લતાગુલ્માઙ્કુરાદીનાં જાત્યન્ધાનાં તથૈવ ચ । અન્યેષામ્ અપ્ય્ અનક્ષાણામ્ આલોકઃ ક ઇવોત્તમઃ
લતા, ઝાડ, અંકુર અને જન્મથી અંધ અને અન્ય આંખ વગરના જીવ માટે પણ, શ્રેષ્ઠ પ્રકાશ શું છે?
જનકઃ કો ઽમ્બરાદીનાં સત્તાયાઃ કસ્ સ્વભાવદઃ । કો જગદ્રત્નકોશસ્ સ્યાત્ કસ્ય કોશે મણેર્ જગત્
આકાશ અને બીજા તત્વોની ઉત્પત્તિ કોણ છે? તેમને તેમનું સ્વરૂપ આપનાર કોણ છે? આખા જગતના રત્નોનો ખજાનો કોણ છે? અને કયા ખજાનામાં આખું જગત એક રત્ન સમાન છે?
કો ઽણુસ્ તમઃ પ્રકાશશ્ ચ કો ઽણુર્ અસ્તિ ચ નાસ્તિ ચ । કો ઽણુર્ દૂરે ઽપ્ય્ અદૂરે ચ કો ઽણુર્ એવ મહાગિરિઃ
એવું કયું અણુ છે જે અંધકાર પણ છે અને પ્રકાશ પણ છે, જે છે પણ છે નહીં? કયું અણુ છે જે દૂર છે પણ નજીક પણ છે, અને જે પોતે જ મોટો પર્વત છે?
નિમેષ એવ કઃ કલ્પઃ કઃ કલ્પો ઽપિ નિમેષકઃ । કિં પ્રત્યક્ષમ્ અસદ્રૂપં કિં ચેતનમ્ અચેતનમ્
કયો ક્ષણ એવો છે કે આખો યુગ બની જાય છે? અને કયો યુગ એવો છે કે માત્ર ક્ષણ જેટલો છે? શું એવું છે જે દેખાય છે પણ સાચું નથી? અને શું એવું છે જે ચેતન છે પણ અચેતન પણ છે?
કશ્ ચાવાયુશ્ ચ વાયુશ્ ચ કશ્ શબ્દો ઽશબ્દ એવ ચ । કસ્ સર્વં ચ નકિઞ્ચિદ્ ચ કો ઽહં નાહં ચ કિં ભવેત્
કયું એવું છે જે પવન વગર પણ છે અને પવન પણ છે? કયું એવું છે જે ધ્વનિ પણ છે અને નિઃશબ્દ પણ છે? કયું બધું છે અને કયું કંઈ નથી? હું કોણ છું અને હું કોણ નથી—એ શું હોઈ શકે?
કિં પ્રયત્નશતપ્રાપ્તં લબ્ધ્વાપિ બહુજન્મભિઃ । લબ્ધં નકિઞ્ચિદ્ ભવતિ નનુ સર્વં ચ લભ્યતે
સાંભળો, જે વસ્તુને હજારો પ્રયત્નો અને અનેક જન્મો પછી મેળવાય છે, એ મળ્યા પછી પણ કંઈ મળ્યું જ નથી એવું લાગે છે, અને છતાં બધું જ મેળવી શકાય છે, એ શું છે?
સ્વસ્થેન જીવતૈવોચ્ચૈઃ કેન સ્વાત્માપહારિતઃ । કેનાણુનાન્તર્ વ્રિયતે મેરુસ્ ત્રિભુવનં તૃણમ્
કોણ છે જે પોતાના સ્વરૂપમાં રહીને જીવતો હોય છતાં પોતાનો આત્મા ગુમાવી દે છે? કયા નાના કણમાં મેરુ પર્વત, ત્રણેય લોક અને એક ઘાસનું તણું પણ સમાઈ જાય છે?
કેનાણુકણમાત્રેણ પૂરિતા શતયોજની । કો ઽણુર્ એવ ભવન્ માતિ ન યોજનશતેષ્વ્ અપિ
કયા નાના કણથી સો યોજન જેટલું વિશાળ જગ્યા ભરાઈ જાય છે? કયો એ કણ છે કે જે પોતે આખું જગત બની જાય છે, અને છતાં સો યોજનમાં પણ એ નથી દેખાતો?
કેનાલોકનમાત્રેણ જગદ્બાલઃ પ્રનાટ્યતે । કસ્યાણોર્ અન્તરે સન્તિ કુલાવનિભૃતાં ઘટાઃ
માત્ર નજર નાખવાથી કઈ રીતે આખું જગતનું રમણ શરૂ થઈ જાય છે? કયા નાના કણની અંદર પર્વતોના કુટુંબોને ધારણ કરતા ઘડા છુપાયેલા છે?
અણુત્વમ્ અજહત્ કો ઽણુર્ મેરોસ્ સ્થૂલતરાકૃતિઃ । વાલાગ્રશતભાગાત્મા કો ઽણુર્ ઉચ્ચૈશ્ શિલોચ્ચયઃ
કયું અણુ છે કે જે પોતાનું નાનપણ ક્યારેય છોડતું નથી, છતાં મેરુ પર્વત જેટલી મોટી આકારમાં દેખાય છે? વાળના ટોચના સો ભાગ જેટલું સૂક્ષ્મ કયું અણુ છે, અને કયું અણુ ઊંચા પર્વત જેવું છે?
કો ઽણુઃ પ્રકાશતમસોર્ દીપઃ પ્રકટનપ્રદઃ । કસ્યાણોર્ અન્તરે સન્તિ સમગ્રાનુભવાણવઃ
કયું અણુ છે કે જે પ્રકાશ અને અંધકાર બંનેને દર્શાવે છે, દીવો જેવું પ્રકાશ આપે છે? કયા અણુમાં બધા અનુભવ, જેટલા પણ નાનાં હોય, વસે છે?
કો ઽણુર્ અત્યન્તનિસ્સ્વાદુર્ અપિ સંસ્વદતે ભૃશમ્ । કેન સન્ત્યજતા સર્વમ્ અણુના સર્વમ્ આશ્રિતમ્
કયું અણુ છે કે જે એકદમ નિરસ છે, છતાં ખૂબ જ સ્વાદિષ્ટ લાગે છે? કયાં અણુએ બધું ત્યજી દીધું હોવા છતાં બધું જ આધાર આપ્યું છે?
કેનાત્માચ્છાદનાશક્તેર્ અણુનાચ્છાદિતં જગત્ । જગન્ નયેન કસ્યાણોસ્ સદ્ભૂતમ્ અભિજીવતિ
કયા અણુમાં પોતાને છુપાવવાની શક્તિ નથી, છતાં આખું જગત છુપાયેલું છે? કયા અણુની રીતથી જગત સાચું છે એમ જીવતું રહે છે?
અજાતાવયવઃ કો ઽણુસ્ સહસ્રકરલોચનઃ । કો નિમેષો મહાકલ્પો મહાકલ્પશતાનિ વા
જે અણુ ભાગરહિત છે, પણ હજારો હાથ અને આંખો ધરાવે છે, એ શું છે? ક્ષણ શું છે? મહાકાળ શું છે? કે પછી અનેક મહાકાળો શું છે?
અણૌ જગન્તિ તિષ્ઠન્તિ કસ્મિન્ બીજ ઇવ દ્રુમાઃ । બીજાદ્યાનિ ફલાન્તાનિ સ્ફુટાન્ય્ અનુદિતાન્ય્ અપિ
કયા અણુમાં જગતો વટવૃક્ષના બીજમાં વૃક્ષો વસે છે એમ વસે છે? બીજથી ફળ સુધી, દેખાતા કે ન દેખાતા, બધાં જ વસ્તુઓ તેમાં સમાયેલી છે.
કલ્પઃ કસ્ય નિમેષસ્ય જીવસ્યેવાન્તરે સ્થિતઃ । કઃ પ્રયોજકકર્તૃત્વમ્ અપ્ય્ અનાશ્રિત્ય કારકઃ
કઈ ક્ષણમાં આખો એક યુગ સમાયેલો છે, જેમ જીવમાં જીવન રહેલું હોય છે? અને કઈ વસ્તુ કોઈ કરનાર પર આધાર રાખ્યા વિના કામ કરાવે છે?
દૃશ્યસમ્પત્તયે દ્રષ્ટાપ્ય્ આત્માનં દૃશ્યતાં નયેત્ । દૃશ્યં પશ્યન્ સ્વમ્ આત્માનં કો ન પશ્યતિ નેત્રવત્
દૃશ્ય સંપત્તિ મેળવવા માટે જો દ્રષ્ટા પોતાને જ દૃશ્ય બનાવી દે, તો પણ, દૃશ્યને જોતા પોતાને જ કેમ ન જોઈ શકે? જેમ આંખ પોતાને જોઈ શકતી નથી એમ.
અન્તર્ગલિતદૃશ્યં ચ ક આત્માનમ્ અખણ્ડિતમ્ । દૃશ્યાસમ્પત્તયે પશ્યન્ પુરો દૃશ્યં ન પશ્યતિ
જે મનુષ્યમાં બધું જ દૃશ્ય અંદર જ સમાઈ ગયું છે અને જે અખંડ આત્માને જોઈ રહ્યો છે, તે સામે કંઈ દેખાતું હોવા છતાં પણ બહારના દૃશ્યોને જોઈ શકતો નથી.
આત્માનં દર્શનં દૃશ્યં કો ભાસયતિ દૃશ્યવત્ । કટકાદીનિ હેમ્નેવ નિગીર્ણં કેન ચ ત્રયમ્
આત્મા, જોવું અને જે દેખાય છે — આ ત્રણને કોણ પ્રકાશિત કરે છે? જેમ કડક અને અન્ય ગહણાંમાં સોનું વ્યાપેલું હોય છે, તેમ આ ત્રણેયને કોણ પોતાના અંદર સમાવી લે છે?
કસ્માન્ ન કિઞ્ચિચ્ ચ પૃથગ્ ઊર્મ્યાદીવ મહામ્ભસઃ । કસ્યેચ્છયા પૃથક્ ચાસ્તિ વીચિતેવ મહામ્ભસઃ
મહાસાગરમાં જેમ તરંગો અલગ રહેતા નથી, તેમ કંઈ પણ અલગ કેમ નથી રહેતું? અને મહાસાગરમાં ફેન જેમ અલગ દેખાય છે, તેમ કઈ શક્તિથી કંઈક અલગ દેખાય છે?
દિક્કાલાદ્યનવચ્છિન્નાદ્ એકસ્માદ્ અસતસ્ સતઃ । દ્વૈતમ્ અપ્ય્ અપૃથક્ કસ્માદ્ દ્રવતેવ મહામ્ભસઃ
જે એક છે અને જેને દિશા, સમય વગેરે કોઈ પણ હદથી બંધાયેલું નથી, જે અસત્ય અને સત્ય બંને છે — એમાંથી પણ દ્વૈતપણું કેમ અલગ રહી શકતું નથી, પણ મહાસાગરમાં પાણી જેમ ઓગળી જાય તેમ ઓગળી જાય છે?
આત્માનં દર્શનં દૃશ્યં સદ્ અસચ્ ચ ગતક્રમમ્ । કો ઽન્તર્બીજમ્ ઇવાઙ્ગસ્થં સ્થિતઃ કૃત્વા ત્રિકાલગમ્
જે મનુષ્ય પોતાના અંદર આત્મા, જોવું અને જોવાતું—સાચું કે ખોટું, અને ત્રણેય સમયના પ્રવાહને સ્થિર કરીને, અંદર રહેલા બીજની જેમ સ્થિત રહે છે, એવો કોણ છે?
ભૂતભવ્યભવિષ્યસ્થં જગદ્વૃન્દં બૃહદ્ભ્રમમ્ । નિત્યં સમસ્ય કસ્યાન્તર્ બીજસ્યાન્તર્ ઇવ દ્રુમઃ
જેના અંદર ભૂત, વર્તમાન અને ભવિષ્યમાં રહેલા અનેક જગતનો વિશાળ અને ગતિશીલ સમૂહ હંમેશા સમાન રીતે વસે છે, જેમ બીજમાં આખું વૃક્ષ રહેલું હોય છે, એવો કોણ છે?
બીજં દ્રુમતયૈવાશુ દ્રુમો બીજતયૈવ ચ । સ્વયમ્ એકમ્ અસદ્રૂપમ્ ઉદેત્ય્ અનુદિતો ઽપિ કઃ
જે પોતે ઉગ્યો નથી છતાં પોતે જ એક રૂપહીન સ્વરૂપે પ્રગટે છે—જેમ બીજ તરત વૃક્ષ બને છે અને વૃક્ષ ફરીથી બીજ બને છે—એવો કોણ છે?
બિસતન્તુર્ મહામેરુર્ ભો રાજન્ યદપેક્ષયા । તસ્ય કસ્યોદરે સન્તિ મેરુમન્દરકોટયઃ
હે રાજા, કોની દૃષ્ટિએ મહામેરુ અથવા મેરુ-મંદરાની શિખરો કમળના તાંતણા જેવી નાનકડી વસ્તુના પેટમાં પણ સમાયેલી છે?
કેનેદમ્ આતતમ્ અનેકચિદ્ એવ વિશ્વં કિંસાર એવમ્ અભિવલ્ગસિ હંસિ પાસિ । કિંદર્શનેન ન ભવસ્ય્ અથ વા સદ્ એવ નૂનં ભવસ્ય્ અસમદૃગ્ વદ તત્પ્રશાન્ત્યૈ
આ અનંત રૂપોથી ભરેલું જગત કોણે ફેલાવ્યું છે? તું કેમ એટલો ગર્વ કરે છે, કેમ તું નાશ કરે છે અને બચાવે છે? કઈ દૃષ્ટિથી તું અસ્તિત્વમાં નથી રહેતો, કે શું તું ખરેખર અસ્તિત્વ બની જાય છે? નિશ્ચિતપણે તારી દૃષ્ટિ સર્વેમાં સમાન નથી—મને કહો, જેથી આ શાંતિ પામે.
એષો ઽસૌ પ્રગલતુ સંશયો મમોચ્ચૈશ્ ચિત્તશ્રીમુખમિહિકામલાનુલેપઃ । યસ્યાગ્રે ન ગલતિ સંશયસ્ સમૂલો નૈવાસૌ ક્વચિદ્ અપિ પણ્ડિતોક્તિમ્ એતિ
મારો આ સંશય મનના કમળ જેવા મુખ પર પડેલા હિમકણની જેમ સંપૂર્ણપણે ઓગળી જાય. જો મૂળથી સંશય દૂર ન થાય, તો પંડિતોની વાત પણ ક્યાંય પહોંચી શકતી નથી.
એનં મે યદિ ન નયિષ્યથઃ ક્રમોક્ત્યા સંશાન્તિં લઘુતરસંશયં સુબુદ્ધી । તદ્ રક્ષોજઠરહુતાશનેન્ધનત્વં નિર્વિઘ્નં ઝગિતિ ગમિષ્યથઃ ક્ષણેન
જો તમે મને ક્રમશઃ યોગ્ય સમજણથી આ સંશયમાંથી મુક્તિ તરફ ન લઈ જશો, તો તમે રાક્ષસના પેટમાં અગ્નિ માટેનું ઇંધણ બની જશો અને એક ક્ષણમાં નિર્વિઘ્ને ભસ્મ થઈ જશો.
પશ્ચાત્ તાં જનપદમણ્ડલીં સમન્તાદ્ ભાવત્કીમ્ ઉરુજઠરા ક્ષણાદ્ ગ્રસે ઽહમ્ । એવં તે ભવતિ સુરાજતેવ મન્યે મૂર્ખાનામ્ અતિરસ એવ સઙ્ક્ષયાય
પછી હું આખા પ્રદેશ અને તેની પ્રજાને મારા પેટની ભૂખથી એક ક્ષણમાં ગળી જઇશ. એ રીતે, તને તો સારું રાજા શાસન કરે છે એમ લાગશે; પણ હું માનું છું કે મૂર્ખો માટે વધારે આનંદ હંમેશા વિનાશનું કારણ બને છે.
ઇત્ય્ ઉક્ત્વા વિપુલગભીરમેઘનાદ પ્રોલ્લાસપ્રકટગિરા નિશાચરી સા । તૂષ્ણીમ્ અપ્ય્ અતિવિકટાકૃતિસ્ તદાસીચ્ છુદ્ધાન્તશ્શરદમલાભ્રમણ્ડલીવ
આ રીતે બોલીને, ગાઢ અને ઊંડા મેઘના ગર્જનાની જેમ અવાજ કરનારી, ભયાનક અને વિકરાળ રૂપ ધરાવતી રાત્રિચર્યા એ સમયે શાંત થઈ ગઈ, અંદરથી શુદ્ધ બની, શરદઋતુના નિર્મળ વાદળની જેમ.