કો ઽણુઃ પ્રકાશતમસોર્ દીપઃ પ્રકટનપ્રદઃ । કસ્યાણોર્ અન્તરે સન્તિ સમગ્રાનુભવાણવઃ
કયું અણુ છે કે જે પ્રકાશ અને અંધકાર બંનેને દર્શાવે છે, દીવો જેવું પ્રકાશ આપે છે? કયા અણુમાં બધા અનુભવ, જેટલા પણ નાનાં હોય, વસે છે?
કો ઽણુર્ અત્યન્તનિસ્સ્વાદુર્ અપિ સંસ્વદતે ભૃશમ્ । કેન સન્ત્યજતા સર્વમ્ અણુના સર્વમ્ આશ્રિતમ્
કયું અણુ છે કે જે એકદમ નિરસ છે, છતાં ખૂબ જ સ્વાદિષ્ટ લાગે છે? કયાં અણુએ બધું ત્યજી દીધું હોવા છતાં બધું જ આધાર આપ્યું છે?
કેનાત્માચ્છાદનાશક્તેર્ અણુનાચ્છાદિતં જગત્ । જગન્ નયેન કસ્યાણોસ્ સદ્ભૂતમ્ અભિજીવતિ
કયા અણુમાં પોતાને છુપાવવાની શક્તિ નથી, છતાં આખું જગત છુપાયેલું છે? કયા અણુની રીતથી જગત સાચું છે એમ જીવતું રહે છે?
અજાતાવયવઃ કો ઽણુસ્ સહસ્રકરલોચનઃ । કો નિમેષો મહાકલ્પો મહાકલ્પશતાનિ વા
જે અણુ ભાગરહિત છે, પણ હજારો હાથ અને આંખો ધરાવે છે, એ શું છે? ક્ષણ શું છે? મહાકાળ શું છે? કે પછી અનેક મહાકાળો શું છે?
અણૌ જગન્તિ તિષ્ઠન્તિ કસ્મિન્ બીજ ઇવ દ્રુમાઃ । બીજાદ્યાનિ ફલાન્તાનિ સ્ફુટાન્ય્ અનુદિતાન્ય્ અપિ
કયા અણુમાં જગતો વટવૃક્ષના બીજમાં વૃક્ષો વસે છે એમ વસે છે? બીજથી ફળ સુધી, દેખાતા કે ન દેખાતા, બધાં જ વસ્તુઓ તેમાં સમાયેલી છે.
કલ્પઃ કસ્ય નિમેષસ્ય જીવસ્યેવાન્તરે સ્થિતઃ । કઃ પ્રયોજકકર્તૃત્વમ્ અપ્ય્ અનાશ્રિત્ય કારકઃ
કઈ ક્ષણમાં આખો એક યુગ સમાયેલો છે, જેમ જીવમાં જીવન રહેલું હોય છે? અને કઈ વસ્તુ કોઈ કરનાર પર આધાર રાખ્યા વિના કામ કરાવે છે?
દૃશ્યસમ્પત્તયે દ્રષ્ટાપ્ય્ આત્માનં દૃશ્યતાં નયેત્ । દૃશ્યં પશ્યન્ સ્વમ્ આત્માનં કો ન પશ્યતિ નેત્રવત્
દૃશ્ય સંપત્તિ મેળવવા માટે જો દ્રષ્ટા પોતાને જ દૃશ્ય બનાવી દે, તો પણ, દૃશ્યને જોતા પોતાને જ કેમ ન જોઈ શકે? જેમ આંખ પોતાને જોઈ શકતી નથી એમ.
અન્તર્ગલિતદૃશ્યં ચ ક આત્માનમ્ અખણ્ડિતમ્ । દૃશ્યાસમ્પત્તયે પશ્યન્ પુરો દૃશ્યં ન પશ્યતિ
જે મનુષ્યમાં બધું જ દૃશ્ય અંદર જ સમાઈ ગયું છે અને જે અખંડ આત્માને જોઈ રહ્યો છે, તે સામે કંઈ દેખાતું હોવા છતાં પણ બહારના દૃશ્યોને જોઈ શકતો નથી.
આત્માનં દર્શનં દૃશ્યં કો ભાસયતિ દૃશ્યવત્ । કટકાદીનિ હેમ્નેવ નિગીર્ણં કેન ચ ત્રયમ્
આત્મા, જોવું અને જે દેખાય છે — આ ત્રણને કોણ પ્રકાશિત કરે છે? જેમ કડક અને અન્ય ગહણાંમાં સોનું વ્યાપેલું હોય છે, તેમ આ ત્રણેયને કોણ પોતાના અંદર સમાવી લે છે?
કસ્માન્ ન કિઞ્ચિચ્ ચ પૃથગ્ ઊર્મ્યાદીવ મહામ્ભસઃ । કસ્યેચ્છયા પૃથક્ ચાસ્તિ વીચિતેવ મહામ્ભસઃ
મહાસાગરમાં જેમ તરંગો અલગ રહેતા નથી, તેમ કંઈ પણ અલગ કેમ નથી રહેતું? અને મહાસાગરમાં ફેન જેમ અલગ દેખાય છે, તેમ કઈ શક્તિથી કંઈક અલગ દેખાય છે?
દિક્કાલાદ્યનવચ્છિન્નાદ્ એકસ્માદ્ અસતસ્ સતઃ । દ્વૈતમ્ અપ્ય્ અપૃથક્ કસ્માદ્ દ્રવતેવ મહામ્ભસઃ
જે એક છે અને જેને દિશા, સમય વગેરે કોઈ પણ હદથી બંધાયેલું નથી, જે અસત્ય અને સત્ય બંને છે — એમાંથી પણ દ્વૈતપણું કેમ અલગ રહી શકતું નથી, પણ મહાસાગરમાં પાણી જેમ ઓગળી જાય તેમ ઓગળી જાય છે?
આત્માનં દર્શનં દૃશ્યં સદ્ અસચ્ ચ ગતક્રમમ્ । કો ઽન્તર્બીજમ્ ઇવાઙ્ગસ્થં સ્થિતઃ કૃત્વા ત્રિકાલગમ્
જે મનુષ્ય પોતાના અંદર આત્મા, જોવું અને જોવાતું—સાચું કે ખોટું, અને ત્રણેય સમયના પ્રવાહને સ્થિર કરીને, અંદર રહેલા બીજની જેમ સ્થિત રહે છે, એવો કોણ છે?
ભૂતભવ્યભવિષ્યસ્થં જગદ્વૃન્દં બૃહદ્ભ્રમમ્ । નિત્યં સમસ્ય કસ્યાન્તર્ બીજસ્યાન્તર્ ઇવ દ્રુમઃ
જેના અંદર ભૂત, વર્તમાન અને ભવિષ્યમાં રહેલા અનેક જગતનો વિશાળ અને ગતિશીલ સમૂહ હંમેશા સમાન રીતે વસે છે, જેમ બીજમાં આખું વૃક્ષ રહેલું હોય છે, એવો કોણ છે?
બીજં દ્રુમતયૈવાશુ દ્રુમો બીજતયૈવ ચ । સ્વયમ્ એકમ્ અસદ્રૂપમ્ ઉદેત્ય્ અનુદિતો ઽપિ કઃ
જે પોતે ઉગ્યો નથી છતાં પોતે જ એક રૂપહીન સ્વરૂપે પ્રગટે છે—જેમ બીજ તરત વૃક્ષ બને છે અને વૃક્ષ ફરીથી બીજ બને છે—એવો કોણ છે?
બિસતન્તુર્ મહામેરુર્ ભો રાજન્ યદપેક્ષયા । તસ્ય કસ્યોદરે સન્તિ મેરુમન્દરકોટયઃ
હે રાજા, કોની દૃષ્ટિએ મહામેરુ અથવા મેરુ-મંદરાની શિખરો કમળના તાંતણા જેવી નાનકડી વસ્તુના પેટમાં પણ સમાયેલી છે?
કેનેદમ્ આતતમ્ અનેકચિદ્ એવ વિશ્વં કિંસાર એવમ્ અભિવલ્ગસિ હંસિ પાસિ । કિંદર્શનેન ન ભવસ્ય્ અથ વા સદ્ એવ નૂનં ભવસ્ય્ અસમદૃગ્ વદ તત્પ્રશાન્ત્યૈ
આ અનંત રૂપોથી ભરેલું જગત કોણે ફેલાવ્યું છે? તું કેમ એટલો ગર્વ કરે છે, કેમ તું નાશ કરે છે અને બચાવે છે? કઈ દૃષ્ટિથી તું અસ્તિત્વમાં નથી રહેતો, કે શું તું ખરેખર અસ્તિત્વ બની જાય છે? નિશ્ચિતપણે તારી દૃષ્ટિ સર્વેમાં સમાન નથી—મને કહો, જેથી આ શાંતિ પામે.
એષો ઽસૌ પ્રગલતુ સંશયો મમોચ્ચૈશ્ ચિત્તશ્રીમુખમિહિકામલાનુલેપઃ । યસ્યાગ્રે ન ગલતિ સંશયસ્ સમૂલો નૈવાસૌ ક્વચિદ્ અપિ પણ્ડિતોક્તિમ્ એતિ
મારો આ સંશય મનના કમળ જેવા મુખ પર પડેલા હિમકણની જેમ સંપૂર્ણપણે ઓગળી જાય. જો મૂળથી સંશય દૂર ન થાય, તો પંડિતોની વાત પણ ક્યાંય પહોંચી શકતી નથી.
એનં મે યદિ ન નયિષ્યથઃ ક્રમોક્ત્યા સંશાન્તિં લઘુતરસંશયં સુબુદ્ધી । તદ્ રક્ષોજઠરહુતાશનેન્ધનત્વં નિર્વિઘ્નં ઝગિતિ ગમિષ્યથઃ ક્ષણેન
જો તમે મને ક્રમશઃ યોગ્ય સમજણથી આ સંશયમાંથી મુક્તિ તરફ ન લઈ જશો, તો તમે રાક્ષસના પેટમાં અગ્નિ માટેનું ઇંધણ બની જશો અને એક ક્ષણમાં નિર્વિઘ્ને ભસ્મ થઈ જશો.
પશ્ચાત્ તાં જનપદમણ્ડલીં સમન્તાદ્ ભાવત્કીમ્ ઉરુજઠરા ક્ષણાદ્ ગ્રસે ઽહમ્ । એવં તે ભવતિ સુરાજતેવ મન્યે મૂર્ખાનામ્ અતિરસ એવ સઙ્ક્ષયાય
પછી હું આખા પ્રદેશ અને તેની પ્રજાને મારા પેટની ભૂખથી એક ક્ષણમાં ગળી જઇશ. એ રીતે, તને તો સારું રાજા શાસન કરે છે એમ લાગશે; પણ હું માનું છું કે મૂર્ખો માટે વધારે આનંદ હંમેશા વિનાશનું કારણ બને છે.
ઇત્ય્ ઉક્ત્વા વિપુલગભીરમેઘનાદ પ્રોલ્લાસપ્રકટગિરા નિશાચરી સા । તૂષ્ણીમ્ અપ્ય્ અતિવિકટાકૃતિસ્ તદાસીચ્ છુદ્ધાન્તશ્શરદમલાભ્રમણ્ડલીવ
આ રીતે બોલીને, ગાઢ અને ઊંડા મેઘના ગર્જનાની જેમ અવાજ કરનારી, ભયાનક અને વિકરાળ રૂપ ધરાવતી રાત્રિચર્યા એ સમયે શાંત થઈ ગઈ, અંદરથી શુદ્ધ બની, શરદઋતુના નિર્મળ વાદળની જેમ.
મહાનિશિ મહારણ્યે મહારાક્ષસકન્યયા । ઇતિ પ્રોક્તે મહાપ્રશ્ને મહામન્ત્રી ગિરં દદૌ
મહાન રાત્રિમાં, મહાન જંગલમાં, જ્યારે મહારાક્ષસ કન્યાએ વાત કરી, ત્યારે મુખ્યમંત્રી એ મહાન પ્રશ્નનો જવાબ આપ્યો.
શૃણુ તોયદસઙ્કાશે પ્રશ્નમ્ એનં ભિનદ્મિ તે । અનુક્રમાત્મકં મત્તં ગજેન્દ્રમ્ ઇવ કેસરી
હે મેઘ જેવો દેખાવ ધરાવનારા, સાંભળો, હું તમારો પ્રશ્ન ક્રમશઃ સમજાવીશ, જેમ સિંહ ઉગ્ર હાથીને પરાજિત કરે છે.
ભવત્યા પરમાત્મૈષ કથિતઃ કમલેક્ષણે । અનયૈવ વચોભઙ્ગ્યા બ્રહ્મવિદ્બોધયોગ્યયા
હે કમળ જેવી આંખો ધરાવનારી, તમે જે રીતે વર્ણન કર્યું છે એ રીતે પરમાત્માનું વર્ણન થયું છે; અને એ જ રીતે બોલવામાં પણ બ્રહ્મજ્ઞાન જગાડવા યોગ્ય વાત કહી છે.
અનાખ્યત્વાદ્ અગમ્યત્વાન્ મનસામ્ અપ્ય્ અગોચરઃ । ચિન્માત્રમ્ એવમ્ આત્માણુર્ આકાશાદ્ અપિ સૂક્ષ્મકઃ
કારણ કે એ વર્ણવી શકાયું નથી અને પહોંચી શકાયું પણ નથી, એ મનથી પણ પર છે; એ રીતે આત્મા શુદ્ધ ચેતન છે, આકાશ કરતાં પણ વધારે સૂક્ષ્મ છે.
ચિદણોઃ પરમસ્યાન્તસ્ સદ્ એવાસદ્ ઇવ સ્થિતમ્ । સત્તાપ્ય્ એવમ્ અસત્તેવ સ્ફુરતીદં જગત્ સ્થિતમ્
આ પરમ ચેતનના સૂક્ષ્મ અણુમાં સત્તા એવી રીતે સ્થિત છે જાણે અસ્તિત્વ જ નથી; એ રીતે આ જગત પણ એવું લાગે છે જાણે છે પણ, અને જાણે નથી પણ.
સ કિઞ્ચિદનુભૂતિત્વાત્ સર્ગાત્મકતયા સ્થિતઃ। તદાત્મકતયા પૂર્વં ભાવસત્તાં કિલાગતઃ
એ કંઈક રીતે અનુભવાય છે અને સર્જનનું મૂળરૂપ છે, એટલે પહેલાં એ પોતાનું સ્વરૂપ અસ્તિત્વરૂપે ધારણ કરે છે.
અતીન્દ્રિયત્વાન્ નો કિઞ્ચિત્ સ એવાણુર્ અનન્તકઃ । સર્વાત્મકત્વાદ્ ભુઙ્ક્તે ચ તેન કિઞ્ચિન્ ન કિઞ્ચન
એન્દ્રિયોથી પર હોવાથી એ અણુ કંઈ નથી પણ અનંત છે; અને સર્વવ્યાપી હોવાથી બધું ભોગવે છે, છતાં કશું પણ નથી ભોગવતું.
ચિદણોઃ પ્રતિભાસાત્ સ્વાદ્ એકસ્યાનેકતોદિતા । અસત્યૈવાપિ સત્યેવ હેમ્નઃ કટકતા યથા
ચેતનાના અણુની ઝાંખીથી એકમાંથી અનેક દેખાય છે; એ ખરેખર નથી, છતાં સાચું લાગે છે, જેમ સોનામાંથી કંગન દેખાય છે.
એષો ઽણુઃ પરમાકાશસ્ સૂક્ષ્મઃ ખાદ્ અપ્ય્ અલક્ષિતઃ । મનષ્ષષ્ઠેન્દ્રિયાતીતસ્ સ્થિતસ્ સર્વાત્મકો ઽપિ સન્
આ અણુ એ સર્વોચ્ચ આકાશ છે, વાયુ કરતાં પણ સૂક્ષ્મ છે, આંખે દેખાતું નથી, મન અને છ ઇન્દ્રિયોથી પર છે, છતાં બધાનું આત્મા બનીને રહે છે.
સર્વાત્મકસ્ સ્યાન્ નૈવાસૌ શૂન્યો ભવતિ કર્હિચિત્ । યદ્ અસ્તિ ન તદ્ અસ્તીતિ વક્તોન્મત્ત ઇતિ સ્મૃતઃ
જે બધાનું આત્મા છે, એ કદી ખાલી નથી હોતું; જે છે એ નથી એવું કહેનારને લોકો ઉન્મત્ત માને છે.