્યપરમ્પરાવિજયિ જાતજયં શઠવૃત્તિષુ । સકલદોષમ્ ઇદં કુકલેવરં તૃણમ્ ઇવાહમ્ ઉપોજ્ઝ્ય સુખં સ્થિતઃ
હું આ દુર્ભાગ્યપૂર્ણ શરીરને, જે તણખલાની જેમ છે, દરેક ખામીથી ભરેલું છે, હંમેશા નાશ પામતું અને છલકપટથી ચાલતું છે, તેને ત્યજીને આનંદથી સ્થિર રહ્યો છું.
લબ્ધ્વાપિ તરલાકારે કાર્યભારતરઙ્ગિણિ । સંસારસાગરે જન્મ બાલ્યં દુઃખાય કેવલમ્
આ સંસારના સાગરમાં, જ્યાં ફરજોના તરંગો છે અને સ્વરૂપો ક્ષણભંગુર છે, ત્યાં જન્મ મળ્યા પછી પણ બાળપણ માત્ર દુઃખ જ આપે છે.
અશક્તિર્ આપદસ્ તૃષ્ણા મૂકતા મૂઢબુદ્ધિતા । ગૃધ્નુતા લોલતા દૈન્યં સર્વં બાલ્યે પ્રવર્તતે
બાળપણમાં શક્તિનો અભાવ, આપત્તિ, લાલસા, મૌનતા, મૂર્ખાઈ, લોભ, ચંચળતા અને દયનિયતા—આ બધું જ દેખાય છે.
રોષરોદનરૌદ્રીષુ દૈન્યજર્જરિતાસુ ચ । દશાસુ બન્ધનં બાલ્યમ્ આલાનં કરિણીષ્વ્ ઇવ
કોઈ પણ બાળકપણું ગુસ્સો, રડવું, ક્રૂરતા અને દુઃખથી થાકી જવું જેવી સ્થિતિઓમાં બંધનરૂપ છે—જેમ કે હાથીઓના પગે બાંધેલી સાંકળ.
ન મૃતૌ ન જરારોગે ન ચાપદિ ન યૌવને । તાશ્ ચિન્તા વિનિકૃન્તન્તિ હૃદયં શૈશવેષુ યાઃ
બાળપણમાં જે ચિંતાઓ હૃદયને કાપી નાખે છે, એવી ચિંતાઓ મૃત્યુ, વૃદ્ધાવસ્થા, રોગ, દુર્ભાગ્ય કે યુવાનીમાં પણ એટલી તીવ્ર નથી હોતી.