પ્રભુત્વં સમદૃષ્ટિત્વં તચ્ ચ સ્યાદ્ રાજવિદ્યયા । તામ્ એવ યો ન જાનાતિ નાસૌ મન્ત્રી ન સો ઽધિપઃ
સત્તા અને સમદૃષ્ટિ રાજવી જ્ઞાનથી જ મળે છે. જે આ જ્ઞાન જાણતો નથી, એ મંત્રી પણ નથી અને શાસક પણ નથી.
ભવન્તૌ તદ્વિદૌ સાધૂ યદિ તચ્ છ્રેય આપ્સ્યથઃ । નો ચેદ્ અનર્થદૌ સ્વસ્યાઃ પ્રકૃતેર્ નાદ્મ્ય્ અહં યુવામ્
જો તમારે બંને પાસે એ જ્ઞાન છે, તો તમે સારા છો અને શ્રેષ્ઠ લાભ મેળવો છો; નહિ તો, તમે નુકસાન કરો છો અને હું તમને મારા સ્વરૂપના માનતો નથી.
એકોપાયેન મત્પાર્શ્વાદ્ બાલકાવ્ ઉત્તરિષ્યથઃ । મત્પ્રશ્નપઞ્જરં સારં ચેદ્ વિચારયથો ધિયા
એક જ ઉપાયથી, જો તમે મારા પ્રશ્નોના પાંજરનું સાર વિચારપૂર્વક સમજશો, તો તમે બંને મારા પાસેથી પાર જઈ શકશો.
પ્રશ્નાનિ માં કથય પાર્થિવ નાથ મન્ત્રિન્ન્ અત્રાર્થિની ભૃશમ્ અહં પરિપૂરયાર્થમ્ । અઙ્ગીકૃતાર્થમ્ અદદત્ ક ઇવાસ્તિ લોકે દોષેણ સઙ્ક્ષયકરેણ ન યુજ્યતે યઃ
રાજા, તમારે જે પ્રશ્નો પૂછવા છે, તે મને કહો. હું તમારી ઇચ્છા પૂરી કરવા ખૂબ ઉત્સુક છું. આ દુનિયામાં એવો કોણ છે, જે કોઈની વિનંતી સ્વીકારીને પણ, કોઈ ખોટ કે અડચણ ન હોય તો, તેને પૂરી ન કરે?
ઇત્ય્ ઉક્ત્વા રાક્ષસી પ્રશ્નાન્ સા વક્તુમ્ ઉપચક્રમે । ઉચ્યતામ્ ઇતિ રાજ્ઞોક્તે તાન્ ઇમાઞ્ શૃણુ રાઘવ
આ રીતે કહીને રાક્ષસીએ તેના પ્રશ્નો પૂછવાનું શરૂ કર્યું. રાજાએ કહ્યું, 'કહો', ત્યારે, હે રાઘવ, એ પ્રશ્નો હવે સાંભળો.
એકસ્યાનેકસઙ્ખ્યસ્ય કસ્યાણોર્ અમ્બુધેર્ ઇવ । અન્તર્ બ્રહ્માણ્ડલક્ષાણિ લીયન્તે બુદ્બુદા ઇવ
એકમાં, અનેકમાં, અતિ સૂક્ષ્મમાં, જેમ દરિયામાં, એ બધાની અંદર, અસંખ્ય બ્રહ્માંડો બબૂચકાંની જેમ લીન થઈ જાય છે.
કિમ્ આકાશમ્ અનાકાશં નકિઞ્ચિત્ કિઞ્ચિદ્ એવ કિમ્ । કો ઽહમ્ એવાપિ સમ્પન્નઃ કો ભવાન્ અપ્ય્ અહં સ્થિતઃ
આકાશ શું છે? અનાકાશ શું છે? કંઈ નથી એ શું છે? અને કંઈક છે એ શું છે? હું કોણ છું, સાચે પૂર્ણ થયેલો? તમે કોણ છો? અને હું અહીં ઊભો છું, એ કોણ છે?
ગચ્છન્ ન ગચ્છતિ ચ કઃ કો ઽતિષ્ઠન્ન્ એવ તિષ્ઠતિ । કશ્ ચેતનો ઽપિ પાષાણઃ કશ્ ચિદ્વ્યોમનિ ચિત્રકૃત્
કોણ છે જે ચાલે છે છતાં ચાલતો નથી? અને કોણ છે જે ઊભો છે છતાં ઊભો જ રહે છે? કોણ છે જે જાગૃત છે છતાં પથ્થર જેવો નિષ્ક્રિય છે? અને કોણ છે જે આકાશમાં અદ્ભુત રચનાઓ કરે છે?
વહ્નિતામ્ અજહચ્ ચૈવ કશ્ ચ વહ્નિર્ ન દાહકઃ । અવહ્નેર્ જાયતે વહ્નિઃ કસ્માદ્ રાજન્ નિરન્તરમ્
કોણ છે જે અગ્નિ છે અને છતાં પોતાની અગ્નિત્વતા છોડતો નથી? અને કોણ છે જે અગ્નિ છે છતાં દહન કરતો નથી? રાજા, અગ્નિ સિવાયથી સતત અગ્નિ કેવી રીતે જન્મે છે?
અચન્દ્રાર્કાગ્નિતારો ઽપિ કો ઽવિનાશઃ પ્રકાશકઃ । અનેત્રલભ્યાત્ કસ્માચ્ ચ પ્રકાશશ્ ચ પ્રવર્તતે
કોણ છે જે ચંદ્ર, સૂર્ય, અગ્નિ કે તારાઓ વિના પણ અવિનાશી પ્રકાશક છે? અને આંખે ન જોઈ શકાય તેમાંથી પ્રકાશ કેવી રીતે પ્રગટે છે?
લતાગુલ્માઙ્કુરાદીનાં જાત્યન્ધાનાં તથૈવ ચ । અન્યેષામ્ અપ્ય્ અનક્ષાણામ્ આલોકઃ ક ઇવોત્તમઃ
લતા, ઝાડ, અંકુર અને જન્મથી અંધ અને અન્ય આંખ વગરના જીવ માટે પણ, શ્રેષ્ઠ પ્રકાશ શું છે?
જનકઃ કો ઽમ્બરાદીનાં સત્તાયાઃ કસ્ સ્વભાવદઃ । કો જગદ્રત્નકોશસ્ સ્યાત્ કસ્ય કોશે મણેર્ જગત્
આકાશ અને બીજા તત્વોની ઉત્પત્તિ કોણ છે? તેમને તેમનું સ્વરૂપ આપનાર કોણ છે? આખા જગતના રત્નોનો ખજાનો કોણ છે? અને કયા ખજાનામાં આખું જગત એક રત્ન સમાન છે?
કો ઽણુસ્ તમઃ પ્રકાશશ્ ચ કો ઽણુર્ અસ્તિ ચ નાસ્તિ ચ । કો ઽણુર્ દૂરે ઽપ્ય્ અદૂરે ચ કો ઽણુર્ એવ મહાગિરિઃ
એવું કયું અણુ છે જે અંધકાર પણ છે અને પ્રકાશ પણ છે, જે છે પણ છે નહીં? કયું અણુ છે જે દૂર છે પણ નજીક પણ છે, અને જે પોતે જ મોટો પર્વત છે?
નિમેષ એવ કઃ કલ્પઃ કઃ કલ્પો ઽપિ નિમેષકઃ । કિં પ્રત્યક્ષમ્ અસદ્રૂપં કિં ચેતનમ્ અચેતનમ્
કયો ક્ષણ એવો છે કે આખો યુગ બની જાય છે? અને કયો યુગ એવો છે કે માત્ર ક્ષણ જેટલો છે? શું એવું છે જે દેખાય છે પણ સાચું નથી? અને શું એવું છે જે ચેતન છે પણ અચેતન પણ છે?
કશ્ ચાવાયુશ્ ચ વાયુશ્ ચ કશ્ શબ્દો ઽશબ્દ એવ ચ । કસ્ સર્વં ચ નકિઞ્ચિદ્ ચ કો ઽહં નાહં ચ કિં ભવેત્
કયું એવું છે જે પવન વગર પણ છે અને પવન પણ છે? કયું એવું છે જે ધ્વનિ પણ છે અને નિઃશબ્દ પણ છે? કયું બધું છે અને કયું કંઈ નથી? હું કોણ છું અને હું કોણ નથી—એ શું હોઈ શકે?
કિં પ્રયત્નશતપ્રાપ્તં લબ્ધ્વાપિ બહુજન્મભિઃ । લબ્ધં નકિઞ્ચિદ્ ભવતિ નનુ સર્વં ચ લભ્યતે
સાંભળો, જે વસ્તુને હજારો પ્રયત્નો અને અનેક જન્મો પછી મેળવાય છે, એ મળ્યા પછી પણ કંઈ મળ્યું જ નથી એવું લાગે છે, અને છતાં બધું જ મેળવી શકાય છે, એ શું છે?
સ્વસ્થેન જીવતૈવોચ્ચૈઃ કેન સ્વાત્માપહારિતઃ । કેનાણુનાન્તર્ વ્રિયતે મેરુસ્ ત્રિભુવનં તૃણમ્
કોણ છે જે પોતાના સ્વરૂપમાં રહીને જીવતો હોય છતાં પોતાનો આત્મા ગુમાવી દે છે? કયા નાના કણમાં મેરુ પર્વત, ત્રણેય લોક અને એક ઘાસનું તણું પણ સમાઈ જાય છે?
કેનાણુકણમાત્રેણ પૂરિતા શતયોજની । કો ઽણુર્ એવ ભવન્ માતિ ન યોજનશતેષ્વ્ અપિ
કયા નાના કણથી સો યોજન જેટલું વિશાળ જગ્યા ભરાઈ જાય છે? કયો એ કણ છે કે જે પોતે આખું જગત બની જાય છે, અને છતાં સો યોજનમાં પણ એ નથી દેખાતો?
કેનાલોકનમાત્રેણ જગદ્બાલઃ પ્રનાટ્યતે । કસ્યાણોર્ અન્તરે સન્તિ કુલાવનિભૃતાં ઘટાઃ
માત્ર નજર નાખવાથી કઈ રીતે આખું જગતનું રમણ શરૂ થઈ જાય છે? કયા નાના કણની અંદર પર્વતોના કુટુંબોને ધારણ કરતા ઘડા છુપાયેલા છે?
અણુત્વમ્ અજહત્ કો ઽણુર્ મેરોસ્ સ્થૂલતરાકૃતિઃ । વાલાગ્રશતભાગાત્મા કો ઽણુર્ ઉચ્ચૈશ્ શિલોચ્ચયઃ
કયું અણુ છે કે જે પોતાનું નાનપણ ક્યારેય છોડતું નથી, છતાં મેરુ પર્વત જેટલી મોટી આકારમાં દેખાય છે? વાળના ટોચના સો ભાગ જેટલું સૂક્ષ્મ કયું અણુ છે, અને કયું અણુ ઊંચા પર્વત જેવું છે?
કો ઽણુઃ પ્રકાશતમસોર્ દીપઃ પ્રકટનપ્રદઃ । કસ્યાણોર્ અન્તરે સન્તિ સમગ્રાનુભવાણવઃ
કયું અણુ છે કે જે પ્રકાશ અને અંધકાર બંનેને દર્શાવે છે, દીવો જેવું પ્રકાશ આપે છે? કયા અણુમાં બધા અનુભવ, જેટલા પણ નાનાં હોય, વસે છે?
કો ઽણુર્ અત્યન્તનિસ્સ્વાદુર્ અપિ સંસ્વદતે ભૃશમ્ । કેન સન્ત્યજતા સર્વમ્ અણુના સર્વમ્ આશ્રિતમ્
કયું અણુ છે કે જે એકદમ નિરસ છે, છતાં ખૂબ જ સ્વાદિષ્ટ લાગે છે? કયાં અણુએ બધું ત્યજી દીધું હોવા છતાં બધું જ આધાર આપ્યું છે?
કેનાત્માચ્છાદનાશક્તેર્ અણુનાચ્છાદિતં જગત્ । જગન્ નયેન કસ્યાણોસ્ સદ્ભૂતમ્ અભિજીવતિ
કયા અણુમાં પોતાને છુપાવવાની શક્તિ નથી, છતાં આખું જગત છુપાયેલું છે? કયા અણુની રીતથી જગત સાચું છે એમ જીવતું રહે છે?
અજાતાવયવઃ કો ઽણુસ્ સહસ્રકરલોચનઃ । કો નિમેષો મહાકલ્પો મહાકલ્પશતાનિ વા
જે અણુ ભાગરહિત છે, પણ હજારો હાથ અને આંખો ધરાવે છે, એ શું છે? ક્ષણ શું છે? મહાકાળ શું છે? કે પછી અનેક મહાકાળો શું છે?
અણૌ જગન્તિ તિષ્ઠન્તિ કસ્મિન્ બીજ ઇવ દ્રુમાઃ । બીજાદ્યાનિ ફલાન્તાનિ સ્ફુટાન્ય્ અનુદિતાન્ય્ અપિ
કયા અણુમાં જગતો વટવૃક્ષના બીજમાં વૃક્ષો વસે છે એમ વસે છે? બીજથી ફળ સુધી, દેખાતા કે ન દેખાતા, બધાં જ વસ્તુઓ તેમાં સમાયેલી છે.
કલ્પઃ કસ્ય નિમેષસ્ય જીવસ્યેવાન્તરે સ્થિતઃ । કઃ પ્રયોજકકર્તૃત્વમ્ અપ્ય્ અનાશ્રિત્ય કારકઃ
કઈ ક્ષણમાં આખો એક યુગ સમાયેલો છે, જેમ જીવમાં જીવન રહેલું હોય છે? અને કઈ વસ્તુ કોઈ કરનાર પર આધાર રાખ્યા વિના કામ કરાવે છે?
દૃશ્યસમ્પત્તયે દ્રષ્ટાપ્ય્ આત્માનં દૃશ્યતાં નયેત્ । દૃશ્યં પશ્યન્ સ્વમ્ આત્માનં કો ન પશ્યતિ નેત્રવત્
દૃશ્ય સંપત્તિ મેળવવા માટે જો દ્રષ્ટા પોતાને જ દૃશ્ય બનાવી દે, તો પણ, દૃશ્યને જોતા પોતાને જ કેમ ન જોઈ શકે? જેમ આંખ પોતાને જોઈ શકતી નથી એમ.
અન્તર્ગલિતદૃશ્યં ચ ક આત્માનમ્ અખણ્ડિતમ્ । દૃશ્યાસમ્પત્તયે પશ્યન્ પુરો દૃશ્યં ન પશ્યતિ
જે મનુષ્યમાં બધું જ દૃશ્ય અંદર જ સમાઈ ગયું છે અને જે અખંડ આત્માને જોઈ રહ્યો છે, તે સામે કંઈ દેખાતું હોવા છતાં પણ બહારના દૃશ્યોને જોઈ શકતો નથી.
આત્માનં દર્શનં દૃશ્યં કો ભાસયતિ દૃશ્યવત્ । કટકાદીનિ હેમ્નેવ નિગીર્ણં કેન ચ ત્રયમ્
આત્મા, જોવું અને જે દેખાય છે — આ ત્રણને કોણ પ્રકાશિત કરે છે? જેમ કડક અને અન્ય ગહણાંમાં સોનું વ્યાપેલું હોય છે, તેમ આ ત્રણેયને કોણ પોતાના અંદર સમાવી લે છે?
કસ્માન્ ન કિઞ્ચિચ્ ચ પૃથગ્ ઊર્મ્યાદીવ મહામ્ભસઃ । કસ્યેચ્છયા પૃથક્ ચાસ્તિ વીચિતેવ મહામ્ભસઃ
મહાસાગરમાં જેમ તરંગો અલગ રહેતા નથી, તેમ કંઈ પણ અલગ કેમ નથી રહેતું? અને મહાસાગરમાં ફેન જેમ અલગ દેખાય છે, તેમ કઈ શક્તિથી કંઈક અલગ દેખાય છે?