આભ્યાં પ્રાયઃ પરિજ્ઞાતો મમ ભાવો ઽનયોર્ મયા । ન વિનાશ્યૌ મયેમૌ વા સ્વયમ્ એવાવિનાશિનૌ
આ બંને દ્વારા મારા મનની સ્થિતિ એમને ઘણી અંશે સમજાઈ ગઈ છે અને એમની મને. હું એમને નાશી શકું નહીં અને એ પણ મને નહીં, કેમ કે આપણે બધા સ્વભાવથી અવિનાશી છીએ.
મન્યે ભવત આત્મજ્ઞૌ નાત્મજ્ઞાનાદ્ ઋતે મતિઃ । પ્રમૃષ્ટસદસદ્ભાવા ભવત્ય્ અસ્તભયા મૃતેઃ
મને લાગે છે કે આ બંનેને પોતાનું સાચું જ્ઞાન છે; પોતાનું જ્ઞાન વિના સાચી સમજણ થતી નથી. જ્યારે સત્ય અને અસત્યનો ભ્રમ દૂર થાય છે, ત્યારે મૃત્યુનો ડર પણ રહેતો નથી.
તદ્ એતૌ પરિપૃચ્છામિ કઞ્ચિત્ સન્દેહમ્ ઉત્થિતમ્ । પ્રાપ્યં પ્રાપ્ય ન પૃચ્છન્તિ યે કિઞ્ચિત્ તે નરાધમાઃ
હું હવે આ બંનેને એક પ્રશ્ન પૂછવા જઈ રહી છું, કારણ કે મનમાં એક શંકા ઊભી થઈ છે. જેને યોગ્ય અવસર મળે છતાં પણ કંઈ પૂછતા નથી, એવા લોકો સૌથી નીચા ગણાય છે.
ઇતિ સઞ્ચિન્ત્ય પૃચ્છાયૈ તન્ નાનાવસરં તતમ્ । અકાલકલ્પાભ્રરવં હાસં સંયમ્ય સાબ્રવીત્
આ રીતે વિચાર કરીને, તેણે યોગ્ય સમયે પ્રશ્ન પૂછવાનો વિચાર કર્યો અને સમયસર ન આવે તેવો મોજમાં ઉઠેલો હાસ્ય રોકી રાખ્યો, પછી કહ્યું:
કૌ ભવન્તૌ નરૌ વીરૌ કથ્યતામ્ ઇતિ મે ઽનઘૌ । જાયતે દર્શનાદ્ એવ મૈત્રી વિષદચેતસામ્
હે પાપરહિત અને વીર પુરૂષો, તમે કોણ છો? કૃપા કરીને મને કહો. કારણ કે શુદ્ધ હૃદયવાળા લોકોના દર્શનથી તરત જ મિત્રતા જન્મે છે.
અયં રાજા કિરાતાનામ્ અસ્યાહં મન્ત્રિતાં ગતઃ । ઉદ્યતૌ રાત્રિચારેણ ત્વાદૃગ્જનવિનિગ્રહે
આ રાજા કિરાતોનો શાસક છે અને હું તેનો મંત્રી બન્યો છું. અમે રાતે ફરજ પર છીએ, એવા લોકો પર નિયંત્રણ રાખવા જેમ તમે છો.
રાજ્ઞો રાત્રિન્દિનં ધર્મો દુષ્ટભૂતવિનિગ્રહઃ । સ્વધર્મત્યાગિનો યે તુ તે વિનાશાનલેન્ધનમ્
રાજાનું દિવસ-રાતનું ધર્મ છે કે દુષ્ટ જીવોને કાબૂમાં રાખે. પણ જે પોતાનું કર્તવ્ય છોડે છે, તેઓ વિનાશની અગ્નિ માટે ઇંધણ બને છે.
રાજ્ઞસ્ ત્વમ્ અસિ દુર્મન્ત્રી દુર્મન્ત્રિત્વાદ્ અરાડ્ અયમ્ । સદ્ભૂપસ્ય ભવેન્ મન્ત્રી રાજા સન્મન્ત્રિણા ભવેત્
તમે રાજાને ખોટી સલાહ આપનારા મંત્રી છો, અને તમારી ખરાબ સલાહથી આ અરાડ આવ્યો છે. સારા મંત્રી સારા રાજાને જ મળે છે અને રાજા પણ વિદ્વાન મંત્રીઓથી જ મહાન બને છે.
રાજૈવાદૌ વિવેકેન યોજનીયસ્ સુમન્ત્રિણા । તેનાર્યતામ્ ઉપાયાતિ યથા રાજા તથા પ્રજાઃ
શરૂઆતમાં રાજાને બુદ્ધિશાળી મંત્રી યોગ્ય રીતે માર્ગદર્શન આપે તો જ તે મહાન બને છે. જેવો રાજા હોય, તેવી જ પ્રજા બને છે.
સમગ્રગુણજાલાનામ્ અધ્યાત્મજ્ઞાનમ્ ઉત્તમમ્ । તદ્વદ્ રાજા ભવેદ્ રાજા તદ્વન્ મન્ત્રી ચ મન્ત્રવિત્
સર્વ ગુણોના સમૂહ જેવું ઉત્તમ આત્મજ્ઞાન છે. એ જ રીતે, રાજા સાચો રાજા હોવો જોઈએ અને મંત્રી પણ યોગ્ય સલાહ આપનાર હોવો જોઈએ.
પ્રભુત્વં સમદૃષ્ટિત્વં તચ્ ચ સ્યાદ્ રાજવિદ્યયા । તામ્ એવ યો ન જાનાતિ નાસૌ મન્ત્રી ન સો ઽધિપઃ
સત્તા અને સમદૃષ્ટિ રાજવી જ્ઞાનથી જ મળે છે. જે આ જ્ઞાન જાણતો નથી, એ મંત્રી પણ નથી અને શાસક પણ નથી.
ભવન્તૌ તદ્વિદૌ સાધૂ યદિ તચ્ છ્રેય આપ્સ્યથઃ । નો ચેદ્ અનર્થદૌ સ્વસ્યાઃ પ્રકૃતેર્ નાદ્મ્ય્ અહં યુવામ્
જો તમારે બંને પાસે એ જ્ઞાન છે, તો તમે સારા છો અને શ્રેષ્ઠ લાભ મેળવો છો; નહિ તો, તમે નુકસાન કરો છો અને હું તમને મારા સ્વરૂપના માનતો નથી.
એકોપાયેન મત્પાર્શ્વાદ્ બાલકાવ્ ઉત્તરિષ્યથઃ । મત્પ્રશ્નપઞ્જરં સારં ચેદ્ વિચારયથો ધિયા
એક જ ઉપાયથી, જો તમે મારા પ્રશ્નોના પાંજરનું સાર વિચારપૂર્વક સમજશો, તો તમે બંને મારા પાસેથી પાર જઈ શકશો.
પ્રશ્નાનિ માં કથય પાર્થિવ નાથ મન્ત્રિન્ન્ અત્રાર્થિની ભૃશમ્ અહં પરિપૂરયાર્થમ્ । અઙ્ગીકૃતાર્થમ્ અદદત્ ક ઇવાસ્તિ લોકે દોષેણ સઙ્ક્ષયકરેણ ન યુજ્યતે યઃ
રાજા, તમારે જે પ્રશ્નો પૂછવા છે, તે મને કહો. હું તમારી ઇચ્છા પૂરી કરવા ખૂબ ઉત્સુક છું. આ દુનિયામાં એવો કોણ છે, જે કોઈની વિનંતી સ્વીકારીને પણ, કોઈ ખોટ કે અડચણ ન હોય તો, તેને પૂરી ન કરે?
ઇત્ય્ ઉક્ત્વા રાક્ષસી પ્રશ્નાન્ સા વક્તુમ્ ઉપચક્રમે । ઉચ્યતામ્ ઇતિ રાજ્ઞોક્તે તાન્ ઇમાઞ્ શૃણુ રાઘવ
આ રીતે કહીને રાક્ષસીએ તેના પ્રશ્નો પૂછવાનું શરૂ કર્યું. રાજાએ કહ્યું, 'કહો', ત્યારે, હે રાઘવ, એ પ્રશ્નો હવે સાંભળો.
એકસ્યાનેકસઙ્ખ્યસ્ય કસ્યાણોર્ અમ્બુધેર્ ઇવ । અન્તર્ બ્રહ્માણ્ડલક્ષાણિ લીયન્તે બુદ્બુદા ઇવ
એકમાં, અનેકમાં, અતિ સૂક્ષ્મમાં, જેમ દરિયામાં, એ બધાની અંદર, અસંખ્ય બ્રહ્માંડો બબૂચકાંની જેમ લીન થઈ જાય છે.
કિમ્ આકાશમ્ અનાકાશં નકિઞ્ચિત્ કિઞ્ચિદ્ એવ કિમ્ । કો ઽહમ્ એવાપિ સમ્પન્નઃ કો ભવાન્ અપ્ય્ અહં સ્થિતઃ
આકાશ શું છે? અનાકાશ શું છે? કંઈ નથી એ શું છે? અને કંઈક છે એ શું છે? હું કોણ છું, સાચે પૂર્ણ થયેલો? તમે કોણ છો? અને હું અહીં ઊભો છું, એ કોણ છે?
ગચ્છન્ ન ગચ્છતિ ચ કઃ કો ઽતિષ્ઠન્ન્ એવ તિષ્ઠતિ । કશ્ ચેતનો ઽપિ પાષાણઃ કશ્ ચિદ્વ્યોમનિ ચિત્રકૃત્
કોણ છે જે ચાલે છે છતાં ચાલતો નથી? અને કોણ છે જે ઊભો છે છતાં ઊભો જ રહે છે? કોણ છે જે જાગૃત છે છતાં પથ્થર જેવો નિષ્ક્રિય છે? અને કોણ છે જે આકાશમાં અદ્ભુત રચનાઓ કરે છે?
વહ્નિતામ્ અજહચ્ ચૈવ કશ્ ચ વહ્નિર્ ન દાહકઃ । અવહ્નેર્ જાયતે વહ્નિઃ કસ્માદ્ રાજન્ નિરન્તરમ્
કોણ છે જે અગ્નિ છે અને છતાં પોતાની અગ્નિત્વતા છોડતો નથી? અને કોણ છે જે અગ્નિ છે છતાં દહન કરતો નથી? રાજા, અગ્નિ સિવાયથી સતત અગ્નિ કેવી રીતે જન્મે છે?
અચન્દ્રાર્કાગ્નિતારો ઽપિ કો ઽવિનાશઃ પ્રકાશકઃ । અનેત્રલભ્યાત્ કસ્માચ્ ચ પ્રકાશશ્ ચ પ્રવર્તતે
કોણ છે જે ચંદ્ર, સૂર્ય, અગ્નિ કે તારાઓ વિના પણ અવિનાશી પ્રકાશક છે? અને આંખે ન જોઈ શકાય તેમાંથી પ્રકાશ કેવી રીતે પ્રગટે છે?
લતાગુલ્માઙ્કુરાદીનાં જાત્યન્ધાનાં તથૈવ ચ । અન્યેષામ્ અપ્ય્ અનક્ષાણામ્ આલોકઃ ક ઇવોત્તમઃ
લતા, ઝાડ, અંકુર અને જન્મથી અંધ અને અન્ય આંખ વગરના જીવ માટે પણ, શ્રેષ્ઠ પ્રકાશ શું છે?
જનકઃ કો ઽમ્બરાદીનાં સત્તાયાઃ કસ્ સ્વભાવદઃ । કો જગદ્રત્નકોશસ્ સ્યાત્ કસ્ય કોશે મણેર્ જગત્
આકાશ અને બીજા તત્વોની ઉત્પત્તિ કોણ છે? તેમને તેમનું સ્વરૂપ આપનાર કોણ છે? આખા જગતના રત્નોનો ખજાનો કોણ છે? અને કયા ખજાનામાં આખું જગત એક રત્ન સમાન છે?
કો ઽણુસ્ તમઃ પ્રકાશશ્ ચ કો ઽણુર્ અસ્તિ ચ નાસ્તિ ચ । કો ઽણુર્ દૂરે ઽપ્ય્ અદૂરે ચ કો ઽણુર્ એવ મહાગિરિઃ
એવું કયું અણુ છે જે અંધકાર પણ છે અને પ્રકાશ પણ છે, જે છે પણ છે નહીં? કયું અણુ છે જે દૂર છે પણ નજીક પણ છે, અને જે પોતે જ મોટો પર્વત છે?
નિમેષ એવ કઃ કલ્પઃ કઃ કલ્પો ઽપિ નિમેષકઃ । કિં પ્રત્યક્ષમ્ અસદ્રૂપં કિં ચેતનમ્ અચેતનમ્
કયો ક્ષણ એવો છે કે આખો યુગ બની જાય છે? અને કયો યુગ એવો છે કે માત્ર ક્ષણ જેટલો છે? શું એવું છે જે દેખાય છે પણ સાચું નથી? અને શું એવું છે જે ચેતન છે પણ અચેતન પણ છે?
કશ્ ચાવાયુશ્ ચ વાયુશ્ ચ કશ્ શબ્દો ઽશબ્દ એવ ચ । કસ્ સર્વં ચ નકિઞ્ચિદ્ ચ કો ઽહં નાહં ચ કિં ભવેત્
કયું એવું છે જે પવન વગર પણ છે અને પવન પણ છે? કયું એવું છે જે ધ્વનિ પણ છે અને નિઃશબ્દ પણ છે? કયું બધું છે અને કયું કંઈ નથી? હું કોણ છું અને હું કોણ નથી—એ શું હોઈ શકે?
કિં પ્રયત્નશતપ્રાપ્તં લબ્ધ્વાપિ બહુજન્મભિઃ । લબ્ધં નકિઞ્ચિદ્ ભવતિ નનુ સર્વં ચ લભ્યતે
સાંભળો, જે વસ્તુને હજારો પ્રયત્નો અને અનેક જન્મો પછી મેળવાય છે, એ મળ્યા પછી પણ કંઈ મળ્યું જ નથી એવું લાગે છે, અને છતાં બધું જ મેળવી શકાય છે, એ શું છે?
સ્વસ્થેન જીવતૈવોચ્ચૈઃ કેન સ્વાત્માપહારિતઃ । કેનાણુનાન્તર્ વ્રિયતે મેરુસ્ ત્રિભુવનં તૃણમ્
કોણ છે જે પોતાના સ્વરૂપમાં રહીને જીવતો હોય છતાં પોતાનો આત્મા ગુમાવી દે છે? કયા નાના કણમાં મેરુ પર્વત, ત્રણેય લોક અને એક ઘાસનું તણું પણ સમાઈ જાય છે?
કેનાણુકણમાત્રેણ પૂરિતા શતયોજની । કો ઽણુર્ એવ ભવન્ માતિ ન યોજનશતેષ્વ્ અપિ
કયા નાના કણથી સો યોજન જેટલું વિશાળ જગ્યા ભરાઈ જાય છે? કયો એ કણ છે કે જે પોતે આખું જગત બની જાય છે, અને છતાં સો યોજનમાં પણ એ નથી દેખાતો?
કેનાલોકનમાત્રેણ જગદ્બાલઃ પ્રનાટ્યતે । કસ્યાણોર્ અન્તરે સન્તિ કુલાવનિભૃતાં ઘટાઃ
માત્ર નજર નાખવાથી કઈ રીતે આખું જગતનું રમણ શરૂ થઈ જાય છે? કયા નાના કણની અંદર પર્વતોના કુટુંબોને ધારણ કરતા ઘડા છુપાયેલા છે?
અણુત્વમ્ અજહત્ કો ઽણુર્ મેરોસ્ સ્થૂલતરાકૃતિઃ । વાલાગ્રશતભાગાત્મા કો ઽણુર્ ઉચ્ચૈશ્ શિલોચ્ચયઃ
કયું અણુ છે કે જે પોતાનું નાનપણ ક્યારેય છોડતું નથી, છતાં મેરુ પર્વત જેટલી મોટી આકારમાં દેખાય છે? વાળના ટોચના સો ભાગ જેટલું સૂક્ષ્મ કયું અણુ છે, અને કયું અણુ ઊંચા પર્વત જેવું છે?